الەمنىڭ باستى باسىلىمدارىندا جاريالانعان «يادرولىق ساياساتقا شولۋ» اتتى ماقالادا جاڭا ستراتەگياعا ءبىرشاما تۇسىنىكتەر بەرىلگەن. وسى ماقالانىڭ كىرىسپەسىندە يادرولىق قارۋمەن بايلانىستى جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە دەگەن قاتەردىڭ سوڭعى سەگىز جىلداعى جاعدايى كۇردەلەنە تۇسكەنى ايتىلعان. «بۇگىنگى تاڭدا امەريكا قۇراما شتاتتارى بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن بارىنشا كۇردەلى جانە جان-جاقتى يادرولىق قاتەردىڭ الدىندا تۇر» دەلىنگەن وندا.
الەمدەگى بارلىق جاعىنان ەڭ قۋاتتى مەملەكەتتىڭ ءوزى وسىنداي قاۋىپ بارىن ايتىپ, قورعالاقتاپ وتىرسا, باسقالارعا قايتپەك كەرەك؟ ءبىر كەزدە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ يادرولىق قارۋ تۋرالى «ادامزاتتىڭ ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋى, ال وزىنە-ءوزى قول سالۋ جاراتقانعا قارسى شىعۋ دەگەن ءسوز, وندايدى بارلىق الەمدىك دىندەر ايىپتايدى. وسى تۇرعىدان العاندا ادامزاتتىڭ يادرولىق قۋاتتى ارتتىرۋعا تىرىسۋى – ناعىز كۇپىرلىك» دەگەن ەدى.
ءوز ءىسىن اقتاۋ ءۇشىن اقش وسى ستراتەگياسىندا: «بۇكىل الەم يادرولىق قارۋدان باس تارتقانعا دەيىن قۇراما شتاتتار قاۋىپسىز ءارى سەنىمدى وسى زامانعى, كوپ فۋنكتسيونالدى جانە تۇراقتى يادرولىق الەۋەتكە قول جەتكىزۋى كەرەك» دەيدى. دەمەك, اقش باسقالار يادرولىق قارۋدان باس تارتقانشا ءبىز قارۋىمىزدى كۇشەيتە بەرەمىز دەپ تۇر, ال ءبىر مەملەكەت كۇشەيگەن سايىن باسقالار دا ارتتا قالماۋدى ويلايتىنىن, ءسويتىپ يادرولىق قارۋ ارسەنالى الەمدە ارتا بەرەتىنىن نەگە ويلامايتىنىنا تاڭعالاسىڭ!
ارينە اتالمىش قۇجاتتا مىناداي جولدار دا بار: «اقش الداعى ۋاقىتتا دا بارلىق الەمدەگى يادرولىق, بيولوگيالىق جانە حيميالىق قارۋلاردى تولىقتاي جويۋعا كۇش سالاتىن بولادى». الايدا يادرولىق قارۋىمىزدى كۇشەيتەمىز دەگەن ماقسات مۇنداي يگى نيەتتى جوققا شىعارىپ تۇر ەمەس پە؟ مۇنىڭ سەبەبىن ۆاشينگتون رەسەي مەن قىتاي يادرولىق قارۋدى جەتىلدىرۋ جۇمىستارىن توقتاۋسىز جۇرگىزىپ كەلە جاتىر دەۋىمەن تۇسىندىرەدى.
يادرولىق ساياساتتى اقتاعان اتالمىش ماقالا دا رەسەيدىڭ يادرولىق قارۋعا باقىلاۋ جاساۋ جونىندەگى كەلىسىمشارتتار مەن مىندەتتەردىڭ تالابىن ورىنداماعانى ايتىلادى. سونىڭ ىشىندە رەسەيدىڭ 20 كيلوتوننالىق (اقش-تىڭ 1945 جىلى حيروسيماعا تاستاعان بومباسىنىڭ كۇشىندەي) تاكتيكالىق يادرولىق قارۋدى كوبەيتىپ جاتقانىن سىنايدى. سونىمەن بىرگە سولتۇستىك كورەيا مەن يراننىڭ يادرولىق باعدارلامالارىنان دا قاۋىپتىڭ زور ەكەندىگى ايتىلادى.
وسى قۇجات جاريالانعان بويىندا رەسەيدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى اقش يادرولىق دوكتريناسىنىڭ انتيرەسەيلىك سيپاتىنىڭ نەگىزسىز ەكەنىن, ماسكەۋ قول قويىلعان كەلىسىمشارتتار بويىنشا ءوزىنىڭ حالىقارالىق مىندەتتەرىن ورىنداپ جاتقانىن جاريالادى. سونىمەن بىرگە ءسىم اقش ءوزىنىڭ يادرولىق ارسەنالىن كۇشەيتەتىن بولسا رەسەي ءوزىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن قارسى شارالار جاساۋعا ءماجبۇر ەكەنىن اتادى.
وسىدان ءبىر اي بۇرىن رەسەيدىڭ كالينينگراد وبلىسىنا «يسكاندەر» كەشەنىنىڭ ورنالاستىرىلعانى مويىندالعان. ەندى اقش-تىڭ جاڭا يادرولىق ستراتەگياسىن ەۋروپالىقتار وسى وقيعامەن بايلانىستىرىپ, تالقىلاۋدا. ماسەلەن, اقش-تىڭ بەدەلدى باسىلىمدارىنىڭ ءبىرى «New York Times»-تە ەۋروپالىق اۆتورلار «دوكترينانىڭ ىسكە اسىرىلۋى جاڭا تيپتەگى يادرولىق قارۋ جاساۋ جارىسىن» تۋدىرۋى مۇمكىن دەيدى. سونىمەن بىرگە ولار ەندىگى يادرولىق قارۋلار سانى جاعىنان ەمەس, جاڭا تاكتيكا مەن تەحنولوگياعا نەگىزدەلۋى ارقىلى شاعىن كولەمدە جاسالاتىن شىعار دەسەدى.
«امەريكا داۋىسىنا» بەرگەن سۇحباتىندا رەسەيلىك اسكەري شولۋشى پاۆەل فەلگەنگاۋەر بارىنە كىنالى رەسەي تاراپى ەكەنىن ايتادى. «رەسەي سوڭعى 15 جىلدا يادرولىق قۋاتىن ارتتىرۋمەن اينالىسىپ, امەريكانىڭ الدىنا ءتۇستى», دەيدى ول. سونىمەن بىرگە وسى اۆتور بۇرىنعى پرەزيدەنت وبامانىڭ يادرولىق قارۋدى بىرجاقتى قىسقارتۋى رەسەيگە اسەر ەتپەگەنىن جەتكىزەدى.
قىتاي تاراپى دا اقش-تىڭ يادرولىق قارۋ جونىندەگى جاڭا باستاماسىن قولدامايتىنىن جاريالاپ, ۆاشينگتوندى يادرولىق الەۋەتىن شەكتەۋگە شاقىردى. بۇل تۋرالى قحر قورعانىس مينيسترلىگى جاقىندا رەسمي تۇردە مالىمدەمە جاساپ: ء«بىز اقش-تىڭ «قىرعي-قاباق سوعىس» مەنتاليتەتىنەن باس تارتىپ, ءوزىنىڭ يادرولىق قارۋىن قىسقارتۋدا باستى جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الار دەگەن ۇمىتتەمىز» دەدى. سونىمەن بىرگە وسى قۇجاتتا قىتايدىڭ يادرولىق قارۋدى ەشقاشان دا ءبىرىنشى بولىپ قولدانبايتىنى ايتىلعان.
ستوكگولمنىڭ حالىقارالىق يادرولىق قارۋدى زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باعالاۋىنا قاراعاندا, قازىر قىتاي يادرولىق ارسەنالى جونىنەن الەمدە بەسىنشى ورىن الادى. ولاردا 270 ال اقش-تا 6800 وقتۇمسىق بار, بۇل رەسەيدىكىنەن از دەپ ەسەپتەلەدى.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
