ءۇشىنشى كۇن (28 قاراشا ):
اتا زاڭ
كونستيتۋتسيانىڭ قازاقشا اتا زاڭ دەگەن بەينەلى بالاماسى بار. مەنىڭشە, بۇل وتە دۇرىس تەڭەۋ. ءبىزدىڭ بارلىق زاڭدارىمىزدىڭ اتاسى – كونستيتۋتسيا»قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ.
زاڭ – زامانا زەردەسى
مۇحاممەد (س.ع.س.) پايعامبار: «مەملەكەتتە قۋاتتى, بەدەلدى ءتارتىپ بولماسا, ول كۇيرەيدى». --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- اريستوتەل: «الەمدى زاڭ بيلەۋى كەرەك». ------------------------------------------------------ سەنەكا: «جازىلماعان كەيبىر زاڭدار جازىلعان زاڭداردان دا قاتاڭىراق». -------------------------------------------------------------------------------------------------- گ.فۋللەر: «زاڭ ادامدى باعىندىرادى, زاڭدى اقىل باعىندىرادى». -------------------------------------------------------------------------------------------------- دج.گارفيللد: «كوندىرە الاتىن كۇشى بولماسا, زاڭ زاڭ بولۋدان قالادى». ------------------------------------------------------------------------------------------------ باۋىرجان مومىش ۇلى: «تارتىپكە باس يگەن قۇل بولمايدى, ءتارتىپسىز ەل بولمايدى».
«حالىق – بيلىكتىڭ قاينار كءوءزى, كونستيتۋتسيا – كءوءپتىڭ كيەلى سءوءزى»
– 1995 جىلعى كونستيتۋتسيانىڭ 1993 جىلعى كونستيتۋتسيادان قانداي قاعيداتتى ەرەكشەلىكتەرى بار دەر ەدىڭىز؟ – ەڭ الدىمەن تۇبەگەيلى قاعيداتتار رەتىندە قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق, بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزم, مەملەكەت ءومىرىنىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىن دەموكراتيا ادىستەرىمەن, سونىڭ ىشىندە, رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا نەمەسە پارلامەنتتە داۋىس بەرۋ ارقىلى شەشۋ قاراستىرىلدى. بۇرىنعى كونستيتۋتسيادا مۇنداي قاعيداتتار اتىمەن بەلگىلەنبەگەن ەدى, سونىڭ ءوزى-اق مەملەكەت ساياساتىن بولجاپ-ءبىلۋى قيىن نارسەگە اينالدىراتىن. ءاۋ باستا تاڭداعان جولدان بولاشاقتا اۋىتقىپ كەتپەۋىمىزگە كومەكتەسەتىن باعىت-باعدارلار رەتىندە بەلگىلەنگەن تۇبەگەيلى قاعيداتتار نەگىزگى زاڭنىڭ رۋحىن تانىتىپ تۇردى. جاڭا كونستيتۋتسيا قازاقستاندى پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكا دەپ جاريالادى. باسقارۋدىڭ ناق وسى نىسانى قازاقستان جاعدايىندا وڭتايلى بولىپ تابىلاتىنىن ءجانە قوعامنىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق جۇيەلەرىن ويداعىداي رەفورمالاۋعا بارىنشا قولايلى جاعداي جاسايتىنىن ۋاقىت كورسەتىپ بەردى. ءبىرازدان كەيىن, ەلدەگى قوعامدىق ينستيتۋتتار تيىسىنشە كۇشەيگەن كەزدە مەن ءوز وكىلەتتىكتەرىمنىڭ ءبىرازىن پارلامەنتكە بەرگەنىمدى, ءسويتىپ ءىس جۇزىندە قازاقستاندى پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك رەسپۋبليكاعا اينالدىرۋعا قادام جاساعانىمدى حالىق بىلەدى. جاڭا كونستيتۋتسيا پارلامەنتتى قوس پالاتالى ەتىپ بەكىتتى. ول جونىندەگى ۇسىنىسىمدى 1993 جىلعى كونستيتۋتسيادا وتكىزە الماعانىمدى جاڭا ايتتىم. تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – پارلامەنتتىڭ مىندەتى زاڭ شىعارۋشىلىق قىزمەتكە جۇمىلۋ ەكەندىگى ناقتى بەلگىلەنگەنى. سونىمەن بىرگە, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى بەكىتۋ, ۇكىمەتتىڭ ءىس-قيمىل باعدارلاماسىن ماقۇلداۋ نەمەسە قابىلداماي تاستاۋ, پرەمەر-ءمينيستردى تاعايىنداۋعا كەلىسىم بەرۋ, ۇكىمەتكە سەنىمسىزدىك كورسەتۋ, ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ ەسەپتەرىن تىڭداۋ دەگەن سياقتى قۇزىرەتتەردىڭ بارلىعى دا پارلامەنتكە بەكىتىلدى. كونستيتۋتسيا جوباسىن بۇكىل حالىق بولىپ قالاي تالقىلاعانىمىزدى ايتىپ جاتپاي-اق قويايىن. رەفەرەندۋمدا حالىقتىڭ جاڭا كونستيتۋتسياعا قاندايلىق قولداۋ كورسەتكەنى دە بەلگىلى. رەفەرەندۋم ناتيجەلەرى شىققان ساتتە مەنىڭ بويىمدى ەرەكشە قۋانىش سەزىمى بيلەدى. مەن بۇكىل حالىقتىڭ جەڭىسى ءۇشىن قۋاندىم. ويعا العان ماقساتقا جەتكەنىمىز, ءبىزدىڭ ءىسىمىزدى قازاقستاندىقتاردىڭ سونشاما قولداعانى قاتتى قۋانتتى. قازىرگى تاڭدا قازاقستانداعى وركەندى وزگەرىستەردىڭ ءبارى اتا زاڭنىڭ اياسىندا جۇزەگە اسىپ كەلەدى. ەلىمىزدىڭ وركەندەۋى مەن ورلەۋىنىڭ نەگىزى – كونستيتۋتسيا. مەملەكەتىمىزدەگى ەكونوميكالىق قۋاتتىلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ نەگىزى دە – كونستيتۋتسيا. كونستيتۋتسيانىڭ ورنىقتىلىعى – ەلدىڭ ورنىقتىلىعىنىڭ كەپىلى. سوندىقتان ونىڭ ءاربىر ارپىنە قۇرمەتپەن قاراۋىمىز كەرەك. قيت ەتسە كونستيتۋتسياعا وزگەرىس ەنگىزۋدى ۇسىنىپ شىعا كەلەتىندەر اتا زاڭنىڭ قادىر-قاسيەتىن جەتە ەسكەرمەيتىندەر دەمەسكە امالىڭ جوق. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىندا ءبىزدىڭ كەمەل كەلەشەگىمىزدىڭ كەپىلىنە اينالاتىن باياندى كونستيتۋتسيا ءۇشىن كۇرەس جەڭىستى بولعانىنا ءبارىمىز دە كۋامىز. جيىرما جىلدىق مەرەيلى مەرەكەمىزدىڭ قارساڭىندا, كونستيتۋتسيا كۇنىندە وتكىزىلگەن پارادتا: «حالىق – بيلىكتىڭ قاينار كوزى, كونستيتۋتسيا – كوپتىڭ كيەلى ءسوزى» دەگەنىم دە سوندىقتان. (قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن جۋرناليست ساۋىتبەك ابدراحمانوۆتىڭ سۇحبات كىتابىنان).* * *
جاسا, قازاقستانىم! باستى العا ازات ەل – انامىز, باستاۋدا نۇرسۇلتان دانامىز. گۇلدەندى كەڭ بايتاق دالامىز, تۇرلەندى ءساندى سان قالامىز. ەلدىككە, بىرلىككە سەنەمىز, ەرلىككە, تىرلىككە كەنەنبىز. قاجىرمەن قارىشتاپ كەلەمىز, بولاشاق باعىنا ەنەمىز. باسقارعان ەلباسى ۇلى ءىس – باستالعان جاڭاشا قۇرىلىس. باياندى باستالدى بەتبۇرىس, وڭعارعان ەر كوسەم قۇرىپ ءىس. جاڭاشا دارىعان ءبىلىمىم, جاراسا دامىعان عىلىمىم. قازاقتىڭ وركەنىن وسىرگەن ازات كۇن – باقىتىم – ۇلى كۇن. قۇتتى باق تورىندە توي بۇگىن قۇتتىقتاپ, قۇشاعىن جايدى كۇن. اقتارىپ تۋعان جەر بايلىعىن, ماقتان قىپ, تويلايمىز ايبىنىن. ءادىباي تابىلدى.* * *
دەرەك پەن دايەك
• قازاقستان ساياسي تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ءۇش رەت كونستيتۋتسيا قابىلداعان بولاتىن. ونىڭ ەڭ العاشقىسى – 1926 جىلعى ناۋرىزداعى جالپىقازاقستاندىق كەڭەستىڭ ح سەزىندە بەكىتىلگەن قازاق كسر كونستيتۋتسياسى, ەكىنشىسى – 1936 جىلعى 5 جەلتوقساندا ومىرگە كەلگەن اتا زاڭىمىز, ءۇشىنشىسى – 1977 جىلعى 7 قازاندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ كەزەكتەن تىس جەتىنشى سەسسياسىندا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا. • 1993 جىلى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. مۇندا ەلىمىزدە پارلامەنتتىڭ ءرولىن تۇبەگەيلى كوتەرۋگە ۇمتىلىس جاسالىندى. سوعان سايكەس 1995 جىلعى 30 تامىزدا جۇرگىزىلگەن رەفەرەندۋمنىڭ (بۇكىلحالىقتىق داۋىس بەرۋ) ءناتيجەسىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكىنشى كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. بۇل جاڭا كونستيتۋتسيادا بيلىكسىزدىك قۇبىلىسىن جەڭۋ ماقساتىندا پارلامەنت قۇقىقتارى ەلەۋلى شەكتەلىپ, پرەزيدەنتتىك بيلىك كۇشەيتىلدى. ءسويتىپ, اتقارۋشى بيلىكتىڭ تىكەلەي پرەزيدەنتكە باعىنۋشىلىق تەتىكتەرى نىعايتىلدى, ونىڭ زاڭ شىعارۋشى پارلامەنتتىك بيلىك الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى ازايدى. ________________________________ ايقارما بەتتىڭ ماتەريالدارىن ۇيىمداستىرعان الەكساندر تاسبولاتوۆ.
