«قازاق تەاترىنىڭ تاريحى» (جاۋاپتى شىعارۋشى ب.قۇنداقباەۆ, الماتى, «عىلىم», 1975) كىتابىندا 1890 جىلداردان باستاپ قازاقستان اۋماعىنداعى قالالاردا اشىلعان حالىق ۇيلەرىندە («نارودنىي دوم») جەرگىلىكتى ساۋىققويلار ۇيىمداستىرعان ترۋپپالار جاپپاي پايدا بولا باستاعانى ايتىلادى. بۇل قازاقتىڭ تەاتر ونەرىنىڭ تۋىنا دا سەبەپ بولعانى راس.
تەكەدەگى تالابالار اقشامى
حح عاسىردىڭ باسىندا تەكە شاھارىندا (ورال قالاسىن قازاقتار تەكە دەپ اتاعان) مۇسىلمان تاتار دياسپوراسىنىڭ بەلسەندىلىگى وتە كۇشتى ەدى. قالانىڭ «تاتار سلابوداسى» اتالعان اۋماعىندا, «قازان» قوناقۇيىنىڭ اكت زالىندا اپتا سايىن ستۋدەنتتىك كەشتەر وتەتىن. 1906 جىلدىڭ كوكتەمىنەن جۇيەلى قولعا الىنعان مۇنداي ساۋىق كەشتەرى تۋرالى حابارلاندىرۋ «فيكەر» («پىكىر»), «ۋرالسكي دنەۆنيك», «ۋرالسكي ليستوك» گازەتتەرىندە تۇراقتى جاريالانىپ تۇرعان.
ءبىر قىزىعى, «فيكەر» گازەتى مەن ء«ال-عاسىر ءال-ءجاديت» جۋرنالى ورالدا شىققانىمەن, كۇللى رەسەي مۇسىلماندارىنا, سونىڭ ىشىندە قازاق اراسىنا دا كەڭ تاراپ, تانىمال بولعان. بۇل باسىلىمداردىڭ شىعارۋشىسى – كاميل تۋحفاتۋللين. العاشقى ءنومىرى 1905 جىلى 27 قاراشادا شىققان «فيكەر» گازەتىن تاتار زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءوزى «تاتار-قازاق باسىلىمى» دەپ اتايدى. ونىڭ سەبەبى دە بار: گازەت قازاق كونستيتۋتسيالىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ورگانى قىزمەتىن اتقارعان. «فيكەردىڭ» العاشقى سانى شىققان سوڭ ارادا 5 كۇن وتكەندە ورالدا قازاق كونستيتۋتسيالىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ قۇرىلتاي سەزى ءوتىپ, وعان ءا.بوكەيحان, م.دۋلاتوۆ, ب.قاراتاەۆ, ا.ءبىرىمجانوۆ, ح.دوسمۇحامەدوۆ, م.تىنىشپاەۆتار قاتىستى دەلىنەدى. گازەت بەتىندە قازاق كادەت پارتياسىنىڭ جەتەكشىسى باقىتجان قاراتاەۆتىڭ قازاق, تاتار حالقىنا ۇندەۋلەرى, «كونستيتۋتسيالىق دەموكراتيالىق پارتيانىڭ ماقساتى نەشىك؟» دەگەن ماقالاسى باسىلعان. سونداي-اق عۇبايدوللا بەرديەۆتىڭ, الاشا قاجى نۇعىماننىڭ, ج.ارعىنوۆتىڭ, ح.دوسمۇحامەدوۆتىڭ ماقالالارى جاريالانعان. وسى گازەتتىڭ №2 سانىندا جارىق كورگەن كۇسەپقاليەۆتىڭ شارۋا باستىقتارى (كرەستيانسكي ناچالنيك) تۋرالى ماقالاسى تسەنزۋرا تاراپىنان «قازاقتاردى بيلىككە باعىنباۋعا شاقىرعان اسا قاۋىپتى ۇندەۋ» دەپ باعالانعان كەزدە, باقىتجان قاراتاەۆ «فيكەر» گازەتىنىڭ قازاق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى رەتىندە ۆيتسە-گۋبەرناتوردىڭ الدىنا شاقىرىلىپ, جاۋاپتالعان ەكەن. وسىنىڭ بارلىعى حح عاسىردىڭ باسىندا تەكەدەگى قازاق جۇرتى دا ويانىپ, قوعامدىق-ساياسي وقيعالارعا بەلسەنە ارالاسا باستاعانىن كورسەتەدى. بۇل وقيعالاردىڭ بەل ورتاسىندا سول كەزدە ورالدا وقىپ جۇرگەن قازاق ستۋدەنتتەرى دە جۇرگەن ەدى.
