«جارتى ساعاتتا جەتەمىن» دەپ حابارلاما جازعان كەيىپكەرىم كەلگەنشە نيۋ-يورك كوشەلەرىندەگى وسىنداي كورىنىستى تاماشالاپ وتىردىم. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن اقش-تا «ەممي» جۇلدەسىن جەڭىپ العان قازاقتىڭ تۇراتىنى تۋرالى اقپارات ەستىپ, ونىمەن سكايپ ارقىلى سۇحباتتاسقانبىز.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اقش-قا رەسمي ساپارىنان تىكەلەي اقپارات تاراتۋ ماقساتىندا ءبىر توپ جۋرناليست امەريكاعا اتتانعان بولاتىن. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ اتىنان مەن دە ىلەستىم. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنە كۇندە جول تۇسە بەرمەيتىنى بەلگىلى. وسى ءبىر مۇمكىنشىلىكتى ۇتىمدى پايدالانىپ قالۋ ماقساتىندا حاسان مىرزامەن جولىقپاققا بەكىنىپ, حات جازىپ جىبەرگەن ەدىم. جوعارىداعى حابارلاما – سوعان كەلگەن جاۋاپ.
سالدەن كەيىن كوشەنىڭ بۇرىشىنان تانىس بەينە جىلىۇشىراپ كوزگە شالىندى. جالپى, كەز كەلگەن شەتەلدە قازاقتى تانۋ قيىن ەمەس. ادەتتە باتىس الەمىنىڭ حالقى ءبىزدى باسقا ازيالىق حالىقپەن شاتاستىرىپ جاتادى عوي. الايدا زەر سالىپ قاراعان ادام قازاققا عانا ءتان ەرەكشەلىكتەر بار. قازاقتاردىڭ ءجۇرىسى مىعىم كەلەدى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز دە قازاقتاردىڭ وسى ءبىر كلاسسيكالىق ۇلگىسىنە ءتان ەكەنى بىردەن بايقالدى. ەگەر حاساندى تانىماسام دا, قالىڭ ءنوپىردىڭ اراسىنان كورگەندە قازاق ەكەنىن ءدوپ باسىپ تاباتىنىم انىق ەدى.
تۇركيادا تۋعان قانداسىمىز حاسان شەرەفلي «Discovery Chanel»-ءدىڭ «تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنداعى بالالار» ءفيلمى ارقىلى «ەممي» جۇلدەسىنىڭ «زەرتتەۋ جانە دەرەكتى فيلمدەر» اتالىمىن جەڭىپ العان. سوڭعى رەت سويلەسكەنىمىزدە ول نيۋ-يوركتە جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن ايتقان ەدى. بەتپە-بەت اڭگىمەنىڭ وزگەشە بولاتىنى بەلگىلى عوي. اماندىق-ساۋلىق سۇراسقاننان كەيىن كەزدەسۋدىڭ نەگىزگى بولىگىنە كوشىپ, حاساننان وقيعانى قايتادان باستان-اياق ايتىپ بەرۋىن وتىندىك.
– بۇل سوناۋ 2000 جىلدارى بولعان وقيعا. ءفيلمدى ءتۇسىرۋ تۋرالى ۇسىنىستى تەلەۆيزيالىق كومپانيادا جۇمىس ىستەيتىن تانىسىم ايتقان ەدى. بىرنەشە ادام جينالىپ تۇزەتۋ مەكەمەسىندە جازاسىن وتەپ جاتقان بالالار تۋرالى دەرەكتى فيلم تۇسىرمەكشى ەكەن. ولار زەرتتەۋ جاسايتىن ادام ىزدەپ جۇرگەن كورىنەدى. سول ارالىقتا اقش-قا وقۋ تۇسكەن ەدىم. ساباق باستالعانعا دەيىن قولىم بوس بولعاندىقتان, ۇسىنىسقا كەلىستىم. امەريكادان كەلگەن ەكى وكىلمەن بىرگە جۇمىستى باستاپ كەتتىك. انكارادان باستالعان زەرتتەۋ ءبىر جىلعا سوزىلدى. كوپتەگەن ەلدەردىڭ تۇزەتۋ مەكەمەلەرىندە بولىپ, بالالار ومىرىمەن تانىستىق. جازاسىن وتەپ جاتقان ءارتۇرلى جاستاعى ءۇش بالانىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىن باقىلادىق. ۇيقىدان ويانىپ, قايتا ۇيقىعا كەتكەنگە دەيىنگى ءبىر كۇنىن قالاي وتكىزەتىنىن نازارىمىزدا ۇستادىق. ولاردىڭ تاربيەشىسىمەن, اسپازدارمەن, مۇعالىمدەرىمەن سويلەستىك. ەركىندىككە شىققان ءجاسوسپىرىمنىڭ كەيىنگى ءومىرى قالاي وزگەرەدى؟ ونى دا زەردەلەپ كورۋگە تالپىندىق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ومىرگە تەمىر توردىڭ ار جاعىنداعى بالالاردىڭ كوزىمەن قاراۋعا تىرىستىق, – دەپ وتكەن كۇندى ەسىنە الدى حاسان.
ءبىزدىڭ كەيىپكەر «ەمميدى» جۇلدەسىن 2003 جىلى جەڭىپ الدى. ونىمەن بىرگە «تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنداعى بالالار» دەرەكتى ءفيلمىن ءتۇسىرۋ جۇمىسىنا لەۆان ادامي, سۋپريا اۆاسي, كەيت بلوۋەت, كلاريندا كەپپەيدج, دجون مايەر, دجەد رودشتەين, دەبورا شيپلي, برايان ۆۋدس ەسىمدى زەرتتەۋشىلەر اتسالىسقان. حاسان مىرزا جۇلدەنى جەڭىپ العانداعى وقيعانى بىلاي باياندايدى.
– فيلادەلفيا ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىپ جۇرگەن ەدىم. ءبىر كۇنى ماعان جۇلدەدەن ۇمىتكەر ەكەنىم جازىلعان ماراپاتتاۋ سالتاناتىنا شاقىرتۋ سەرتيفيكاتى كەلدى. «تەمىر توردىڭ ارعى جاعىنداعى بالالار» مەنىڭ العاشقى جوبام بولعاندىقتان, ءوزىمنىڭ جۇلدە الاتىنىما سەنە قويمادىم. «ەمميدى» نيۋ-يوركتەگى مەرريوت قوناقۇيىندە تاپسىرادى. ۇيىمداستىرۋشىلار وعان قاتىسۋ ءۇشىن كەمىندە 500 دوللار كەرەك ەكەنىن ايتتى. ستۋدەنت ءۇشىن بۇل قوماقتى قاراجات بولاتىن. ءسويتىپ, ماراپاتتاۋ راسىمىنە قاتىسپادىم. ءبىراز كۇننەن كەيىن جۇمىسىمىز ۇزدىك شىققانىن ەستىدىم.
ۇيىمداستىرۋشىلار حابارلاسىپ, جۇلدەنى قالاي الاتىنىمدى سۇرادى. مەن ۇيگە اكەلىپ بەرىڭدەر دەدىم (ك ۇلىپ الدى). بىراق مەن تەلەۆيزيا سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن ەمەسپىن. ءبىر رەت باعىمدى سىناپ كورىپ, جۇلدەگەر اتاندىم. ودان كەيىن ءومىر اعىمىمەن باسقا سالاعا اۋىسىپ كەتتىم. الايدا بۇل سالادان الىسقا ۇزاپ كەتكەنىم جوق. تاياۋدا جارناما تۇسىرەتىن شاعىن كومپانيا اشتىم. ونىڭ جۇمىسى ەندى-ەندى قارقىن الىپ كەلەدى, – دەيدى ح.شەرەفلي.
دەرەكتى فيلم ءتۇسىرۋ بارىسىندا كوپتەگەن ەلدەردەگى تۇرمەلەردىڭ جاي-كۇيىمەن تانىسقان حاسان تۇركيادا 2000 جىلدارى جۇمىس ىستەگەن «تۇزەتۋ ءۇيى» جوباسىنىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالدى.
– تۇركيادا جالپى تۇزەتۋ مەكەمەسىنەن بولەك «تۇزەتۋ ءۇيى»(Islahevi) دەپ اتالاتىن بىرنەشە مەكەمە بار. تۇزەتۋ ءۇيىنىڭ ەرەكشەلىگى, ول جەردە بالا تۇرمەدەگىدەي قورشاۋدىڭ ىشىندە بولمايدى. قالاعان ۋاقىتىندا ەمىن-ەركىن سىرتقا شىعىپ جۇرۋىنە مۇمكىندىك بار. وقۋ وقيتىندارى مەكتەبىنە, جۇمىس ىستەيتىندەرى جۇمىسىنا بارا الادى. بالالار ول جەردە ءبىلىم جانە تاربيەمەن قاتار قولونەر دە ۇيرەنەدى. وسى ارادا بۇزىق بالالار قالاي ول ۇيگە ءوز ەرىكتەرىمەن بارادى دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. سويتسەك, كوشەدە اش-جالاڭاش جۇرگەن بالالاردىڭ «تۇزەتۋ ۇيىندەگى» قولايلى جاعداي كوڭىلدەرىنەن شىعادى. قىسقاشا ايتقاندا, وندا قىلمىس جاساعان بالالاردىڭ تۇزەلۋى ءۇشىن بار جاعداي جاسالعان.
حاسان مىرزا دەرەكتى ءفيلمدى ءتۇسىرۋ بارىسىندا كوپ نارسە ۇيرەنگەنىن ايتادى. ومىرگە كوزقاراسى وزگەرىپ, اتا-انانىڭ, ەركىندىكتىڭ قادىرىن تۇسىنگەن. شۇكىر ەتۋدىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنىپ, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەن.
– جامان بالا بولمايدى! ءسابيدىڭ پاك كوڭىلى جامانشىلىقتى قالامايدى. الايدا ۇلكەندەر تاراپىنان بەرىلگەن تاربيەنىڭ ناشار بولۋى بالانىڭ قاتىگەز نەمەسە بۇزىق بولۋىنا ىقپال ەتەدى. بالا تاربيەسىندە اتا-انانىڭ ورنى بولەك ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. «ارعى جاقتاعى» ءومىردى كورىپ كەلگەن بالانىڭ الدىنان بىرنەشە ماسەلە شىعادى. ونىڭ سوتتالعانىن ەستىگەندەر وعان باسقاشا كوزقاراسپەن قارايدى, جۇمىس تاۋىپ قوعامنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالىپ كەتۋى دە قيىن. تۇزەتۋ مەكەمەسىنەن شىققان بالاعا قوعام قارسى تۇرعانداي كورىنەدى. سوندىقتان, ولاردى بارىنشا تۇسىنۋگە ءتيىستىمىز. ءبىزدىڭ دەرەكتى فيلمىمىزدەن كەيىن كوپتەگەن ادامدار «تۇزەتۋ ءۇيىنىڭ» پايداسى مول ەكەندىگىن ءسوزسىز مويىندادى. بىراق ونداي «تۇزەتۋ ءۇيىن» اشۋ كوپ قارجىنى تالاپ ەتەتىندىكتەن, جۇزەگە اسىرۋ قيىن.
ەسىمە حاساننىڭ تەلەفونىن تاۋىپ, نيۋ-يورككە حابارلاسقانىم تۇسە كەتتى. بىرنەشە جىلعى وقيعا قاز-قالپىندا كوز الدىما كەلە قالدى. امەريكاعا شالىنعان قوڭىراۋ ۇزاتىلىپ بارىپ, ءبىرازدان كەيىن الىندى. تۇتقانى كوتەرگەن كىسىنىڭ داۋىسىن العاشىندا ايىرا العانىم جوق. حاساننىڭ تۇركيادا تۋعانىن, قازاقشا بىلمەۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرىپ, تۇرىك تىلىندە امانداسىپ, ءوزىمدى تانىستىرعان ەدىم.
– بالام-اي, اسان ۇيدە جوق ەدى. الگى, كاميلا كەلىن دە ءبىر جاققا شىعىپ كەتتى. ءبىر ساعاتتان سوڭ ۇيگە كەلەدى. سول كەزدە حابارلاسىپ كورشى, – دەگەن اجەنىڭ قوڭىر ءۇنى تۇتقانىڭ ار جاعىنان ەستىلدى.
شىنىمدى ايتسام, نيۋ-يورككە تەلەفون شالىپ, اجەنىڭ قوڭىر داۋىسىن ەستيمىن دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاسام تۇسىمە كىرمەپتى. ءبىر ساعاتتان كەيىن حاسانمەن حابارلاستىم...
ح.شەرەفليمەن تانىستىعىمىز وسىلاي باستالعان بولاتىن. سول ءبىر مەيىرىمدى داۋىستىڭ يەسى, حاساننىڭ اناسى قايدا ەكەنىن سۇرادىم. جاميلا اجەي قازىر ىستانبۇلدا كىشى ۇلدىڭ قولىندا تۇرادى ەكەن. امەريكانىڭ قىم-قۋىت تىرشىلىگى قاريانىڭ دەنساۋلىعىنا ساي كەلمەيدى.
– جىلىنا بىرنەشە مارتە جەڭگەڭ كاميلانى, ۇلىم التاي مەن قىزىم سوفيانى ەرتىپ اجەمىزگە بارىپ تۇرامىز. قازاقستاندى دا ارالاپ قايتقىمىز كەلەدى. بىراق ۋاقىت تاپشى بولعاندىقتان, مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى, – دەيدى حاسان.
ءبىزدىڭ كەيىپكەر 1971 جىلى تۇركياعا كوشىپ بارعان قازاقتاردىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. وتباسىندا التى اعايىندى. 1998-99 جىلدارى تاريحي وتانىندا تۇرىپ, الماتىدا «تۋركۋاز» فيرماسىندا جۇمىس ىستەگەن. جۇبايى كاميلا – قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دوسقان جولجاقسىنوۆتىڭ قىزى. ونىمەن قازاقستاندا جۇرگەندە تانىسقان ەكەن.
قازىرگى تاڭدا حاساننىڭ جەكە كاسىبى بار. ول قۇرىلىس ماتەريالدارىن جەتكىزۋمەن اينالىسادى. بۇل بيزنەستى دوڭگەلەتكەنىنە ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. كاسىبى بىرتە-بىرتە قانات جايىپ كەلەدى. كەلەشەكتە نيۋ-يورك پەن ۆاشينگتون سەكىلدى ۇلكەن شاھارلاردىڭ نارىعىنا ەنۋ جوسپاردا بار.
كەيىپكەرىمىز قازاقستانمەن بايلانىسىن ۇزبەگەن. شاماسى كەلسە ءوزى تۇراتىن قالاداعى قانداستارىنا كومەك قولىن سوزىپ تۇرادى. ايتسە دە, حاساننىڭ مىنا نارسەگە كوڭىلى تولمايدى. اقش-قا جۇمىس ىزدەپ بارعان قازاقتار ونىڭ فيرماسىندا ءبىر اي جۇمىس ىستەپ, باسقا جاققا «قاشىپ» كەتەدى ەكەن. وزگە ۇلتتار سەكىلدى بىرگە جۇمىس ىستەپ, ءوزارا قولعابىس جاساپ, ءبىر-ءبىرىن سۇيەمەلدەۋدىڭ ورنىنا نەكەن-ساياق جۇرۋگە قۇمارتاتىنىنا رەنجيدى. اقش-تاعى قازاقستان ەلشىلىگى سونداعى قانداستارىمىزعا ارنالعان مەرەكەلىك شارالارىن كوبەيتسە دەگەن تىلەگىن دە جاسىرعان جوق.
نيۋ-يورك سەكىلدى الىپ شاھاردا ءبارى ۋاقىتقا كەلىپ تىرەلەدى. قۇجىناعان قالانىڭ ومىرىنە ىلەسۋ ءۇشىن ءاردايىم اسىعىپ ءجۇرۋ كەرەك. سوندىقتان ءبىزدىڭ دە, ونىڭ دا ۋاقىتى تاپشى. ەكى ساعاتقا سوزىلعان ەركىن اڭگىمەدەن كەيىن حاسانمەن جىلى قوشتاستىق. قازاقستانعا دۇعاي-دۇعاي سالەم جولداعان ول مەتروعا قاراي بەت الدى. كوشەدە جۇرگىنشىلەردىڭ قاراسى كوپ بولعانىمەن, قالىڭ ءنوپىردىڭ اراسىنان قازاقتىڭ ءورشىل بەينەسى ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ, ۇزاي بەردى...
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
