جالپى, قازىرگى زامانعى يمامنىڭ ءبىتىم-بولمىسى قانداي بولۋى كەرەك؟ مۇسىلمان قاۋىم ءتورىن ۇسىناتىن «يمام» كىم دەگەن ساۋالعا بەرىلەر جاۋاپ تا ارقيلى. كەيبىرى يمامداردىڭ جۇمىسىن اسا جوعارى باعالاسا, ەندى ءبىرى ق ۇلىقسىز عانا جاۋاپ بەرەدى. دەسەك تە, ەل بىرلىگى ءۇشىن يماندىلىقتى تۋ ەتكەن يمامداردىڭ ەڭبەگى قالاي بولعاندا دا كوپشىلىكتىڭ قولداۋىن قاجەت ەتەدى. يمامنىڭ كىشىپەيىل, مەيىرىمدى, ىزەتتى, سابىرلى بولۋى كەرەك ەكەنىن ومىردەن الىنعان مىسالدارمەن, دانالاردان قالعان ۇلاعاتتى سوزدەرمەن دە سيپاتتاپ بەرۋگە بولار. بۇگىنگى يسلام ءدىنىنىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلى دە يمامداردىڭ ءىس-ارەكەتى مەن جۇرتشىلىقپەن جىلى قارىم-قاتىناستا بولۋىنا بايلانىستى ەكەنى جانە ءمالىم. بۇل ورايدا, قازاقتىڭ «جىلى-جىلى سويلەسەڭ, جىلان ىنىنەن شىعادى, قاتتى-قاتتى سويلەسەڭ, مۇسىلمان دىننەن شىعادى» دەگەن ءسوزى دە ەسكە تۇسەدى.
يمامداردىڭ داستارقان باسىندا عانا ەمەس, قوعامدا الاتىن ورنى شىمكەنتتە «ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر مەن ءدىني راسىمدەردىڭ ساباقتاستىعىن بىرىزدىلىككە باعىتتاۋ ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا وتكەن باسقوسۋدا دا ايتىلدى. جوعارىداعى مىسالدار كەلتىرىلدى. دەگەنمەن نەگىزگى اڭگىمە ۇلتتىق سالت-ءداستۇر مەن ءدىني راسىمدەردىڭ ساقتالۋىنداعى اعا بۋىننىڭ ءرولى, قازىرگى قوعامداعى ءدىني راسىمدەردى, جورالعىلاردى جۇرگىزۋ بارىسىندا ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋ ماسەلەلەرى توڭىرەگىندە ءوربىدى. ايتا كەتەلىك, قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى (قمدب) وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا وكىلدىگى – ورتالىق مەشىت جانىنان قۇرىلعان اقىلداستار القاسىنىڭ ماجىلىسىنە زيالى قاۋىم وكىلدەرى, قالا, اۋدان يمامدارى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار توراعالارى قاتىستى. باسقوسۋدا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر نەگىزى وزگە وڭىرلەردە, مىسالى سولتۇستىكتە ناقتى جۇزەگە اسىرىلا باستاعان قمدب بەكىتكەن ءدىني راسىمدەر مەن جورالعىلاردىڭ بىرىزدىلىگى ەدى. قازاعى قالىڭ وڭتۇستىكتە ءدىني جورالعىلاردى بىرىزدىلىككە ءتۇسىرۋ وڭايعا سوقپاي وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. ءتىپتى جانازا مەن جەرلەۋ جورالعىلارىندا كورشىلەس اۋىلداردىڭ وزىندە ءبىرشاما ەرەكشەلىك بار. مىسالى, تۇركىستاندا قازالى ۇيدە اس بەرۋدىڭ توقتاتىلعانىنا ون جىلداي بولىپتى. بۇل ءۇردىس وزگە اۋدانداردا تولىق قولداۋ تاپپاي كەلەدى. سونداي-اق جىرتىس بەرۋ, قىمبات كيىمدەر تاراتۋ سىندى كوپشىلىك قولداي قويمايتىن جورالعىلار دا توقتار ەمەس. بۇل ورايدا جيىنعا قاتىسۋشىلار ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى ساقتاۋ, بىراق ىسىراپشىلىققا بارماۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
وتكەن جىلى شىلدەدە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا ء«ححى عاسىردىڭ ۇزدىك زياتكەر يمامى» اتتى يمامدار فورۋمى ءوتىپ, سول جيىندا ءدىن وكىلدەرى شاريعات جانە ءپاتۋا ماسەلەلەرىن نەگىزگە الا, مارقۇمنىڭ ءبىر جىلعا دەيىنگى اس-سۋ بەرۋ ءمازىرىن بەكىتكەن دە بولاتىن. الايدا, ول تولىق ورىندالماي كەلەدى. بۇل ماسەلەنىڭ كەشەگى جيىندا قايتا كوتەرىلۋى دە ءسوز بەن ءىستىڭ ۇيلەسپەي وتىرعانىن اڭعارتادى. «ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلىققا, داڭعويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ قاجەتتىگى ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ايتىلدى. «قازىرگى قوعامدا شىنايى مادەنيەتتىڭ بەلگىسى – ورىنسىز ءسان-سالتانات ەمەس. كەرىسىنشە, ۇستامدىلىق, قاناعاتشىلدىق پەن قاراپايىمدىق, ۇنەمشىلدىك پەن ورىندى پايدالانۋ كورگەندىلىكتى كورسەتەدى» دەلىنگەن ماقالادا. ياعني اركىم كورگەندىلىك تانىتۋى ءتيىس», دەگەن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ۇلاسبەك سادىبەكوۆ قاتىسۋشىلاردى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بويىنشا ناقتى ۇسىنىستار ايتۋعا شاقىردى.
جاماعاتتىڭ ەسىندە بولار, قمدب عۇلامالار كەڭەسىنىڭ بەكىتۋىمەن «جانازا جانە جەرلەۋ راسىمدەرى» كىتابى جارىق كورگەن بولاتىن. بۇگىنگى قوعامدا ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن وزەكتى ماسەلەلەر قامتىلعان, عۇلامالار كەڭەسىندە ەكى جىل قارالعان وسى جيناقتا قابىر باسىنا كەسەنە تۇرعىزۋ, تاستان بەلگى قويۋ, مۇسىلمان زيراتىنىڭ تالاپتارى مەن قاعيدالارى, ءدىني جورالعىلار ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلىپ, جانازاعا قاتىستى ۇكىمدەر توپتاستىرىلعان. قايتىس بولعان كىسىنى جەرلەۋ, قۇدايى اس پەن ساداقا بەرۋدىڭ ادەبى دە جان-جاقتى قامتىلعان. نەگىزگى ماقسات – ەڭ الدىمەن, ەلىمىز بويىنشا ءدىني راسىمدەردى ءبىر ىزگە كەلتىرۋ, ىسىراپقا, شاريعاتقا قايشى ادەتتەرگە جول بەرمەۋ. بۇل ورايدا, ءدىني ماماندار مارقۇمنىڭ وتباسىنا كورشىلەرىنىڭ تاماق دايىنداپ بەرۋى – سۇننەت, قارالى ءۇيدىڭ تۇرمىسى اۋىر نەمەسە بىرەۋلەرگە قارىزى بولسا, ولاردىڭ ودان سايىن قارىزعا باتىپ, اس بەرۋى دۇرىس ەمەس دەپ ەسەپتەيدى. ول ۇيدەن اس شىعارتپاۋ كەرەكتىگىن, تاعامدى تۋىسقاندارى, جورا-جولداستارى نەمەسە كورشىلەرى ۇيىندە جاساۋىنا بولاتىنىن ايتادى. سونداي-اق ءدىني مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ءۇشىن, جەتىسىن, قىرقىن, ءجۇز كۇندىگىن جانە جىلىن بەرۋ شاريعاتتىڭ تالابى ەمەس. الايدا, حانافي ءمازھابىنىڭ عالىمدارى ونى جانازاسىنا قاتىسا الماعان الىستاعى اعايىن-تۋىسقاندارى كوڭىل ايتىپ, كورىسۋ ءۇشىن جاسالاتىن «مۋباح» (رۇحسات ەتىلگەن) جورالعىلاردىڭ قاتارىنا جاتقىزادى. مارقۇمنىڭ جەتىسى, قىرقى, جىلىنا سيىر نەمەسە جىلقى سوي دەپ تالاپ ەتۋگە بولمايدى. ونى باسەكەگە اينالدىرۋ دۇرىس ەمەس. مارقۇمنىڭ اتىنان بەرىلەتىن قۇدايى استى اركىمنىڭ شاماسىنا قاراي بەرگەنى ءجون. اس ۇستىندە عيبراتتى اڭگىمەلەر مەن ۋاعىزدار ايتىلىپ, جۇرتتى يماندىلىققا شاقىرعان دۇرىس. قۇدايى اسىن بەرۋ توي ەمەس, جارىسا ءسوز سويلەۋ قاتە. مىنە, وسىنداي ماسەلەلەرمەن قاتار, باسقوسۋعا قاتىسۋشىلار يمامداردىڭ ۋاعىزدى قىسقا ايتۋى, ورتانى ەسكەرۋى, مەملەكەتشىل بولۋى جونىندە دە پىكىر-ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. ال جازۋشى مارحابات بايعۇت كوپشىلىكتى سوزدەن ىسكە كوشۋگە شاقىردى.
– بۇل ماسەلە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. بىراق سونى جۇزەگە اسىرۋ باياۋ. مەنەن دە باسقالارى بار عوي, تۇزەلەر, ىسكە اسادى عوي دەيتىن ءبىر سالعىرتتىق, سۇلەسوقتىق بار. جۇزەگە اسىرۋ ۋاقىتتىڭ, زاماننىڭ تالابى دەڭگەيىندە ەمەس. دەگەنمەن, سوڭعى 3-4 ايدا ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋدە كىشكەنە ىلگەرىلەۋ بار. وسىدان 14 جىل بۇرىن شىمكەنتتە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە وسىنداي دوڭگەلەك ۇستەل ءوتتى. جيىنعا كوپ ادام قاتىستى, رەسپۋبليكادان وكىلدەر كەلدى. ءبىزدىڭ وبلىستان 50 يمام, زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى. سول كەزدە ءدىن اتىن جامىلعان, قاسيەتتى يسلامنىڭ قۇندىلىقتارىن جامىلعى ەتىپ العان, سول ارقىلى ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزگە تامىرىنان بالتا شابا باستاعان راديكالدى ءدىني اعىمداردىڭ وكىلدەرى قاتتى جۇمىس ىستەي باستاعان بولاتىن. دوڭگەلەك ۇستەلدە ءدىن مەن ءداستۇردىڭ اراسىنا سىنا قاعۋ, سىزات ءتۇسىرۋ ماقساتىندا, ءدىن بولەك, ءداستۇر بولەك, ەكەۋى ەكى نارسە دەپ جۇرتتى شاتاستىرىپ سويلەگەندەر دە بولدى. وندايلار يمامداردىڭ اراسىنان دا تابىلدى. مەن جازۋشىلاردىڭ جانايقايى رەتىندە سول جەردە داۋىسىمدى كوتەرىڭكىرەپ, قاتتى سوزدەر ايتۋعا ءماجبۇر بولدىم. ء«الحامدۋللا, ءبىز مۇسىلمانبىز, بىراق ءبىز قازاق مۇسىلمانبىز, ءبىز اراب مۇسىلمان بولا المايمىز. ءالحامدۋللا, ءبىز مۇسىلمانبىز, بىراق ءبىز قازاق مۇسىلمانبىز, تۇرىك مۇسىلمان بولا المايمىز» دەپ ادەيى بارلىق ۇلتتاردى اتاپ شىقتىم. شىنىندا دا ءبىز قازاق مۇسىلمانبىز. باس يۋگە بولمايدى, سالەم سالۋعا بولمايدى, وتقا ماي قۇيۋعا بولمايدى دەگەندەردىڭ بارلىعىندا ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزگە قارسى جۇمىس ىستەپ, ۇلتتىق قاسيەتتەرىمىزدى جوققا شىعارىپ, ۇلتىمىزدى كۇيرەتۋ, قيراتۋ ماقساتى قويىلعان. مارقۇم اسقار سۇلەيمەنوۆ دەگەن كەرەمەت جازۋشىمىز «مەن دىنگە سەنبەيتىن ءدىندارمىن» دەدى. مىسالى وسىنى كەيبىرەۋلەر باسقاشا ءتۇسىندى. دىنگە سەنبەيمىن دەگەنى راديكالدى اعىمداردى ايتقانى, سول كەزدەگى ءدىننىڭ جاعدايىن ايتتى ول. بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى سالت-ءداستۇر, وتباسى تۋرالى روماندار جازعان, كوركەمدىككە تاربيەلەيتىن كوپتەگەن شىعارمالارى بار. ول: «مەنىڭ ءداستۇرىمدى مويىندامايتىن ءدىندى مەن دە مويىندامايمىن» دەدى. ول قاسيەتتى يسلام ءدىنىن مويىندامايمىن دەپ تۇرعان جوق, ول جاڭاعى اعىمداردى ايتتى. ونى دۇرىس تۇسىنبەگەندەر, تەرىسكە شىعارۋشىلار دا, تەرىس تۇسىنۋشىلەر دە تابىلدى. بىراق اينالىپ كەلگەندە ادام بالاسىن اللا تاعالا كوركەم مىنەزبەن جاراتقان, سول كوركەمدىككە تاربيەلەيتىن قۇرالدىڭ ءبىر ءتۇرى مادەنيەتىمىز, ۇلتتىق كوركەم ادەبيەتىمىز. ۇلتتىق سالت-داستۇرلەر ەشقاشاندا بۇرىنعى زامانداردا دا, قازىرگى زاماندا دا قاسيەتتى يسلام قاعيدالارىنا ەشقاشان قايشى كەلمەگەن. بۇگىندە كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلە بويىنشا كوپ جۇمىس ىستەۋ, ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگى قاجەت. ىسىراپشىلدىققا جول بەرمەۋدە ارقايسىمىز وزىمىزدەن باستاۋىمىز, پەيىلدى, نيەتتى تۇزەپ, جالعان نامىستى جويۋىمىز كەرەك, – دەدى جازۋشى. سونداي-اق ول ساقالدى كۇتىپ ۇستاۋ كەرەكتىگىن, اللا ءسوزىنىڭ ايتىلۋى مەن جازىلۋىنا قاتىستى قمدب قابىلداعان ءپاتۋانى ورىنداۋ قاجەتتىگىن ايتىپ ءوتتى.
ءيا, ء«داستۇرلى يسلام», ء«داستۇرلى قازاق مۇسىلماندىعى» جونىندە ءدىني ماماندار ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. بىراق جۇرتشىلىق اراسىنداعى ناسيحاتى ازداۋ سەكىلدى. ءدىن ىستەرى جانە ازاماتتىق قوعام مينيسترلىگى ءدىن ماسەلەلەرى جونىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اينۇر ابدىراسىلقىزى «ۇلتتىڭ رۋحاني تاجىريبەسى – مەملەكەتتىك يدەولوگيا نەگىزى» ماقالاسىندا ء«داستۇرلى يسلام», ء«داستۇرلى قازاق مۇسىلماندىعى» دەگەن ۇعىمداردىڭ نەگىزسىز ەمەستىگىنە دالەل بولا الاتىن ەكى قاينار كوز بارىن ايتادى. ء«بىرىنشىسى – يسلام ءىلىمىن جەتىك مەڭگەرىپ, قازاقى دۇنيەتانىممەن استاستىرا بىلگەن, قازاقى مۇسىلماندىققا نەگىز بولعان بىرەگەي ىلىمدەر قالىپتاستىرعان ۇلتىمىزدىڭ كورنەكتى تۇلعالارىنىڭ ەڭبەكتەرى; ەكىنشىسى – حالقىمىزدىڭ ءدىني تانىمىن, رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن ۇستانىمدارىن تانىتاتىن شىعارماشىلىق مۇرالارى (اۋىزشا شەجىرەلەر, ماقال-ماتەل, جىر-اڭىز, سالت-ءداستۇر, ىرىم-تىيىمدارى)», دەيدى شىعىستانۋشى, قۇرانتانۋشى عالىم. وسىنداي عىلىمي ۋاجدەردى, ءداستۇرلى يسلامدى نەگىزگە الا, ايتىلعان ۇسىنىس-پىكىرلەردى ەسكەرە, اقىلداستار القاسىنىڭ ماجىلىسىنە قاتىسۋشىلار ءدىني راسىمدەر مەن جورالعىلاردىڭ بىرىزدىلىگى بويىنشا ۇندەۋ قابىلدادى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