اڭگىمەدەن ءسال اۋىتقىپ كەتتىك, جوعارىدا اتالعان جاستاردىڭ ساۋىق كەشتەرىندە تاتار حالقىنىڭ بەلسەندى جاستارى كاميل تۋحفاتۋللين, ايگىلى اقىن عابدوللا توقايلارمەن بىرگە, سول كەزدە ورالدا ءبىلىم الىپ جۇرگەن نۇرعالي يپماعامبەتوۆ, ەسەنعالي قاسابولاتوۆ, عۇبايدوللا بەرديەۆتەر دە جۇرگەن ەدى. بۇل قازاق-تاتار جاستارىنىڭ تۇڭعىش رەت رەسمي ۇيىمداستىرعان مادەني شارالارى بولاتىن.
ءتاي-ءتاي قادامدار
ءدال وسى كەزەڭدە تاتار اعايىندار اراسىندا جىلجىمالى تەاتر ترۋپپالارى پايدا بولا باستاعان ەكەن. تاتار تىلىندەگى تۇڭعىش سپەكتاكل «جارىق پەن تۇنەك» 1907 جىلى ورىنبور قالاسىندا ءىلياس-بەك باتىرعارا ۇلى كۋداشەۆ-اشكازارسكي ۇيىمداستىرعان ساۋىققويلار ۇيىرمەسىنىڭ ورىنداۋىندا قويىلعان. ال بۇل ۇيىرمە 1907 جىلدىڭ باسىندا ورال قالاسىندا قۇرىلعان بولاتىن. جىل بويى ماسكەۋ, ريازان, قاسىموۆ قالالارىن ارالاپ گاسترولدە جۇرگەن وسى ترۋپپانىڭ رەجيسسەرلىك جۇمىسىن 1908 جىلدىڭ باسىندا تاعى ءبىر ورالدىق تاتار ابدوللا كاريەۆ قولعا الىپ, توپقا «سايار» («كوشپەلى جۇلدىز») دەگەن اتاۋ بەرىپتى. بۇگىندە تاتار ۇلتتىق تەاتر تاريحى وسى ترۋپپادان باستالادى.
1908 جىلى 12 قاڭتاردا ورال قالاسىندا عالياسقار كامالدىڭ «باقىتسىز بوزبالا» قويىلىمىن ەرەكشە تابىسپەن ساحنالاعان «سايار» ترۋپپاسى تاعى دا ۇزاق گاسترولگە شىعىپ, قىرىم مەن كاۆكازدى, ىشكى رەسەيدى, تۇتاس تۇركىستاندى شارلايدى. تاشكەنت, سامارقان, بۇقارا, قوقان, نامانعان, اتباسار, پاۆلودار, قوستاناي, ور, سەمەي, ەدىل مەن جايىق بويىن ارالايدى. ءسويتىپ 1911 جىلى قازانعا جەتىپ ورنىعادى...
بۇل كەزدە قازاق دالاسى دا ساحنا ونەرىنەن تام-تۇم حابار الا باستاعان. «قازاق تىلىندە ءبىرىنشى رەت شىققان تەاتر كىتابىنىڭ» اۆتورى – بوكەيلىك يشانعالي مەڭدىحانوۆ بولدى. 1872 جىلى ىشكى وردالىقتىڭ قالماق قيسىمىندا دۇنيەگە كەلگەن يشانعالي مەڭدىحانوۆ حان ورداسىنداعى باستاۋىش مەكتەپتى, ەكى باسقىشتى وقۋ ورنىن, 1891 جىلى ورىنبور مۇعالىمدەر مەكتەبىن بىتىرگەن, ءوز زامانىنىڭ ساۋاتتى, الدىڭعى قاتارلى ادامى ەدى. «دۇرىستىق جولى» گازەتىنىڭ 1919 جىلعى 22 ناۋرىزداعى №3 سانىندا شىققان نەكرولوگ ماقالادا ي.مەڭدىحانوۆتىڭ 1912 جىلى «مالدىباي», 1913 جىلى «سورلىلار», «ۇيشىك-ۇيشىك», 1917 جىلى «عىلىم يەلەرى», 1918 جىلى «تامىرلار» اتتى تەاتر كىتاپتارىن جازعانىن ساناپ ايتادى.
«قازاق ادەبيەتىنە ەتكەن قىزمەتى ارقىلى بولسىن, جالپى حالىقتى تۋرا جولعا باستاپ, ءجون سىلتەۋى ارقىلى بولسىن, يشانعالي سيرەك ۇشىرايتىن كىسىلەردىڭ بىرەۋى ەدى. مارقۇمنىڭ ارتىندا شيەتتەي كوپ جان ءۇي-ءىشى قالىپ وتىر. ىشكى وردالىق قازاق جاستارى جاقىن ارادا يشانعاليدىڭ بارلىق تەاتر كىتاپتارىن تاماشاعا قويماقشى ءھام وسىدان تۇسكەن اقشانى ىشكى وردالىق زيالىلار اتىنان مارقۇمنىڭ ءۇي-ىشىنە جاردەم رەتىندە جىبەرمەكشى» دەلىنگەن «ارداقتى ازامات يشانعالي مەڭدىحانوۆتىڭ باسىنان وزعاندارى. 1872-1919 جىل» اتتى ماقالادا.
ارينە, پەسانىڭ جازىلۋى مەن ساحناعا قويىلۋى – بىرىمەن- ءبىرى بايلانىسا جۇرەتىن ءۇردىس. بۇل شىعارمالاردىڭ ءدال قاي جەردە, قانداي جاعدايدا ساحنالانعانى تۋرالى ناقتى دەرەك قولىمىزدا جوق. سەيىتقالي مەڭدەشەۆتىڭ جازبالارىندا 1911-1913 جىلدارى وردا مەن ورالدا شىققان «قازاقستان» گازەتىنە باسپاحانا الۋ ءۇشىن بوكەيلىكتە ساۋىق كەشتەرى ارقىلى ەل-جۇرتتان, بايلاردان اقشا جينالعانى باياندالادى. بۇل جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋشى استىرتىن ۇيىمنىڭ اتاۋى – «جىگەر» نەمەسە «ۇلت قاۋىمى» بولعانىن زەرتتەۋشى ماقسات ءتاجىمۇرات «عۇمار قاراش» ەڭبەگىندە جازعان ەدى.
افيشا اشقان اقتاڭداق
قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتىك تەاترىنىڭ العاشقى قويىلىمى 1926 جىلدىڭ 13 قاڭتارى كۇنى سول كەزدەگى ەل استاناسى – قىزىلوردا قالاسىندا قويىلعان دەپ ەسەپتەلەدى. سول كۇنى كەشكى ساعات 6-دا مەملەكەتتىك ۇلت تەاترىنىڭ اشىلۋ مەرەكەسى بولىپ, تەاتر
ارتىستەرى كەمەڭگەر ۇلىنىڭ «التىن ساقيناسىن» ويناعان.
ال ورال قالاسىندا قازاق تەاترىنىڭ تاريحى 1934 جىلدان باستالادى. قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ 1933 جىلعى 8 قىركۇيەكتەگى «ۇلت ونەرىن دامىتۋ شارالارى جايىندا» قاۋلىسىنا سايكەس, 1934 جىلى شىمكەنت, سەمەي, ورال قالالارىندا وبلىستىق قازاق دراما تەاترلارى قۇرىلعان ەكەن.
بىراق ورال قالاسىندا 1934 جىلدان الدەقايدا بۇرىن تولىققاندى تەاتر قويىلىمدارى قويىلعان بولىپ شىقتى. ونى كەزدەيسوق تابىلعان تەاتر افيشالارىنان ءبىر-اق بىلدىك. باسپاحانالىق مالىمەتتەرىنە قاراعاندا 30-اق دانامەن شىققان بۇل افيشالاردىڭ بۇگىنگە دەيىن ساقتالىپ كەلۋى – شىنىندا دا عاجاپ نارسە!
سونىمەن سارعايعان پلاكات بىلاي دەيدى:
«نەبىۆالايا نوۆوست دۆورەتس ترۋدا. كارەۆتىڭ نار ءۇيى. 1923 جىل, دۇيسەنبى, 15 عينۋاردىڭ كەشىنە قازاقشا ساۋىق كەشى بولادى. تاماشاعا قويىلادى: ءى. «سىلاڭ قىز» ءبىر پەردەلى كۇلدىرگى. ءىى. «الىم جيۋ» ءبىر پەردەلى. ديكلوماتسيا, ءان ءھام باسقا ءتۇرلى تاماشا بولماقشى. ويىنعا قالاداعى قازاق جاستارىنىڭ ءبارى قاتىسادى. ويىن باستالادى كەشكى ساعات 8-دە. بيلەت ءباسى ورتاشا. بيلەتتەر ويىن بولاتىن ۇيدە ساتىلادى. رەجيسسەر ءالجانوۆ. ادمينيستراتور يساەۆ». ۆ پونەدەلنيك 15 يانۆاريا 1923 گ. ستاۆيتسيا پەرۆىي راز ۆ ۋرالسكە سيلامي مەستنىح كيرگيز كيرگيزسكي سپەكتاكل-كونتسەرت. ناچالو ۆ 8 چاسوۆ ۆەچەرا. رەجيسسەر ب.الجانوۆ, ادمينيستراتور ۋ.يساەۆ».
