الەۋەتتى ەنەرگەتيكا – قۋاتتى قازاقستان

ەلىمىزدىڭ ونەركاسىپ ورتالىقتارىن ەنەرگيامەن قام­تا­ماسىز ەتۋدەگى سەنىمدىلىك پەن ساپانىڭ ارتۋى – «ەل­ەكتر جەلىلەرىن باسقارۋ جونىندەگى قازاقستان كومپا­نيا­سى» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىل­دى­عىندا جەتكەن جەتىستىكتەرىنە قوسقان وزىندىك ۇلەسى سانالادى. ەل تاريحىنداعى وسى مەرەيلى مەرەكەنى مىڭداعان قىز­مەتكەرى بار ۇجىم – ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى ينفرا­قۇ­رى­لى­مىن دامىتۋداعى اۋقىمدى جوبالاردى تابىستى جۇزە­­­­­گە اسىرۋمەن قارسى الىپ وتىر. بۇگىنگى كۇنى مەم­لەكە­تى­مىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق جۇيەسى الەمنىڭ وزىق ەلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ ءارى تەحنولوگيالىق تۇرعىدان دا تا­بىستى جۇمىس ىستەۋدە. جاڭادان ىسكە قوسىلعان ايماقارالىق ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرى ءوندىرىستى ايماقتاردىڭ تۇراقتى دامۋىنا جول اشىپ, ەلىمىزدىڭ ەنەر­گە­تيكالىق تاۋەلسىزدىگىن نىعايتىپ وتىر. وسى ورايدا ءبىز ەلەكتر جەلىلەرىن باس­قارۋ ءجو­نىندەگى ۇلتتىق كومپانيانىڭ قۇرىلۋ تاريحى مەن قالىپتاسۋ كەزەڭدەرى تۋرالى «KEGOC» اق باسقارما توراعاسى باقىتجان قاجيەۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. – باقىتجان تولەۋقاجى ۇلى, الدىمەن ءوزىڭىز جەتەكشىلىك ەتىپ وتىرعان جۇيەلىك وپەراتوردىڭ العاش قۇرىلعان ءساتى مەن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن قالىپتاستىرۋ كەزەڭىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز. – 1991 جىلى قازاقستان ەنشىسىنە تيگەن ۇلتتىق ەلەكتر تورابىنىڭ قۇرىلىمى (بۇدان ءارى – ۇەت) كسرو-نىڭ ءبىرتۇتاس ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگى عانا بولاتىن. وسى ءبىر اۋمالى-توكپەلى زامان وداقتىڭ بۇرىنعى تۇرعىندارى مەن قا­­­­زاق­ستاندىقتار ءۇشىن ەلەكتر جارىعىنىڭ ءجيى ءسو­نۋى­مەن جانە قاراڭعىلىققا ورانعان قالا كوشە­لە­رىمەن ەستە قالارى ءسوزسىز. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ءبىرتۇتاس ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ (بۇدان ءارى – قر بەج) وقشاۋلانعان تارتىپتە جۇ­مىس ىستەۋى الەۋمەتتىك تۇرعىدان دا, ەكونوميكالىق جاعىنان دا ءبىرشاما قيىندىقتار تۋعىزدى. ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان ۋاقىتتاعى ساياسي ءوز­گەرىس­تەر ەنەرگەتيكا سالاسىنا تولىقتاي اسەرىن تيگىزدى. بۇعان مىناداي مالىمەتتەر دالەل بولا الا­دى: ماسەلەن, 1996 جىلى ەلىمىزدە ەلەكتر ەنەر­گياسىن تۇتىنۋ 1990 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە ازايىپ, 100-دەن 50 ملرد. كۆت ساعاتقا دەيىن كەمىدى. قيىندىقتىڭ كۇردەلەنە تۇسۋىنە كوپتەگەن كاسىپورىنداردىڭ وزدەرى تۇتىنعان ەلەكتر قۋا­تى­نا دەر كەزىندە اقى تولەي الماۋى دا سەبەپ بولدى. ءسويتىپ, قۋات كوزىن وندىرۋدەن باستاپ جەتكىزىپ, تاراتۋعا دەيىن ءبىر ورتالىقتان باسقارىلاتىن سالادا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر باستالدى. وتپەلى كەزەڭ ون جىلداي ۋاقىتقا سوزىلدى, ال 2000 جىلعا قا­راي قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق سالاسى قارىم-قاتىناستاردىڭ نارىقتىق جۇيەسىنە كوشە باستا­دى. ەلەكتر ەنەرگياسى نارىقتىق باعا بويىنشا اقى تولەنەتىن تاۋارعا اينالدى. 1996-97-جىلدارى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ, بەرۋ جانە جەتكىزۋ سەكتورلارىنا دا قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر ەنگىزىلە باستادى. جەكە ەلەكتر ستانسا­لارى, وڭىرلىك ەلەكتر جەلىلەرى مەن ەلەكتر ەنەر­گيا­سىن ساتىپ الىپ, وتكىزەتىن كومپانيالار قۇرى­لا با­س­­تادى. «قازاقستان­ەنەر­گو» ۇەت-تىڭ قالعان اكتيۆتەرى نەگىزىندە مەملەكەت­ارا­لىق جانە ايما­ق­ارالىق ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرى مەن ديسپەتچەرلىك قىز­مەت­تى مەملەكەت ءوز قاراماعىندا قال­دىردى. مىنە, وسى­لايشا 1997 جىلى «KEGOC» اق ۇلت­تىق كوم­پا­نياسى قۇرىلىپ, وعان 2004 جىلى قر بەج ءجۇ­يە­لىك وپەراتورىنىڭ جۇمىسىن اتقارۋ جۇكتەلدى. – «KEGOC» اق ەلەكتر قۋاتى نارىعىنىڭ بار­لىق قاتىسۋشىلارى ءۇشىن تورەشى رەتىندە ولاردىڭ ۇلتتىق ەلەكتر تورابىنا تەڭ جاع­دايداعى قولجەتىم­دىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇل توراپقا قانداي قۇرىلىمدار كىرەدى جانە كومپانيا ءوزى قىزمەت ات­قارعان كەزەڭدە قانداي جوبالاردى جۇزەگە اسىردى؟ – ۇلتتىق ەلەكتر تورابى (بۇدان ءارى – ۇەت), بۇل – 74 قوسالقى ستانسادان, سونداي-اق, جالپى ۇزىن­­­دىعى 24 مىڭ شاقىرىمنان اساتىن كەرنەۋى 220 كۆ-تىق ءارى, ودان دا جوعارى ايماقارالىق جانە مەم­لەكەتارالىق ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرىنەن تۇرادى. ۇەت-قا كىرۋدى ۇيىمداستىرۋ قىزمەتىنەن باسقا KEGOC كومپانياسى توراپ جۇمىسىنىڭ سەنىمدى دە ساپالى بولۋىنا, ىرگەلەس مەملەكەتتەردىڭ ەنەر­گەتيكالىق جۇيەلەرىمەن جۇرگىزىلەتىن ءوزارا ءىس-قيمىل شارالارىنا جاۋاپ بەرەدى. كومپانيا وسى ماقساتتا ەلەكتر ەنەر­گە­تيكاسى ينفراقۇرىلىم­دا­رىن دامىتۋعا باعىتتالعان ءبىر­­قاتار سەرپىندى جو­با­لاردى قولعا الدى. 2000-2010 جىل­دار ارالى­عىن قامتيتىن قالىپتاسۋ كەزەڭىندە «KEGOC» اق مەملەكەت باسشىسى مەن قر ۇكىمەتىنىڭ تىكەلەي قولداۋ كورسەتۋىمەن بىرقاتار ءىرى ينۆەس­تيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىردى. 2009 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ەلباسىنىڭ قا­­­­­تى­سۋى­مەن «قازاقستاننىڭ سولتۇستىك – ءوڭتۇس­تىك» ءترانزيتى­نىڭ 500 كۆت-تىق ەكىنشى ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىسى ىسكە قوسىلدى. وسى اۋقىمدى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قازاق­ستاننىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرىن قۋات كوزىمەن قامتاماسىز ەتۋدەگى سەنىمدىلىكتى ارت­تى­رىپ, ەلى­مى­ز­دىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن نىعايتا ءتۇستى. 2009 جىلدىڭ اقپانىندا 500 كۆت-تىق «ءجى­تىقارا – ولكە» اۋە جەلىسى ىسكە قوسىلدى, ول اق­توبە ەنەرگيا تورا­بىن قر بەج-مەن قوسىپ, ونەر­كاسىپتى ءوڭىردىڭ دامۋىنا جاڭا مۇمكىندىكتەر اش­تى. ۇزىندىعى 500 شاقىرىم بولاتىن ايماق­ارا­لىق بۇل جەلى بيلىك پەن بيزنەستىڭ سەرىكتەستىك شارت تالاپتارىنا ساي سالىندى. قۇنى 20 ملرد. تەڭگەگە جۋىق جوبانى «باتىسترانزيت» اكتسيونەرلىك قوعامى (اكتسيالارىنىڭ 20% «KEGOC» اق-عا تيەسىلى) ءبىزدىڭ كومپانيامەن بىرلەسە وتىرىپ, قا­زىنانىڭ قارجىسىن شىعىنداماي-اق ىسكە اسىردى. جوبا ويداعى­داي جۇزەگە اسقاندىقتان, اقتوبە وبلىسىنىڭ تۇتىنۋ­شى­لارى 2009 جىلدان باستاپ ەكىباستۇزدان ارزان ەلەكتر قۋاتىن الىپ, ءارى شەتەلدىك جەتكىزۋشىلەرگە دە تاۋەلدىلىكتەن ارىلدى. كومپانيا ەلىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق تاۋەل­سىز­دىگىن قام­تاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان سالالىق ءىرى ينفراقۇرى­لىمدىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. سوندىقتان مەملەكەتىمىز, ۇكىمەت پەن جالعىز اكتسيونەرىمىز سان­ا­لا­تىن «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق» كومپانيانىڭ قا­­­جەت­تى وتىمدىلىك دەڭگەيىن قولداپ, جوبالاردى ءجۇ­زەگە اسى­رۋعا مەملەكەتتىك كەپىلدىكپەن قارجى ءبولىپ كەلەدى. وسىنداي قولداۋ كورسەتۋ كومپانيامىزعا ءوت­كەن جىل­دىڭ جەلتوقسان ايىندا «ۇلتتىق ەلەكتر تو­را­بىن جاڭعىرتۋ, 1-كەزەڭ» جوباسىن ويداعىداي اياق­تاپ, جوبا­نىڭ 2-كەزەڭىن باستاۋعا, «قازاق­ستان­نىڭ ۇەت-قا كەرنەۋى 500 جانە 220 كۆت-تىق ەلەكتر جەلىلەرىمەن قوسىلاتىن 500/220 كۆت الما قس سالۋ» جانە «مويناق گەس-ءىنىڭ قۋاتىن بەرۋ» جوبا­لارىن ىسكە اسىرۋدى باستاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇگىندە قازاقستان ەنەرگەتيكتەرىنىڭ ەلەكتر جەلىلەرىن سالۋداعى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى تمد بويىنشا ءوز ارىپتەستەرى اراسىندا ەشقانداي كۇمان تۋدىرمايتىن تولاعاي تابىستارمەن ەرەكشەلەنەدى. سوڭعى جىلدارى جوعارى ءۆولتتى ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرىنىڭ ۇزىندىعى 1700 شاقىرىمعا ۇلعايدى – جاڭا جەلىلەر تارتۋداعى مۇنداي قار­قىن تەك قانا دامىعان ەلدەرگە ءتان. وسى اتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ارقاسىندا قىزمەت كورسەتۋ كاسىپورىندارى قۇرىلدى, مىڭنان استام تۇراق­­تى جۇمىس ورىندارى اشىلىپ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىنا قاجەتتى ونىمدەردىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋ جۇمىسى جولعا قويىلدى. – كومپانيا جۇمىسىنداعى نەگىزگى باعىت­تار­دىڭ ءبىرى – كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ەنەر­گيا جۇيەلەرى­مەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ, وسى سالاداعى حالىق­ارالىق ىنتىماقتاستىق نەدەن باستالعان ەدى؟ – 1997 جىلى, «KEGOC» اق قۇرىلعان كەزەڭ­نەن باستاپ رەسەي بەج-ءى, قىرعىزستان بەج-ءى جانە ورتالىق ازيا بەج-ءىنىڭ قاتارلاس جۇمىس ىستەۋىن قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسى باستالعان بولاتىن. ەل­دىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا جۇرگىزىل­گەن قايتا قۇرۋلار ەلەكتر ەنەرگيا­سىنىڭ اشىق باسە­كە­لەستىك نارىعىن قۇرۋعا, اقى تولەمەۋ ماسە­لە­لەرىن شەشۋگە جانە شەكارالاس ەلدەردىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرىمەن قاتارلاس جۇمىس ىستەۋدى قالپىنا كەلتى­رۋ­دىڭ العىشارتتارىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەردى. تاراپ­تار­دىڭ تمد ەلەكتر ەنەرگەتيكالىق كەڭەسى اياسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋى ماڭىزدى ءرول اتقاردى. وسى سالا توڭىرەگىندە ءتۇرلى ماسە­لەلەر بويىنشا ورتاق قورى­تىندىعا كەلىپ, بىرلەسىپ اتقارعان جۇمىستارىمىزعا قاتىستى بىرىڭعاي شەشىم قابىلدايمىز. ۇزاق ۋاقىت بويى جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەر مەن 2000 جىلدىڭ 15 ماۋسىمىندا «KEGOC» اق پەن «رەسەي بەج» راق اراسىندا جاسالعان شارت ناتيجەسىندە قازاقستان بەج مەن رەسەي بەج اراسىنداعى قاتارلاس جۇمىس قال­­­­­پىنا كەلدى, ال 2000 جىلى قىركۇيەكتە قا­زاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ, قىرعىزستاننىڭ, تاجىكستاننىڭ, تۇركىمەن­ستان مەن وزبەكستاننىڭ ەنەرگيا جۇيەلەرى بىرىكتى. «KEGOC» اق-تىڭ 2010 جىلعى مامىردا رەسەيلىك ەنەرگيا سۋبەكتىلەرىمەن: «فسك ەەس» ااق-پەن, «سو ەەس» ااق-پەن, «ينتەر راو ەەس» ااق-پەن جاساعان جاڭا كەلىسىم-شارتتار توپ­تاماسى جۇمىسىمىزدى جاڭا ءبىر ساپالى كە­زەڭگە كوتەردى. بۇل كەلىسىمدەر رەسەي مەن قازاق­ستان ەنەرگيا جۇيەلەرىنىڭ ۇيلەسىمدى جۇمىسىن رەتتەپ, ءارى ەنەرگەتيكتەرگە قوس ەلدىڭ تۇتىنۋ­­­شى­لارى ءۇشىن بىرلەسكەن جۇمىس ارتىقشىلىقتارىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سونىمەن بىرگە, ەكى مەملەكەت باسشىلارى جاريا ەتكەن بىرىڭعاي ەكو­نوميكالىق كەڭىستىك – ءبىرتۇتاس ەنەرگەتيكالىق كەڭىستىكتى قۇرۋ جونىندەگى ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە جول اشتى. حالىقارالىق قاتىناستارعا كەلەتىن بولساق, ەۆرو­ەلەكتريك قاۋىمداستىعىمەن ىنتىماق­تاس­تىقتا كوپ تاجىريبە الدىق, اقش ەنەر­گەت­ي­كالىق قاۋىمدا­ست­ى­عىمەن بايلانىس جولعا قوي­ىل­دى. 2009 جىلدان باستاپ كومپانيانىڭ وكىلدەرى «KazEnergy» قازاقستان مۇناي گاز جانە ەنەر­گە­تيكالىق كەشەنى ۇيىمدارى قاۋىمداس­تىعىنىڭ» قۇرامىندا دۇنيەجۇزىلىك ەنەرگەتيكالىق كەڭەس جۇمىسىنا قاتىسىپ كەلەدى. – باقىتجان تولەۋقاجى ۇلى, جالپى KEGOC برەندى جانە اكتسيونەرلىك قوعامى تۋ­رالى اڭگىمە بولا قالسا, كوپشىلىك وعان وزدە­رىنىڭ وڭ باعاسىن بەرىپ جاتادى. كومپانيانىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى مەن العان باعىتى قان­شالىقتى تابىستى بولدى, وسى تابىس كوزى نەدە دەپ ويلايسىز؟ – قر بەج جۇيەلىك وپەراتورىنىڭ قالىپ­تاسقان جانە قازىرگى تاڭدا قولدانىلىپ وتىرعان جۇمىس ءتاسىلى ۋاقىت سىنىنان وتكەن ءساتتى جوبا. ونىڭ تيىمدىلىگىنە «KEGOC» اق تاراپىنان قازاقستان ۇەت-تى جاڭعىر­تۋعا تارتىلعان 1 ميللياردتان استام اقش دوللارى ناقتى دالەل. وسى قاراجاتتىڭ 55 پايىزى ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ 2008-2011 جىلدار ارالىعىن­دا كەپىلسىز بەرگەن قارىز قاراجاتى. 2010 جىلى «KEGOC» اق-تىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسى بەكىتىلدى. وندا قازاق­ستان بەج جۇمىسىنىڭ سەنىمدىلىگى مەن ونىڭ ءتيىمدى دامۋىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي قامتاماسىز ەتۋگە قا­تىستى ۇكىمەت پەن جالعىز اكتسيونەردىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان مىندەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ جولىنداعى كومپانيا قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى ايقىندالدى. «KEGOC» اق-تىڭ نەگىزگى ماقساتى – الەمدىك دەڭ­گەيدەگى باسەكەگە قابىلەتتى كومپانياعا اينالۋ. بۇل قازاقستان بەج جۇمىسىنىڭ ساپاسى مەن سەنىمدىلىگىن, الەمنىڭ ۇزدىك ەلەكتر جەلىلىك كومپا­نيالارى دەڭگەيىنە جەتۋدى, اكتسيونەرلىك جارنا­نىڭ تۇراقتى ءوسۋىن, قازاق­ستان مەن تمد-دا كورپوراتيۆتىك دامۋ دەڭگەيى بويىنشا كوشباسشى بولۋ دەگەندى بىلدىرەدى. كومپانيانىڭ تەڭگەرىمدى, بىراق ماقساتى زور ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى بار. تاياۋ جىل­داردا العا قويىلىپ وتىرعان باستى مىندەت – استانا جانە الماتى ەنەرگيا توراپتارىنىڭ ەنەر­گيامەن جابدىقتاۋ سەنىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك – وڭ­تۇستىك ءترانزيتىن شىعىس وڭىرلەرى ارقىلى ودان ءارى كۇشەيتۋ جانە جاڭا جەلىلەر, ونىڭ ىشىندە مەملەكەت­ارالىق ەلەكتر جەتكىزۋ جەلىلەرىن سالۋ. اۋقىمدى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا بايلا­نى­س­­تى جيناقتالعان مول تاجىريبە, پرەزيدەنتىمىز ن.ءا. نازار­باەۆ­تىڭ ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ ماسەلە­سىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى, ۇكى­مە­تى­مىز بەن جالعىز اكتسيونەر تاراپىنان قاجەتتى قولداۋ كورسەتىلۋى – «KEGOC» كومپانياسىنىڭ بولاشاققا زور سەنىممەن قاراپ, العا قوي­­ىلعان كۇردەلى مىندەتتەردى شەشۋىنە مۇمكىندىك بەرۋدە. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن مارات اققۇل.