ۋاقىت تالابى تۋعىزعان سايلاۋ

قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ پرەزيدەنتى ن.­ا.نا­زار­باەۆتىڭ ۇستىمىزدەگى جىل­عى 16 قاراشاداعى جارلى­عى­نا سايكەس ءتورتىنشى شاقى­رىل­عان قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ ءما­جى­لىسى تا­را­تىلدى. وسى اكتىدە 2012 جىل­عى 15 قاڭتاردا پارتيالىق تىزىمدەر بوي­ىنشا سايلاناتىن پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋ­تات­­تا­رىنىڭ كەزەكتەن تىس ساي­لاۋى وتەتىنى بەلگىلەندى. ال 16 قاڭتار كۇنى مەملەكەت باس­شىسىنىڭ جارلىعىنا سايكەس قازاق­ستان حالقى اسسام­بلەيا­سى سايلايتىن ءماجىلىس دەپۋ­تاتتارىنىڭ سايلاۋى بەلگىلەندى. سونىمەن قاتار 15 قاڭتاردا قر ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ قاۋلىسىمەن ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋى وتەتىنى دە تاعايىندالدى. مەملەكەت زامان اعىمىنان قالماي دامىپ وتىرادى. دەمو­كرا­تيالىق ءۇردىس جولىندا كونس­تي­تۋتسيالىق رەفورمالار مەن ءوز­گەرىستەردىڭ بولىپ تۇرۋى – زاڭ­دى­لىق. باستالىپ وتىرعان جاڭا سايلاۋ ناۋقانى تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزدە عانا بولعالى تۇرعان ساياسي كەزەڭ ەمەس. ءارتۇرلى جاعدايلاردىڭ ەكو­نو­ميكا مەن ساياساتقا ىقپال ەتۋىنە بايلانىستى الەمدىك پارلامەنتتىك ۇدەرىستە جۇزەگە اسىپ جاتقان قالىپتى جاعداي. تەك قانا بيىلدىڭ وزىندە ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر كە­ڭىس­تىگىندەگى ءتورت ەلدە, اتاپ ايت­قاندا, يرلانديا, ماكەدونيا, لات­ۆيا جانە يسپانيادا مەرزىمىنەن بۇرىن پارلامەنتتىك سايلاۋ ءوتتى. تاياۋ ۋاقىتتا سلوۆەنيا مەن گرەكيا ەلىندە دە كەزەكتەن تىس پارلامەنتتىك سايلاۋ وتكەلى تۇر. وسىلايشا, كەزەكتەن تىس نەمەسە مەرزىمىنەن بۇرىن پارلامەنتتىك سايلاۋ دەموكراتيالىق ەلدەرگە ءتان جاعداي. قازاقستاندا كەزەكتەن تىس پارلامەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىم كونستيتۋتسياعا جانە باسقا دا زاڭنامالىق اكتىلەرگە سايكەس قابىلداندى. پرەزيدەنتتىڭ پارلامەنت ءما­جىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن تاعايىنداۋ تۋرالى جارلىعى جاريالانا سالىسىمەن كونستيتۋتسيادا جانە زاڭدا كوز­دەل­گەن قۇقىقتى پايدالانا وتى­رىپ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىن دا 2012 جىلعى 15 قاڭ­تارعا تاعايىندادى. سونىمەن, 16 قاراشادا ءبىرتۇتاس سايلاۋ ناۋقا­نى باستالىپ كەتتى. ەكى سايلاۋدى ءبىر كۇندە وتكىزۋ 4 ملرد. تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قاراجاتىن ۇنەم­دەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سايلاۋ ناۋقانىن ۇيىمداستىرۋعا جانە وتكىزۋگە شامامەن 8,2 ملرد. تەڭگە جۇمساۋ كوزدەلىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىن تۇگەل قامتىعان سايلاۋ ناۋقانى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ­نا­ماسىنا سايكەس وتكىزىلەدى. قا­زاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ 16 قارا­شا­داعى كۇنتىزبەلىك جوسپارىنا سايكەس پارتيالىق تىزىمدەر بوي­ىن­شا سايلاناتىن پارلامەنت ءما­جىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىندا كانديداتتاردى ۇسىنۋ 2011 جىلعى 16 قاراشادان باستاپ 5 جەلتوقسانعا دەيىن, ال پارتيالىق تىزىمدەردى تىركەۋ 16 قاراشادان باستاپ 15 جەلتوقسانعا دەيىن جۇرگىزىلەدى. ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا كان­ديداتتار ۇسىنۋدى بەلگىلەنگەن تارتىپپەن تىركەلگەن رەسپۋب­لي­كالىق نەمەسە جەرگىلىكتى قوعام­دىق بىرلەستىكتەر, سونداي-اق ولار­دىڭ قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرى جانە ازاماتتار ءوزىن-ءوزى ۇسىنۋ جو­لىمەن جۇزەگە اسىرادى. وسى ۇدەرىس 2011 جىلعى 16 قاراشا مەن 14 جەلتوقسان ارالىعىنداعى كەزەڭدە وتەدى. قازاقستان حالقى اسسامبلەيا­سى سايلايتىن ءماجىلىس دەپۋتات­تا­رىن سايلاۋ جونىندەگى سايلاۋ راسىمدەرىنىڭ مەرزىمى پارتيالىق تىزىمدەر بويىنشا سايلاناتىن ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنىڭ ساي­لاۋى ءۇشىن ايقىندالعان مەرزىمدەرمەن سايكەس كەلمەيدى. سول سەبەپتى قازاقستان حالقى اسسام­بلەيا­سىنان ءماجىلىس دەپۋتات­تىعىنا كانديداتتار ۇسىنۋ 2011 جىلعى 16 جەلتوقساندا باستالىپ, 26 جەلتوقساندا اياقتالادى. قا­زاق­ستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ كەڭەسى ۇسىنعان كانديداتتاردى تىركەۋ 2011 جىلعى 26-31 جەل­توق­سان ارالىعىندا جۇرگىزىلەدى. سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت 2012 جىلعى 1 قاڭتاردا باستالىپ, 14 قاڭتاردا اياقتالادى. داۋىس بەرۋ 2012 جىل­عى 16 قاڭتاردا بولادى. سايلاۋ تۋرالى زاڭناماعا ءساي­كەس پارتيالىق تiزiمدەر بويىنشا سايلاناتىن ءماجiلiس دەپۋتاتتى­عى­نا كانديداتتار ۇسىنۋ قۇقىعى بەلگiلەنگەن تارتiپپەن تiركەلگەن ساياسي پارتيالارعا تيەسiلi. بۇل بارلىق پارتيالارعا زاڭمەن ءبىر­ىڭ­عاي تالاپتار قويىلىپ وتىرعا­نىن بىلدىرەدى. تەك قانا قازاق­ستاننىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى بۇل سايلاۋعا قاتىسا المايدى. ءويت­كەنى, سوت شەشىمىمەن ونىڭ قىزمەتى توقتاتىلعان بولاتىن. ءماجىلىس دەپۋتاتى بولىپ سايلانۋ ءۇشىن ازامات كونستيتۋ­تسيا­نىڭ 51-بابىنىڭ 4-تارماعىندا بەلگىلەنگەن تالاپتارعا ساي بو­لۋى, سونداي-اق كونستيتۋتسيانىڭ 33-بابىنىڭ 2 جانە 3-تار­ماق­تارىنا سايكەس بەلسەندى سايلاۋ قۇقىعىنا يە بولۋعا ءتيىس. ياعني, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جي­ىر­ما بەس جاسقا تولعان جانە ونىڭ اۋماعىندا سوڭعى ون جىلدا تۇراقتى تۇرىپ جاتقان ازامات ءماجىلىس دەپۋتاتى بولا الادى. پارتيالىق ءتىزىمدى بەكىتۋ تۋ­رالى شەشىمدى پارتيانىڭ جوعارى ورگانى قابىلدايدى. پارتيالىق تىزىمگە ەنگىزۋ ساياسي پارتيانىڭ جوعارى ورگانى مۇشەلەرىنىڭ جال­پى سانىنىڭ كوپشىلىك داۋىسىمەن جۇرگىزىلەدى. بۇل رەتتە ساياسي پارتيالار وسى پارتيانىڭ مۇشەلە­رىن عانا پارتيالىق تىزىمگە ەنگىزۋگە مىندەتتى. ال ءماسليحاتتار دەپۋتات­تى­عى­نا كانديداتتاردى ءتيىستى وكرۋگتىك سايلاۋ كوميسسيالارى تىركەيدى. پارتيالىق ءتىزىمدى, سونداي-اق قا­زاق­ستان حالقى اسسامبلەياسى ساي­لاي­تىن پارلامەنت ءماجىلىسى دە­پۋ­تاتتىعىنا كانديداتتاردى ور­تا­لىق سايلاۋ كوميسسياسى تىركەيدى. تiركەۋگە بiر ساياسي پارتيادان وعان ساياسي پارتيالار اراسىندا بولiنەتiن دەپۋتاتتىق مانداتتار­دىڭ بەلگiلەنگەن سانىنىڭ وتىز پايىزىنان اسپايتىن ادامدار سانى ەنگiزiلگەن بiر عانا تiزiم جiبەرiلەدi. دەمەك, پارتيالىق تىزىمگە ەنگىزىلگەن ادامداردىڭ ەڭ كوپ سانى 127 ادامعا جەتكىزىلۋى مۇمكىن. ولاردىڭ بارلىعى كونستيتۋتسيادا جانە سايلاۋ تۋرالى زاڭدا ولارعا قويىلاتىن تالاپ­تار­عا سايكەستىگى تەكسەرىلەدى. ور­تا­لىق سايلاۋ كوميسسياسى پارتيا­لىق ءتىزىمدى تىركەۋدەن باس تارتا الادى نەمەسە ونى تىركەۋ تۋرالى شەشىمنىڭ كۇشىن جويا الادى. مۇنداي شارا ساياسي پارتيا پارتيالىق ءتىزىمدى ۇسىنۋ ەرەجەلەرىن بۇزعان, تىركەۋ ءۇشىن قاجەتتى قۇجاتتاردى ۇسىنباعان نەمەسە پارتيا, ول ۇسىنعان كانديداتتار جانە ونىڭ سەنiم بiلدiرگەن ادام­دارى سايلاۋ الدىنداعى ۇگiتتi تiر­كەلگەنگە دەيiن جۇرگiزگەن جاع­دايدا جۇزەگە اسىرىلادى. تۇتاس پارتيالىق تiزiمنiڭ ەلۋ پرو­تسەنتiنەن استامىن قۇرايتىن ادام­دار پارتيالىق تiزiمنەن شىققان, پارتيالىق تiزiمدi ۇسىنعان ساياسي پارتيانىڭ نەمەسە ونىڭ سەنiم بiلدiرگەن ادامدارىنىڭ كاندي­دات­تىڭ, پارتيالىق تiزiمدi ۇسىن­عان باسقا ساياسي پارتيانىڭ نەمەسە پارتيالىق تiزiمگە ەنگiزiلگەن ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادiر-قاسيەتiنە نۇقسان كەلتiرەتiن, ونىڭ iسكەرلiك بەدەلiن تۇسiرەتiن جالعان مالiمەتتەردi تاراتۋ فاك­تiسiن سوت انىقتاعان جاعدايدا دا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى تىركەۋدەن باس تارتادى نەمەسە شە­شىم­نىڭ كۇشىن جويا الادى. سونى­مەن بىرگە, پارتيالىق تiزiم­دi ۇسىنعان ساياسي پارتيانىڭ نەمەسە ونىڭ سەنiم بiلدiرگەن ادام­دارى­نىڭ سايلاۋشىلاردى ساتىپ الۋ فاكتiلەرiن سوت انىقتاسا, ور­تا­لىق سايلاۋ كوميسسياسى وسى شارالاردى قولدانا الادى. بۇل رەتتە داۋىس بەرەتiن كۇنگە ەكi كۇن قالعاندا پارتيالىق تiزiمدi تiركەۋ تۋرالى شەشiمنiڭ كۇشiن جويۋعا نەمەسە بۇرىن تiركەۋدەن شىعارىلعان پارتيالىق تiزiمدi قالپىنا كەلتiرۋگە جول بەرiلمەيدi. پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتات­تىعىنا كانديداتتاردىڭ ءاربىرى, ولاردىڭ جۇبايى (زايىبى), سون­داي-اق ءماسليحاتتار دەپۋتاتتى­عى­نا كانديداتتار جانە ولاردىڭ جۇبايى (زايىبى) تiركەۋگە دەيiن تۇرعىلىقتى جەرi بويىنشا سا­لىق ورگاندارىنا 2011 جىلعى 1 قاراشاداعى جاعداي بويىنشا تابىسى جانە مۇلكi تۋرالى دەك­لا­راتسيالار ۇسىنادى. سونىمەن قاتار, ءماسليحاتتار دەپۋتاتتى­عىنا كانديدات جەرگiلiكتi اتقارۋ­شى ورگانداردىڭ شوتىنا دەپوزيت رەتiندە زاڭنامادا بەلگiلەنگەن ەڭ تومەنگi جالاقىنىڭ بەس ەسەلەنگەن مولشەرiندە سايلاۋ جارناسىن ەنگiزەدi. بۇل 79 995 تەڭگەنى قۇ­رايتىن بولادى. وسى قاراجاتتى ءۇمىت­كەر تiركەلگەنگە دەيiن كونستيتۋتسيادا جانە سايلاۋ تۋرالى زاڭدا قويىلاتىن تالاپتارعا ءساي­كەس­تiگi تەكسەرiلگەننەن كەيiن ەنگىزەدى. بيىلعى جىلى ساياسي پارتيا­نىڭ سايلاۋ جارناسى تىزىمگە ەنگىزىلگەن ءاربىر كانديدات ءۇشىن جال­پى العاندا 240 مىڭ تەڭگەنى قۇ­رايدى. مۇنداي مىندەتتىلىك «نۇر وتان» حدپ-عا قولدانىلمايدى. ويتكەنى, اتالعان پارتياعا سايلاۋ زاڭناماسىنا سايكەس جەڭىلدىكتەر كوزدەلگەن. ول الدىڭعى سايلاۋدا داۋىس بەرۋگە قاتىسقان سايلاۋ­شى­لاردىڭ جالپى سانىنىڭ جەتى پايىزدان استام داۋىسىن جينا­عان­­دىقتان, سايلاۋ جارناسىنان بو­ساتىلادى. سوندىقتان, «نۇر وتان» حدپ-دان باسقا بارلىق ساياسي پارتيالار جارنا تولەيدى. سونىمەن قا­تار, جسدپ جانە «اق جول» كدپ پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋ­تات­تا­رىنىڭ الدىڭعى سايلاۋىندا داۋىس بەرۋگە قاتىسقان سايلاۋ­شى­لاردىڭ ءۇش­تەن بەسكە دەيىنگى پايىزىن ال­عان پارتيا رەتىندە سايلاۋ جار­ناسىن جەتپىس پايىز مولشەرىندە تولەيدى. وسىلايشا, وسى ەكى ساياسي پارتيا ءۇشىن سايلاۋ جارناسى ءاربىر كانديدات ءۇشىن 168 مىڭعا جۋىق تەڭگەنى قۇرايدى. تۇتاستاي العاندا, ءتىزىمدى تىركەۋ ءۇشىن پارتيا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا: • رەسپۋبليكانىڭ ادiلەت مي­نيسترلiگiندە ساياسي پارتيانىڭ تiر­كەلگەنi تۋرالى قۇجاتتىڭ كو­شiرمەسi قوسا تiركەلگەن, ساياسي پار­تيانىڭ جوعارى ورگانىنىڭ پارتيالىق تiزiمدi ۇسىنۋ تۋرالى حاتتاماسىنان ءۇزiندi كوشiرمەنى; • ازاماتتىڭ پارتيالىق تiزiمگە ەنگiزۋگە كەلiسiمi تۋرالى ءوتiنiشiن; • پارتيالىق تiزiمگە ەنگەن ءار­بiر ادام تۋرالى ومiرباياندىق دەرەكتەردى; • كانديداتتىڭ جانە ونىڭ جۇبايىنىڭ (زايىبىنىڭ) تابىسى مەن مۇلكi تۋرالى دەكلاراتسيا تاپ­سىرعانى تۋرالى سالىق ورگا­نى­نىڭ انىقتاماسىن; • ساياسي پارتيانىڭ سايلاۋ جار­ناسىن ەنگiزگەنiن راستايتىن قۇ­جاتتى; • پارتيالىق تiزiمگە ەنگiزiلگەن ادامنىڭ وسى تiزiمدi ۇسىنعان ساياسي پارتياعا مۇشەلiگiن راستايتىن قۇجاتتى تابىس ەتەدى. تىركەۋ مەرزىمى اياقتالعان سوڭ, ۇستىمىزدەگى جىلعى 16 جەلتوق­سان­نان باستاپ ورتالىق سايلاۋ كو­ميسسياسىندا پارتيالىق تىزىمدەرىن تىركەگەن ساياسي پارتيالار ساي­لاۋالدى ۇگىت جۇمىستارىنا كىرىسە الادى. ساياسي پارتيالاردىڭ بار­لىق ۇگىت ناۋقانى پارتيانىڭ سايلاۋ قورى ەسەبىنەن جۇزەگە اسى­رىلادى. ساياسي پارتيالاردىڭ ساي­لاۋ قورىنىڭ ەڭ جوعارعى كو­لەمى 261,6 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. بۇل رەتتە ساياسي پارتيالاردىڭ سايلاۋ قورى ەكى قارجى كوزىنەن, ياعني, ساياسي پارتيالاردىڭ ءوز قا­را­جاتى مەن رەسپۋبليكانىڭ ازا­مات­تارى مەن ۇيىمدارىنىڭ ەرىكتى قايىرىمدىلىعىنان قۇرالادى. ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا كان­ديداتتارعا قاتىستى ايتارىم, تىركەۋ اياقتالعاننان كەيىن, ياعني, 21 جەلتوقساننان باستاپ سايلاۋالدى ۇگىت جۇمىستارىن جۇرگىزە الادى. مەملەكەت جەرگىلىكتى وكىلدى ور­گاننىڭ دەپۋتاتتىعىنا تىركەلگەن ءاربىر كانديداتقا راديودا, تەلەديداردا جانە باسپاسوزدە ەڭ قا­جەتتى كولەمدە ۇگىت شارالارىن ءجۇر­گىزۋ ءۇشىن تەڭ دارەجەدە قار­جى بولىنۋىنە كەپىلدىك بەرەدى. سو­نىمەن قاتار, ءماسليحات دەپۋتات­تى­عىنا كانديدات بولعاندار وزدە­رىنىڭ مەنشىكتى سايلاۋ قورىن قۇ­رۋىنا قۇقىعى بار. ءماسليحات دە­پۋتاتتىعىنا كانديداتتىڭ سايلاۋ قورىنىڭ ەڭ جوعارعى كولەمى 10,5 ملن. تەڭگەنى قۇرايدى. سونىڭ ءىشىن­دە كانديداتتىڭ ءوز قارا­جا­تىنان, كانديداتتى ۇسىنعان قو­عامدىق بىرلەستىكتىڭ جانە دە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازا­مات­تارى مەن ۇيىمدارىنىڭ ەرىكتى قايىرىمدىلىعىنان قۇرالا­تىن قارجى. جالپى, ورتالىق سايلاۋ كو­ميسسياسى بارلىق قاجەتتى كادر­لىق جانە ماتەريالدىق رەسۋرس­تارعا يە جانە سايلاۋدى ءتيىستى ۇيىمداستىرۋشىلىق دەڭگەيدە وتكىزۋگە, ازاماتتاردىڭ جانە بار­لىق سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشى­لاردىڭ وزدەرىنىڭ كونستيتۋتسيا­لىق قۇقىعىن ەرىكتى ءارى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋىن قامتاماسىز ەتۋگە دايىن. سايلاۋ قۇجاتتارىنىڭ ۇلگىسى بەكىتىلدى. نەگىزگى زاڭداردا قاراس­تىرىلعان سايلاۋ وتكىزۋ ءتارتىبىن, سايلاۋ پروتسەدۋراسى مەن سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ قىز­مەتىن رەتتەيتىن قاجەتتى نورماتيۆتىك اكتىلەر قابىلداندى. بار­لىق دەڭگەيدەگى سايلاۋ كوميسسيا­لارىنىڭ قۇرامى تولىقتاي قا­لىپ­تاستىرىلعان جانە جەدەل قار­قىن­مەن جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى. سايلاۋدىڭ ازىرلىك جۇمىستا­رى مەن وتكىزۋگە بارلىعى 13315 سايلاۋ كوميسسياسى قاتىسادى. ونىڭ ىشىندە 16, ياعني, 14 وب­لىستىق جانە استانا مەن الماتى قالالىق سايلاۋ كوميسسياسى بار. 207 اۋداندىق جانە قالالىق سايلاۋ كوميسسياسى, وبلىستىق ءماس­لي­حات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ءجو­نىندەگى 550 وكرۋگتىك سايلاۋ كو­ميسسياسى, اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جونىندەگى 2160 وكرۋگتىك سايلاۋ كوميسسياسى جانە 9757 ۋچاسكەلىك سايلاۋ كو­ميس­سياسى قۇرىلعان. وسى رەتتە اۋماقتىق, وكرۋگتىك جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى ءوز قىز­مەتتەرىن قوعامدىق نەگىزدە جۇزە­گە اسىرادى جانە ولاردى ساياسي پارتيالاردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە سايكەس ءماسليحاتتار سايلاي­تىنىن اتاپ ءوتۋ ماڭىزدى بولماق. بۇگىنگى تاڭدا جۇمىس ىستەپ تۇرعان سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىن جەرگىلىكتى وكىلدى ورگاندار 2009 جىلى ساياسي پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەر ۇسى­نىس­تارىنىڭ نەگىزىندە سايلاعان بولاتىن. ول كەزدە ءارتۇرلى دەڭ­گەيدەگى سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلىگىنە ساياسي پارتيالار ۇسىن­عان كانديداتتاردان ۇسىنىلعان كانديداتتاردىڭ جالپى سانىنىڭ 98,6 پايىزى سايلاندى. بۇل – ساياسي پارتيالار ۇسىنعان كاندي­داتتاردىڭ نەگىزىنەن سايلاۋ كو­ميس­سيالارىنىڭ قۇرامدارىنا ساي­لانعانىن بىلدىرەدى. سونىمەن بىرگە, سايلاۋ زاڭناماسىنا سايكەس اۋماقتىق, وكرۋگتىك نەمەسە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامىندا وكىلى جوق ساياسي پارتيالار سايلاۋ ناۋقانىن دايارلاۋ جانە وتكiزۋ كەزەڭiنە كەڭەسشi داۋ­ىس قۇقىعىن بەرە وتىرىپ, ءوز وكi­لiن تيiستi سايلاۋ كوميسسياسىنا جiبەرۋگە قۇقىلى. ارينە, بۇل ورايدا زاڭنامامەن قاراستىرىل­عان بىرقاتار رەسىمدەردى ساق­تاۋى ءتيىس. وكرۋگتىك نەمەسە ۋچاس­كەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى­نىڭ قۇ­رامىن­دا ساياسي پارتيالار­دىڭ وكىلدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىز سايلاۋ كوميس­سيالارى مۇشەلەرىن جەدەل وقىتۋعا باسا نازار اۋدارىپ وتىرمىز. جالپى, جۇمىس ىستەپ تۇرعان سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ قۇرامى بۇعان دەيىنگى سايلاۋ كامپانياسى بارىسىندا وزدەرىنىڭ جوعارى كاسىبي دايىندىقتارىن كورسەتە ءبىلدى. ەلىمىزدە سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ارتتىرۋ ۇدەرىسىنە تۇراقتى تۇردە كوڭىل بولىنەدى. جاقىن ارادا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى رەسپۋبليكالىق سە­مي­نار-كەڭەس ۇيىمداستىرادى. وعان وبلىستىق, استانا جانە الماتى قالالىق سايلاۋ كوميسسيالارى­نىڭ توراعالارى مەن حاتشىلا­رىن, سونداي-اق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرىن شا­قىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى سەمينار اياسىندا الداعى ساي­لاۋ­دى ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى تالقىعا سالى­نادى. ال ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىندە اۋماقتىق, وكرۋگتىك نەمەسە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى ءۇشىن ايماقتىق سەمينارلار مەن ترەنينگتەر ۇيىمداستىرىلادى. سايلاۋدى اقپاراتتىق قامتا­ماسىز ەتۋگە كەلەر بولساق, ورتا­لىق سايلاۋ كوميسسياسى ادەت­تەگىدەي, بارلىق بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىمەن بەلسەندى تۇردە بىرىگىپ جۇمىس ىستەيدى. بارلىق وتىرىستارىمىزعا بۇرىنعىسىن­شا ماسس-مەديا وكىلدەرى شاقى­رىلا وتىرىپ, اشىق تۇردە وتكىزى­لەتىن بولادى. سايلاۋشىلارعا پار­تيالاردىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرى تۋرالى بارىنشا تو­لىق اقپارات بەرۋ ماقساتىندا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءوز تاراپىنان پارتيالىق ءتىزىمىن ۇسىن­عان ساياسي پارتيالارعا اقپا­رات­تىق قولداۋ كورسەتەدى. بۇل رەتتە, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى تاراتاتىن مالىمەتتەر تەك اقپا­راتتىق جانە بەيتاراپ سيپاتتا بولادى. قازىرگى كەزدە حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ قىزمەتىنە قا­تىس­تى قازاقستاننىڭ سايلاۋ تۋ­رالى زاڭناماسىنىڭ ەرەجەلەرى ەقىۇ كەڭىستىگىندە بارىنشا جا­ريالىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابى­لادى. حالىقارالىق ۇيىمدار مەن شەت مەملەكەتتەردىڭ قازاقستاندا وتكىزىلەتىن سايلاۋلارعا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتۋى كەزدەي­سوق­تىق ەمەس. ماسەلەن, 2007 جىل­عى پارلامەنتتىك سايلاۋدا 1 129, ال وسى جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا 1 059 حالىقارالىق بايقاۋ­شى تىركەلىپ, ءوز جۇمىستارىن ات­قاردى. وسىعان بايلانىستى 16 قا­راشادا ورتالىق سايلاۋ كوميس­سياسى مەن قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى حالىقارالىق بايقاۋشىلار ينستيتۋتىن رەسمي تۇردە اشتى. قازاقستاندا حالىقارالىق باي­قاۋ­شىلاردى اككرەديتتەۋدى سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنى­سىن العاننان كەيىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى جۇزەگە اسىرادى. شەتەلدىك بايقاۋشىلاردى تىركەۋ ءراسىمى 2012 جىلعى 9 قاڭتارعا دەيىن جۇرگىزىلەدى. سايلاۋدى بايقاۋعا شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى­نىڭ وكىلدەرى دە قاتىسا الادى. حالىقارالىق بايقاۋشىلار جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپا­رات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى سايلاۋ ۇدەرىسىنىڭ بارلىق ساتىسىنا, بارلىق دەڭگەيدەگى سايلاۋ كوميس­سيالارىنىڭ وتىرىستارىنا قا­تىسۋعا قۇقىلى. وسى سايلاۋدىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى رەتىندە «سايلاۋ» اۆتومات­تاندىرىلعان اقپاراتتىق جۇيەسى پايدالانىلمايتىنىن ايتۋعا بو­لادى. سونىمەن بىرگە, 2012 جىلى 15 قاڭتار كۇنى سايلاۋ ۋچاس­كەلەرىندە سايلاۋشىلار ءۇش ءتۇرلى بيۋللەتەن الاتىن بولدى. بيۋل­لەتەندەردىڭ بىرەۋى قر پارلامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ سايلاۋىندا ساياسي پارتيا ءۇشىن داۋىس بەرۋگە ارنالعان. ەكىنشى بيۋلليۋتەن ارقىلى وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتتىعىنا كانديدات ءۇشىن داۋىس بەرۋگە بولادى. ال ءۇشىنشى بيۋللەتەن اۋداندىق نەمەسە قالالىق ءماسليحاتتىڭ دە­پۋتاتتىعىنا كانديدات ءۇشىن داۋ­ىس بەرۋگە ارنالعان. استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ تۇرعىندا­رى ەكى بيۋللەتەن الادى. ءويت­كەنى, بۇل قالالاردا اۋداندىق ءماسلي­حاتتار جوق. ارينە, ەڭ باستى ەرەكشەلىك, ەگەر داۋىس بەرۋگە قاتىسقان ساي­لاۋشىلار داۋىسىنىڭ جەتى پايى­زىن تەك قانا ءبىر ساياسي پارتيا السا, وندا دەپۋتاتتىق مانداتتاردى بولۋگە كورسەتىلگەن ساياسي پارتيا­نىڭ ءتىزىمى, سونداي-اق داۋىس بەرۋگە قاتىسقان سايلاۋشىلار داۋى­سىنىڭ كەلەسى كوپ سانىن جيناعان پارتيانىڭ پارتيالىق ءتىزىمى جىبەرىلەدى. ياعني, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ بەسىنشى شاقىرىلىمى (سايلانى­مى) ءبىر پارتيادان قۇرالمايدى دەگەن ءسوز. الداعى سايلاۋدىڭ نەگىزگى كە­زەڭى, اسىرەسە, ۇگىت جۇرگىزۋ كامپا­نياسى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 20 جىل تولۋ مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر. بۇل جايت سايلاۋ ورگاندارىنا جانە سايلاۋ ۇدەرى­سىنە قاتىسۋشىلاردىڭ بارىنە اي­رىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى انىق. قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆ,  ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى.