تاۋەلسىزدىكتىڭ زاڭدىق نەگىزى

ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ زاڭدىق بازاسى كونستيتۋتسيانى, ءبىز­دىڭ 1990 جىلدان باستاپ قابىل­داعان اسا اۋقىمدى قۇقىقتىق قۇجاتتاردى تىرەك ەتەتىنىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ەگەمەن قازاقستاننىڭ جاڭا كونستيتۋتسيالىق زاڭ­دىلىعى وسى ساتتەن باس­تالدى. جاڭا كونستيتۋ­تسيا­نىڭ جوباسىن جاساماستان بۇرىن ءبىز ەلىمىزدى باسقارۋ فورماسىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك بولدى. ءسويتىپ, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرە­زيديۋمى ماجىلىستەرىنىڭ بىرىندە مەن قازاقستاندا پرەزيدەنت قىزمەتىن تاعايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس جاسادىم. ول كەزدە بۇل كوپتەگەن فاكتور­لارعا بايلانىستى ەدى. قوعام كوپۇلتتى ەلدە كونفەدەرا­تسيا­نىڭ تيىمسىزدىگىن سەزىنە دە, تۇسىنە دە ءبىلدى. ۇسىنىس دەپۋتاتتار تاراپىنان قول­داۋ تا­ۋىپ, 1990 جىلدىڭ 24 ءساۋىرىن­دە قازاقستاندا پرەزيدەنت قىزمەتىن تاعايىنداۋ تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ, ءبىزدىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇل­تان نازارباەۆ سايلاندى. وسى زاڭنىڭ نەگىزىندە رەس­پۋبليكانىڭ مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق قۇرىلىسىنا تۇبە­گەيلى وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ويتكەنى, پرەزيدەنت قىز­مەتىن تاعايىنداۋ جوعارعى كەڭەستىڭ مونوپوليالىق بيلىگىن جويۋعا جەتەلەپ, مەملەكەتتىك قۇرى­لىس پراكتيكا­سىن­دا بيلىكتى ءبولىسۋ پرين­تسيپىنىڭ العاشقى قادام­دا­رىن بەكىتۋگە باستادى. قازاق­ستاننىڭ ەگەمەندىگىن بايان­­دى ەتۋ پروتسەسىنىڭ كەلەسى لوگي­كالىق جالعاسى “قازاق كسر-ءنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى” دەكلاراتسيا بولدى. ەلىمىزدىڭ وتكەن دامۋ جولى قازىر قازاقستاندا قول­دانى­لىپ وتىرعان كونستيتۋ­تسيالىق وڭتايلى ۇلگىنى دۇ­رىس تاڭداي بىلگەنىمىزدى اي­عاقتايدى. ونىڭ ءبىر تارماعى قۋاتتى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ كەپىلى رەتىندەگى پرەزيدەنتتىك باس­قارۋ دەر ەدىم. وسىعان قاتىستى ءبىر عانا مىسال كەلتىرەيىن. قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرىلىسىن ۇزدىكسىز جالعاس­تىرا بەرەتىن ەلىمىزدە كونس­تي­تۋتسيالىق ءتارتىپ پەن زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ باستى ۇس­تانىم سا­نا­لادى. 1993 جى­لى ءوزىن-ءوزى تا­راتقان قا­زاق كسر جو­عارعى كە­ڭەسى جاڭا پار­­لامەنتتىڭ جۇمىسى باستال­عانعا دەيىن پرەزيدەنتكە زاڭدار شىعارۋ وكىلەتتىگىن بەرۋ تۋرالى زاڭ قابىلدادى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى جىلدا­رىندا ءوز ەركىمىزبەن, ءوز قالاۋى­مىزبەن كوپتەگەن تالقىلاۋدان, پىكىر الىسۋدان سوڭ بارىپ 1993 جىلعى جانە 1995 جىلعى حالىق­ارالىق ارەنادا ءوز جولىمەن ءور­كەندەۋگە باعىت ۇستانعان مەم­لەكەتىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالارىن قابىلدادىق. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانى قابىلداۋدىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – ەكونوميكالىق قاجەتتىلىك ەدى. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا بويىن­شا جەرگە جەكە مەنشىككە جول بەرىلمەيتىن. الايدا, تاجىريبە كورسەتكەنىندەي, جەردى جەكە مەنشىككە بەرمەيىنشە, تولىققاندى نارىقتىق قاتىناستاردى دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. شىن مانىنە كەلگەندە, وزدەرىنىڭ مەنشىگىنە كەپىلدىك بەرىلمەيىنشە وتاندىق ءوندىرىسشى­لەرىمىز دە, شەتەلدىك ينۆەستورلار دا كاپيتالدىق تاۋەكەلدىككە بارا المايدى. جاعداياتتى باسقا ارناعا بۇرۋ ۇمتىلىستارى بايقالدى. قوعامدا ءورىس الا باستاعان جىكتەنۋ تۇراقتىلىققا, باياندىلىققا قاۋىپ ءتوندىردى. سونداي-اق, قازاقستاننىڭ جا­ڭا كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىل­دانۋىنا سەبەپتەر قاتارىنا اسا قاجەتتى بولعان سوت رەفورمالارىن جاتقىزار ەدىم. 1993 جىلدىڭ كونس­تيتۋتسياسى بۇرىنعى سوت جۇيەسىن كونسەرۆاتسيالاپ تاستادى, ودان شىن مانىندەگى تاۋەلسىز سوتتىڭ نەگىزى ورىن تاپپادى. سۋديالاردى تاعايىنداۋ ءتارتىبى ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە كەپىلدىك بەرە المادى. قر كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ قىزمەتى مەن قۇقىقتىق نەگىزدەرى دە قايتادان قاراۋدى تالاپ ەتتى. وسى ورگاننىڭ 1995 جىلدىڭ 6 ناۋرىزىندا 13-ءشى شاقىرىلعان قر جوعارعى كەڭەسىن زاڭسىز (لەگيتيمسىز) دەپ تاپقان شەشىمى ساياسي داعدارىستىڭ سەبەپ-سالدارىنا اينالدى. جالپى ال­عاندا سول كەزدەگى عالىمدار مەن پراكتيكتەر كونستيتۋتسيالىق سوت­تى شامادان تىس ساياسي­لاندىرىپ جىبەردى. وسىدان بارىپ كونس­تي­تۋتسيالىق سوتتى كونستيتۋتسيا­لىق كەڭەس ەتىپ قايتا قۇرۋدىڭ قاجەتتىلىگى ساياسي داعدارىستىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا جاسالعان وڭ شارا دەر ەدىك. 1993 جىلعى كونستيتۋتسيا شەشە الماعان تاعدىرلى, ەڭ باستى ماسەلە­لەر­دىڭ ءبىرى – جوعارى مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىن ۇيىم­داستىرۋ پروبلەماسى بولعانى بەلگىلى. انىعىراق ايتساق, بيلىكتى ءبولىسۋ ءپرينتسيپىن جۇزەگە اسىرۋ مودە­لىنىڭ وتپەلى كەزەڭ جاعدايلارىنا ساي كەلمەۋى, بيلىك تارماقتا­رى­نىڭ كونس­تيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق مارتەبەلەرىن انىقتاۋداعى قارا­ما-قايشىلىقتار, مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارى اراسىنداعى تار­تىستاردى شەشۋدىڭ تەتىگىن جەتە انىقتاماۋ قىزمەت ءۇي­لەسىمىن تەجەي باستادى. ونىڭ ۇستىنە, جەرگىلىكتى بيلىك ورگان­دارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق نەگىزدەرىندە دە ايتارلىقتاي كەمشىلىكتەر مەن قاراما-قايشىلىقتار ورىن الدى. 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ 18 جوبا ۇلگىسى دايىندالعانىن ايتايىن. بۇل وتە كۇردەلى كەزەڭ ەدى. 13-شاقىرىلعان جوعارعى كە­ڭەستىڭ ليگيتيمدى ەمەستىگى, ۇكىمەتتىڭ وتستاۆكاعا كەتۋى, ساياسي داعدارىستى سەيىلتۋدىڭ تاماشا قادامى رەتىندە 1995 جىلدىڭ 1 ناۋرىزىندا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلۋى, اقى­رىندا, سول جىلعى 29 ساۋىردە پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن ۇزارتۋ ماسەلەسى بويىنشا بۇكىل­حالىقتىق رەفەرەندۋمنىڭ وتكى­زىلۋى الداعى كونستيتۋتسيا­مىز­دىڭ سالماعى مەن جۇكتەلەر مىندەتتەردىڭ وراساندىعىن ايعاقتايدى. 1995 جىلدىڭ شىلدە ايىندا دايىن بولعان كونستيتۋتسيانىڭ جوباسى بۇكىلحالىقتىق تالقىعا ۇسىنىلدى. وعان رەسپۋبليكالىق 53 ۇيىم مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر قاتىسىپ, 678 ۇسىنىس پەن ەسكەرتپەلەر كەلىپ ءتۇستى. جالپى العاندا, ەلىمىزدە 34459 تال­قىلاۋ ۇيىمداستىرىلىپ, 123717 ادام ءسوز الدى. كونستيتۋتسيالىق كوميسسيا 31886 ۇسىنىس پەن ەسكەرتپەنى مۇقيات ەكشەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا تەك يدەيالدى قۇ­قىقتىق مودەل, شىندىققا ساي كەلمەيتىن دەكلاراتسيالىق قۇجات ەمەس, زاڭدى تۇردە شەشىمىن تاپ­قان ناقتىلى مەحانيزمدەر مەن ينستيتۋتتار رەتىندە تانىلدى. قوعامدا وسى كونستيتۋتسيانىڭ نەگىزىندە ناقتىلى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ, جەمىسىن توگۋدە. سۇلتان سارتاەۆ, اكادەميك.