كەلەسى افيشاعا كوز سالايىق:
«دۆورەتس ترۋدا, كارەۆتىڭ نار ۇيىندە. تەكە قالاسىندا قازاقتىڭ جەتىمحاناداعى بالالار پايداسى ءۇشىن 14 حۇت, سارسەنبى كۇننىڭ كەشىنە قازاقشا ساۋىق كەشى بولادى. تاماشاعا قويىلاتىن: ءى. ء«بيدىڭ جاۋىزدىعى». ءىى. «ناداندىق جازاسى». ءىىى. «ايلاكەر شال». ويىنعا قالاداعى قازاق جاستارىنىڭ ءبارى قوسىلادى. ويىن باستالادى كەشكى ساعات 8-دە. بيلەتتى ويىننان بۇرىن ايماعامبەتوۆ جولداستان الۋعا بولادى. ويىن كۇنى ساعات 2-دەن ويىن بىتكەنشە بيلەت ويىن ۇيىندە ساتىلادى. سىنشى ءالجانوۆ, باسقارۋشى يساەۆ».
1923 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستالعان قويىلىمدار بىرتە-بىرتە كۇردەلەنىپ, ارتىستەردىڭ دە شەبەرلىگى ارتا تۇسكەندەي.
«شاپاي باقشاسى. شىلدەنىڭ 17-ءسى, سەيسەنبىنىڭ كەشىنە تەكە قالاسىنداعى قازاق جىگىتتەرىنىڭ قاتىناسىمەنەن گازەت پايداسىنا قازاقشا ساۋىق كەشى (سپەكتاكل) بولادى. تاماشاعا قويىلادى م.دۋلاتوۆتىڭ «بالقيا» اتتى 4 پەردەلى دراماسى. ويىن ارتىنان ۇلگىلى تاقپاق سوزدەر سويلەنىپ, قازاقشا اندەر سالىنادى. بيلەت شاپاي باقشاسىندا سەيسەنبى كۇنى ساعات 5-تەن ويىن بىتكەنشە ساتىلادى. حاقى 4 سومنان 20 سومعا دەيىن. رەجيسسەر ا.ءبايدىلدين. باسقارۋشى ءا.يپماعامبەتوۆ». كورىپ وتىرعانىڭىزداي, قازاق جاستارى 4 ءبولىمدى, تولىققاندى قويىلىمدى حالىققا ۇسىنىپ وتىر ەكەن.
ءبىر وكىنىشتىسى, بۇل قويىلىمدارعا ناقتى كىمدەر قاتىستى, كىم قانداي ءرول وينادى دەگەن دەرەك ازىرگە قولىمىزعا تۇسپەي وتىر. بىراق افيشادا اتى-ءجونى ايتىلعان ازاماتتار تۋرالى ايتا كەتۋگە بولادى.
العاشقى حابارلاندىرۋداعى باتىربەك ءالجانوۆ – ورال گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ورگانى بولعان «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى. اكىمگەر وراز يساەۆ تا بۇل كەزدە ورال گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتىندە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزى. كەيىن ەكەۋى دە رەپرەسسياعا ۇشىرادى, ب.ءالجانوۆ 10 جىلعا سوتتالىپ, تۇرمەدە قازا تاپسا, و.يساەۆ 1939 جىلى اتىلىپ كەتتى. سوڭعى افيشاداعى ابدراحمان ءبايدىلدين دە ورال گۋبەرنياسىندا ۇگىت-ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, «قىزىل تۋ» گازەتىنىڭ رەداكتورى ەدى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىننىڭ الدىڭعى لەگىنە ءىلىنىپ, 1931 جىلى ماسكەۋدە اتىلدى. ايتپاقشى, بۇل ابدراحمان ءبايدىلدين – 1921-1922 جىلدارى ورىنبوردا «ەڭبەكشى قازاق», قازىرگى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ دە رەداكتورى بولعان ەدى.
P.S. مىنە, اق جايىق وڭىرىندە ۇلتتىق تەاتر ونەرىنىڭ تەرەڭ تاريحى بار. تەك جۇيەلى زەرتتەۋ قاجەت-اق. حالىقارالىق تەاتر كۇنى قارساڭىندا وسىدان 95 جىل بۇرىنعى جادىگەر – قويىلىم افيشالارىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ, قازاق ونەرىن قالىپتاستىرعان ارىستاردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتكەندى ءجون كوردىك.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور
