كەلىسسوزدەر جالعاسۋىمەن ۇتىمدى

كەشە استانادا ەكى كۇنگە سوزىلعان كاسپي جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانى ازىرلەۋ جونىندەگى ارنايى جۇمىس توبىنىڭ 30-شى وتىرىسى اياقتالدى. ارنايى جۇمىس توبىنىڭ وكىلەتتىلىگىن كاسپي جاعالاۋى ەلدەرى باسشىلارى بەلگىلەگەن بولاتىن. وتىرىس اياقتالعاننان كەيىن جۋرناليستەرگە ارنالىپ, ءباسپاسوز ءماسليحاتى ۇيىمداستىرىلدى. العاشقى بولىپ ءسوز العان قا­زاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى قايرات سارىباي كاس­پيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا جوباسى جونىندەگى ار­نايى جۇمىس توبى وتىرىسىنىڭ ءنا­تي­جەلەرى كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ەكەنىنە توقتالا كەلە, «تاراپتاردىڭ وسى كۇنگە دەيىن كەلىسپەگەن كەيبىر جايتتەردى, كەيبىر ۇسىنىستاردى كە­ڭى­نەن تالقىلاعانىن» ايتتى. وتى­رىستى تابىستى ءوتتى دەپ باعالاۋعا بولادى. كاسپيدىڭ قۇقىقتىق ءمار­تەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيانى داي­ىن­داۋ اۋقىمدى جۇمىستى تالاپ ەتەدى. وسى رەتتە بۇكىل جايتتەردى تەز ارادا كەلىسۋ دە وڭايعا سوقپايدى. الايدا, مۇددەلى ەلدەر كاسپي تەڭىزىنىڭ اۋماعىنداعى ارىپتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا نيەتتى ەكەندىكتەرىنە وسى وتىرىس بارىسىندا تاعى دا كوز جەتكىزدىك, دەدى ق.سارىباي. سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ار­نايى جۇمىس توبى كاسپيدىڭ قۇ­قىق­تىق مارتەبەسىن ايقىنداۋ ار­قى­لى ەلدەردىڭ ءوزارا ىنتى­ماقتاس­تى­عىن نىعايتۋدى كوزدەيتىنىن جەتكىزدى. ءبىز كوپ جايتتەر بويىنشا ىلگەرىلەي الدىق, دەدى قازاقستان سىرت­قى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ وكىلى. ازەربايجان سىرتقى ىستەر مي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى حالاف حالافوۆ ءوزى تاراپىنان ارنايى جۇ­مىس توبىنىڭ 30-شى وتىرىسىن وڭ باعالادى. ءبىز كونۆەنتسيا جو­باسىن­دا­عى بۇرىن تالقىلانباعان ماسە­لەلەر بويىنشا ءوزارا پىكىر الماسا الدىق. ءاربىر وتىرىستىڭ ءبىزدى جا­قىنداستىرا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ءار وتىرىس اياسىندا كونۆەن­تسيانىڭ  قانداي دا ءبىر ەرەجەسى ءجو­نىندە ءما­مى­لەگە كەلۋگە ۇمتىلامىز. وسى جولعى وتىرىس بارىسىندا دا ءوز مۇمكىندىكتەرىمىزدى ۇشتاستىرىپ, سايكەستەندىرۋگە بارىمىزدى سال­دىق. مەن مىنانى ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى: كەلىسسوز ماسەلەسىندە ءوسۋ بار. بۇل قۇقىقتىق مارتەبەنى بەلگىلەۋگە سەپ بولارى انىق, دەدى ح.حالافوۆ. ول كاسپيدىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى تەڭىز ءتۇبىن شەكاراعا ءبولۋ, كاسپيدىڭ ەكولوگياسى ءجونىن­دەگى كونۆەنتسيانىڭ, كاسپيدى لاستاماۋ جونىندەگى ارنايى حاتتامانىڭ, قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەلىسىم-شارت­تىڭ قابىلدانۋى – كاسپي جاعا­لاۋى ەلدەرىنىڭ ورتاق جەتىستىگى ەكەندىگىن دە اتاپ كورسەتتى. يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ كاسپي تەڭىزى ماسەلەلەرى بويىنشا ارنايى وكىلى موحامماد مەحدي احۋند­زادە استانا وتىرىسى كوپ ءما­سەلە بويىنشا ىلگەرىلەۋگە جول اش­قانىن جەتكىزدى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ارنايى جۇمىس توبىنىڭ 30 وتى­رىسى ءوتتى. كاسپي جاعالاۋىن­داعى ەلدەر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق ماربەسى جونىندە ورتاق كەلىسىمگە نەگە كەلە الماي وتىر دەگەن ساۋال اركىمدى تولعان­دىراتىنى بەلگىلى. ەڭ باستىسى, ءبىز كونۆەنتسيا جو­باسىنىڭ سوڭعى نۇك­تەسىن قويۋعا با­­تىل بەت الدىق. ماسەلە ءتۇيىنىن شەشۋدىڭ تاعى ءبىر كەزەڭىن ارتقا تاستاۋىمىز – وسىنىڭ دالەلى, دەدى م.احۋندزادە. رەسەي فەدەراتسياسى پرەزيدەن­تىنىڭ تمد ەلدەرىمەن مەملەكەتتىك شەكارانى دەليميتاتسيالاۋ جانە دەماركاتسيالاۋ جونىندەگى ارنايى وكىلى, ءسىم-ءنىڭ ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى الەكساندر گولوۆين رەسەي دەلەگاتسياسىنىڭ وتىرىس ناتيجەسىنە كوڭىلى تولعانىن ءمالىم­دەدى. ورتاق كەلىسسوز اياسىندا بىرقا­تار تۇيتكىلدەردىڭ تارقاتىلۋىنا قول جەتكىزدىك. بۇل – قورىتىندى ناتيجەگە كەلگەندىگىمىزدىڭ بەلگىسى. بىلتىر باكۋدە وتكەن 3-ءشى كاسپي ءسامميتى كەزىندە قوزعالعان كاسپي تەڭىزىندەگى ۇلتتىق ايماقتىڭ ەنى مەن رەجىمى جونىندەگى ماسەلەلەردى دە نازاردان شىعارمادىق, دەدى ول. تۇركىمەنستان پرەزيدەنتى جا­نىن­داعى كاسپي تەڭىزى ماسەلە­لەرى جونىندەگى مەملەكەتتىك كاسىپ­ورىن­نىڭ توراعاسى مۋراد اتادجانوۆ ءوز ارىپتەستەرىنىڭ ايتقان پىكىرلەرىنە قوسىلاتىنىن ايتتى. وسى كۇنگە دەيىنگى كەلىسىلمەگەن دۇنيەلەردىڭ ءبىر­قاتارى بويىنشا ورتاق كونسەنسۋسقا كەلدىك. الدا اشعابادتا وتەتىن وتى­رىس بارىسىندا دا وسى ىنتى­ماقتاستىق دەڭگەيى ساقتالادى دەگەن سەنىمىمىز بار, دەدى تۇركىمەنس­تاننان كەلگەن وكىل. جۋرناليستەر وزدەرى تاراپىنان «كاسپي جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ ءوزارا كەلىسىمى تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق ءمار­تەبەسىن بەلگىلەۋگە قانشالىقتى ىقپال ەتىپ وتىر؟», «قانداي سالالاردا ىلگەرىلەۋشىلىك بار؟», كاسپي باسسەينىندە قان­داي جاڭا جوبالار جۇزەگە اسىرى­لۋدا؟», «تەڭىزدىڭ قۇ­قىقتىق مارتەبە­سىنىڭ ايقىندا­لۋىنىڭ ۇزاققا سوزى­لۋىنىڭ سىرى نەدە؟», كاسپي جاعا­لاۋى ەلدەرىنىڭ ارا­سىندا مۇنايعا قاتىستى قانداي دا ءبىر باسەكەلەستىك ورىن الىپ وتىر­عان جوق پا؟» دەگەن سيپاتتاعى ساۋالدارىن قويدى. ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا قاتىسۋ­شى تاراپتار كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋ ماسەلەسىندە ايتارلىقتاي ىلگەرىلەۋشىلىككە قول جەتكىزىلگەنىن, وعان كاسپيگە قاتىس­تى 3 ءسامميتتىڭ وتكىزىلگەنى, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باسقوسۋى وڭ ىقپال ەتكەنىن ايتتى. ماسەلەن, رەسەيدەن كەلگەن وكىل كونۆەنتسيا جوباسىنىڭ سوڭعى نۇسقاسى دايىن بولماعانىمەن, ماڭىزدى دەگەن سالالار بويىنشا ورتاق شەشىمگە كەلگەندىكتەرىن, مۇنى پىكىر-مۇددە­لەر­دىڭ كۇن ساناپ جا­قىنداۋىنان كو­رۋگە بولاتىنىن جەتكىزدى. بۇگىندە تەڭىز ءتۇبىن ءبولۋ ءجو­نىندەگى كەلىس­سوزدەردىڭ ناتيجەسىندە ازەربايجان مەن رەسەي, قازاقستان مەن رەسەي, ازەربايجان مەن قا­زاقستان ارا­سىندا ەنەرگەتيكالىق سالالارداعى قۇقىقتىق ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تاۋىپ وتىر, دەدى ا.گولوۆين. قايرات سارىباي وسى كۇنگە دەيىنگى كەلىسسوزدەردىڭ ماقساتى بىرەۋ – ول ەلدەر مۇددەسىنە نۇقسان كەلتىرمەي, ەڭ ال­دىمەن, كاسپيدىڭ قۇ­قىقتىق ءمار­بەسىن بەلگىلەۋ ءۇشىن كونۆەنتسيانى تەزىرەك ازىرلەۋ بولىپ تابىلاتىنىن جەتكىزدى. ءلايلا ەدىلقىزى.