ءبىرىنشى – زاماناۋي نەگىزدە نۇكتەلى جەر وڭدەۋ. القاپتاردىڭ ەلەكتروندى كارتالارى, ناقتى مەتەودەرەكتەر, سەنسورلار جانە داتچيكتەر, عارىش مونيتورينگى جانە باسقا دا شەشىمدەردى پايدالانا وتىرىپ, دالمە-ءدال ەگىنشىلىك ەلەمەنتتەرىن ەنگىزۋ اياسىندا اگروقۇرىلىمداردا ناقتى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدىڭ ەكونوميكالىق مودەلىن ازىرلەۋ, ونى سۋبسيديالاۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋدى جوسپارلاۋ, قاناتقاقتى شارۋاشىلىقتاردى انىقتاپ, فەرمەرلەردى اۋىلشارۋاشىلىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ, تەحنولوگيالار ازىرلەۋمەن اينالىساتىن الەمدىك كومپانيالارمەن بىرلەسە وقىتۋ.
ەكىنشى – شارۋاشىلىقتاردا نۇكتەلى جەر وڭدەۋ تەحنولوگياسىنىڭ ەكونوميكالىق مودەلىن ازىرلەپ, ولارعا ۇيرەتۋ جانە كەڭىنەن تاراتۋ, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن جەدەل جاڭارتۋ. 2022 جىلعا دەيىن اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تەحنيكاعا دەگەن ينۆەستيتسيا كولەمىن 240 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ ماقساتىندا بيىلدىڭ وزىندە 20 ملرد تەڭگەگە ۇلعايتۋ.
ءۇشىنشى – مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ. مال باسىنىڭ 57-60 پايىزى ءۇي شارۋاشىلىعىندا شوعىرلانعاندىقتان, ءونىمنىڭ 72 پايىزى دا وسى جەردە وندىرىلەدى. سوندىقتان ۇساق فەرمەرلەردىڭ ءىرى بورداقىلاۋ الاڭدارى بار شارۋاشىلىقتارمەن كووپەراتسياسىن ىنتالاندىرۋ ارقىلى مال ءونىمىنىڭ ساپاسى مەن تاۋارلىق كورسەتكىشتەرىن جاقسارتىپ, ەت ەكسپورتىنىڭ كولەمىن ارتتىرۋ.
ءتورتىنشى – سۋارمالى جەرلەردى ۇدەمەلى يگەرۋ. قازىر سۋارمالى جەر كولەمى 2,5 ملن-نان 1.1 ملن گەكتارعا قىسقاردى. ونى شارتتى تۇردە القاپقا اينالدىراتىن بولساق, 7,0-8,0 ملن گەكتار جەر اينالىمنان شىققانىن كورسەتەدى. ەگەر كەم دەگەندە 1 گا سۋارمالى جەردەن 15 تسەنتنەر ءونىم الاتىن بولساق, جىل سايىن 1 ملن توننادان استام استىق الىنبايدى. سوندىقتان 65 مىڭ گەكتارعا سۋ بەرۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە باعىتتالعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانعان.
مامانداردىڭ بولجاۋىنشا, 2020 جىلعا قاراي الەمدىك ەكونوميكانىڭ 25 پايىزى مەملەكەت پەن بيزنەستىڭ, قوعامنىڭ ءوزارا ىقپالداسا دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن تسيفرلى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە كوشەدى. اقپاراتتىق تەحنولوگيالار, يننوۆاتسيالىق يدەيالار ءسات سايىن جاڭارىپ جاتقان ۇردىستەن ەلىمىز دە قالىسپاي, زامانعا ساي جۇمىس اتقارۋدا. بىلتىر جەلتوقساندا «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى قابىلدانىپ, ىسكە اسىرۋعا بيۋدجەتتەن 384,2 ملرد تەڭگە قاراستىرىلدى. قازىر اگرارلىق سالانى جانداندىرۋ ماقساتىندا اتالعان باعدارلامانى نەگىزگە الىپ, «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» اياسىندا اۋقىمدى ءىس-شارا جۇزەگە اسىرىلا باستادى. ءبىرىنشى كەزەكتە الەمدىك نارىقتا ەكسپورتقا باعىتتالعان, باسەكەگە قابىلەتتى, ساپالى ءونىم كولەمىن مولايتۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى تۇر. اگرارلىق سەكتوردى «اقىلدى تەحنولوگيالار» ارقىلى دامىتۋ قازىرگى وزەكتى ماسەلە. مۇنداعى تسيفرلى تەحنولوگيالار كليماتتىق وزگەرىستەردى بولجاۋ, اۋىلشارۋاشىلىق داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن, مال باسى ءوسۋىن باقىلاۋ, توپىراق قۇنارى مەن ىلعالىن انىقتاۋ, اۋىلشارۋاشىلىق جۇيەسىن اۆتوماتتاندىرۋ, ءونىمدى اراقاشىقتان ساتۋ, تاۋار بيرجالارىمەن ەلەكتروندى كەلىسىمشارتتار جاساۋ, ماۋسىمدىق جۇمىستاردى ورىنداۋ سىزبالارىن جاساۋ, زيانكەستەرگە قارسى شارا قولدانۋ, ونىمدىلىكتى ۇلعايتۋ, ساپاسىن باقىلاۋ, ءونىمنىڭ «القاپتان تۇتىنۋشىعا» دەيىنگى ارالىقتاعى جۇيەلەردى جەڭىلدەتۋ, الاتىن ءونىم كولەمىن بولجاۋ جانە شىعىندار مەن پايدانى ەسەپتەۋ, بىلىكتى ماماندار تاپشىلىعىن ازايتۋ اگروكەشەندى جەدەل دامىتۋعا, تاۋەكەلدەردى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
دامىعان ەلدەر تسيفرلى جۇيەلەردى قولدانۋ ارقىلى ەكونوميكالىق ءوسىمدى 80-85 پايىزعا ارتتىرىپ وتىر. Iت-تەحنولوگيانى وندىرىسكە ەنگىزۋ شىعىنداردى 20 پايىزعا ازايتادى. قازاقستاندىق فەرمەرلەر دە GPS-جۇيەلەرى, ءموبيلدى قوسىمشالار, جوعارى تەحنولوگيالى داتچيكتەر, الگوريتمدەر, سپۋتنيكتىك باقىلاۋ سياقتى تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن قولدانىسقا ەنگىزۋى قاجەت. بۇل ءۇشىن زاماناۋي تالاپقا ساي ۇزدىكسىز ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى كەرەك. وسى ماقساتتا ۋنيۆەرسيتەت جانىندا جاڭا بىلىمگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن اشىق كۋرستار, مەكتەپتەر, تۇراقتى سەمينارلار وتەتىن اگروبيزنەستىڭ جانە فەرمەرلەردىڭ جوعارى مەكتەپتەرى جۇمىس ىستەيدى.
بۇگىنگە دەيىن قازاقستاننىڭ اگرارلىق سالاسى ينۆەستيتسيا تارتۋعا قىزىعۋشىلىق تۋدىرمادى. وعان وندىرىلەتىن ءونىمنىڭ كولەمىنە, ساپاسىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ كوپتىگى, اۋا رايىنا تاۋەلدىلىك, توپىراق قۇنارلىلىعىنىڭ تومەندەۋى, تاۋار اينالىمىنىڭ ۇزاقتىعى, مال شارۋاشىلىعىندا 3 جىلدان كەيىن عانا تاۋار اينالىمىنىڭ باستالۋى, ءونىمدى ءوسىرۋ, جيناۋ, ساقتاۋ كەزەڭدەرىندەگى شىعىندار, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ۋاقتىلى قولدانۋ مۇمكىنشىلىكتەرىنىڭ بولماۋى كەرى اسەر ەتتى. سالانىڭ اقپاراتتىق-تەحنولوگيالىق دەڭگەيىن ارتتىرىپ, ينۆەستيتسيا كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن «اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ تسيفرلىق جۇيەسى» قورىن قۇرۋ ماڭىزدى.
تسيفرلى تەحنولوگيا فەرمەرلەرگە وزىق ادىستەردى ۇيرەنۋگە, ءوندىرىستىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتارىن قاداعالاۋعا قولايلى جاعداي تۋعىزادى. بۇگىندە برازيليادا اۋىل شارۋاشىلىعىنا بارلىق قارجىلىق قۇرالداردىڭ 20-40 پايىز قۇنىنان بولىسۋگە كەلەتىن اگرارلىق تۇبىرتەكتەر كەڭىنەن قولدانىلۋدا. الەمدە ازىق-ت ۇلىك وندىرۋدە 2-ورىندا جانە ءىرى ازىق-ت ۇلىك ەكسپورتتاۋشى مەملەكەتتەر قاتارىندا تۇرعان برازيليا John Deere زاۋىتىنىڭ قوندىرعىلارى ارقىلى ەگىستىكتىڭ جاعدايى تۋرالى اقپاراتتاردى بەرۋگە قابىلەتتى. كومپانيانىڭ ەگىستىك القاپتارىن تۇسىرگەن تۇسىرىلىمدەرى زەرتتەۋ شىعىنىن 90 پايىزعا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اۋستراليادا سايكەستەندىرۋ جۇيەسى ارقىلى مال ونىمدەرىن قاداعالاۋ مۇمكىندىگى ۇلعايدى. بۇل ءتۇرلى اۋرۋلار پايدا بولعان كەزدە اسەر ەتۋ جانە تارالۋ قارقىنىن تومەندەتۋگە ىقپال جاسايدى. سوڭعى ۋاقىتتا بيزنەس-قۇرىلىمداردىڭ دا قىزىعۋشىلىعى ارتىپ كەلەدى. مىسالى, شۆەيتساريانىڭ Nestle كومپانياسى زاماناۋي تەحنيكانى ەنگىزۋ جانە ءونىمدى ساقتاۋ بويىنشا باتىس افريكانىڭ 10 مىڭ فەرمەرىن وقىتتى. ناتيجەسىندە كومپانيا ساپالى ءونىم الۋعا, ال فەرمەرلەر جاھاندىق نارىققا جانە ءونىمدى جوعارى باعادا ساتۋعا قول جەتكىزدى. 2010 جىلى الەمدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا 20 جوعارى تەحنولوگيالى كومپانيا بولسا, ولارعا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 400 مىڭ اقش دوللارىن قۇراعان. 2013-2016 جىلدارى 1300 جاڭا تەحنولوگيالىق ستارتاپتار ينۆەستيتسيالانىپ, بۇگىندە جىلىنا 500 جوعارى تەحنولوگيالىق ستارتاپتار قۇرىلۋدا. 2015 جىلى الەمدىك اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 4,6 ملرد اقش دوللارىنا جەتتى. اگروستارتاپ قۇرۋدا اقش, قىتاي, ءۇندىستان, كانادا, يزرايل وتە بەلسەندى.
«تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەندەي, ەكونوميكانىڭ تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيىن انىقتايتىن The Boston Consulting Group رەيتينگىسى بويىنشا قازاقستان 85 مەملەكەتتىڭ اراسىندا 50-ءشى ورىنعا تۇراقتاعان. الدىن الا ەسەپ بويىنشا 2025 جىلعا قاراي تسيفرلى جۇيەنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا تىكەلەي اسەرىنىڭ قوسىمشا قۇنى 1,7-2,2 ترلن تەڭگەنى قۇراماق. ەلىمىزدىڭ تسيفرلى ەكونوميكا قۇرۋ جولىندا تەحنولوگيالىق جانە پسيحولوگيالىق توسقاۋىلدار تۇرعانىن تۇسىنەمىز. سوندىقتان اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەردى دەلدالداردىڭ تاراتۋىنا قارسى تۇراتىن شارالاردى قولعا الۋ قاجەت. ونىمدەردى دەلدالسىز ساتۋ قايتا وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسىن 1,3 ەسەگە كوتەرەدى. الىپ-ساتۋشىلار قاتارىن قىسقارتۋ ارقىلى ساۋدانىڭ قوسىمشا اقىسىن 15-20 پايىزعا تومەندەتۋگە بولادى, بۇل ءونىم باعاسىن ءبىرشاما ازايتادى.
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا «اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تسيفرلاندىرۋ ورتالىعى» جۇمىس ىستەيدى. ورتالىقتىڭ ماقساتى – اكىمدىكتەرگە, اۋىلدىق كاسىپكەرلەرگە «ونلاين» رەجىمدە كونسالتينگتىك قىزمەت كورسەتۋ, ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنە, مەكتەپ ديرەكتورلارىنا, اتا-انالارعا, تۇلەكتەرگە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى تۋرالى اقپارات ۇسىنۋ نەگىزىندە كاسىبي باعدارلانۋعا كومەكتەسۋ, ستۋدەنت, ماگيسترانت, دوكتورانت جانە عالىمدارعا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ جاعدايى تۋرالى قاجەتتى تالداۋ ماتەريالدارىن ورنالاستىرۋ, الەمدىك دەڭگەيدەگى بىلىكتى مامانداردى تارتۋعا, يدەيالار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە, وزىق يننوۆاتسيالىق تاجىريبەلەرمەن الماسۋعا باعىتتالعان كوپفۋنكتسيالى پلاتفورماعا اينالۋ.
2017 جىلى ازيا دامۋ بانكىنىڭ, ميچيگان شتاتى مەن نيدەرلاندتاعى دەلف ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ قولداۋىمەن سۋ رەسۋرستارىن ينتەگراتسيالىق باسقارۋ ورتالىعى (سۋ حابى) قۇرىلدى. بۇل ۇزدىك يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ نەگىزىندە پروبلەمالاردى كەشەندى شەشۋمەن اينالىسادى. ءبىز سپۋتنيك ارقىلى مودەلدەۋدىڭ تسيفرلى جۇيەلەرىمەن استانا مەن الماتى قالالارىن سۋ الۋ تۋرالى اقپاراتتى ەرتە انىقتاۋ جانە جەدەل ارەكەت ەتۋ شارالارىن قولدانۋدا قاناتقاقتى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدامىز. جايىلىم جەرلەردىڭ 30 پايىزدان استامى توزعاندىقتان, بۇگىندە رەسپۋبليكانىڭ جەم-ءشوپ قورىنىڭ جاي-كۇيىن كەشەندى باعالاۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسىن ەنگىزۋ ماسەلەسى وزەكتى. جەر حابى اقش اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ, تسيفرلى الگوريتمدىك تالداۋ جۇيەلەرىن قولدانۋ ارقىلى جايىلىمدىق جەرلەردىڭ توزۋىن باعالاۋ ادىستەمەسىن ەنگىزۋ بويىنشا جوبانى ىسكە اسىرۋدا. بىلتىر اگروحاب ماماندارى اقش پەن يتاليادان كەلگەن ساراپشىلاردىڭ كومەگىمەن 5 وبلىستا جايىلىمداردىڭ جاي-كۇيىن باعالاعان قاناتقاقتى جوبانى ورىندادى. ەلىمىزدىڭ بارلىق جايىلىم جەرلەرىن باعالاۋ ءۇشىن بۇل جۇيەنى ەنگىزىپ, وزىمىزگە بەيىمدەۋ جوسپارلانۋدا. ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا 2017 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ 35 قىزمەتكەرى باعالاۋ ءادىسىن پراكتيكالىق جۇمىستا قولدانۋ ءۇشىن امەريكالىق عالىمداردىڭ ءادىسناماسىنا سايكەس وقىتىلدى.
ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – فيتوسانيتاريالىق تاۋەكەلدەر. مىسالى, 2011 جىلدان باستاپ باكتەريالىق كۇيىك – جەمىس وسىمدىكتەرىنىڭ قاۋىپتى اۋرۋى تەز تارالدى. اۋرۋ تىركەلگەننەن كەيىنگى تارالۋ اۋدانى 40 ەسە ءوستى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن كورنەل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماماندارى جۇمىلدىرىلدى, ولاردىڭ كومەگىمەن باكتەريالىق كۇيىككە ءتوزىمدى سەلەكتسيالىق ماتەريالدى پايدالانا وتىرىپ, «ۆيرۋسسىز تالىمباق» جاساۋ جوسپارلانعان. كارانتيندىك نىسانداردىڭ تىزىمىنە «جاتاعان ۋ كەكىرە» ءارامشوبى كىرەدى. قاۋىپتى ارامشوپتەردى وقشاۋلاۋ جانە جويۋ ءۇشىن تەك اقش پەن يتاليادا پايدالانىلاتىن جاڭا تەحنولوگيالار قولدانىلادى. 2017 جىلى يتاليالىق جاڭا تەحنولوگيالار جانە تۇراقتى رەسۋرستار جونىندەگى اگەنتتىك پەن اقش اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ماماندارىنىڭ قاتىسۋىمەن جان-جاقتى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, ارامشوپتەرمەن كۇرەسۋدىڭ بيولوگيالىق ادىستەرى زەرتتەلدى. ءداندى داقىلداردىڭ جاعدايى تۋرالى اقپاراتتى ۋاقتىلى الۋ فەرمەرگە ءتيىمدى شەشىم قابىلداۋعا كومەكتەسەدى. ميچيگان شتاتىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە وسىمدىكتەردىڭ, جانۋارلاردىڭ جانە قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيىن تەز, ناقتى تالداي الاتىن ءموبيلدى سەنسورلىق جۇيەلەردى پايدالانۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. اتالعان جولمەن الىنعان دەرەكتەر وسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ عالىمدارى ازىرلەگەن الگوريتمدەردى پايدالانا وتىرىپ, «بۇلتتى سەرۆەردە» وڭدەلەدى. ولاردىڭ نەگىزىندە فەرمەرلەر ءموبيلدى قوسىمشالار ارقىلى ۇسىنىستار قابىلدايدى. بۇل جۇيەنى بەيىمدەۋ جوباسى 2018-2019 جىلدارعا جوسپارلانعان.
قازاقستاندا قۇرعاق كەزەڭدەردىڭ قايتالانۋىنىڭ جيىلىگى جوعارى, ياعني 5 جىل ىشىندە ورتاشا ەسەپپەن 2 جىلدا قۇرعاقشىلىق ورىن الادى. اقش اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى, ازيا دامۋ بانكى, يسلام بانكى جانە يۋنەسكو-نىڭ قولداۋىمەن قۇرىلعان كليماتتىق حاب GIS تەحنولوگيالاردىڭ, سۋ جانە جەر حابتارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, ماشينالىق تالدامالاردى وڭدەۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قازىرگى جاعدايى تۋرالى دەرەكتەردى جينايدى. كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتى مەن گوددارد ورتالىعىنىڭ (NASA) وسى حابتىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋى تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىلۋدە.
ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋعا بەلسەندى اتسالىسىپ, وڭ ىقپال جاسايتىن «تسيفرلى اوك» قاناتقاقتى جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى ۇسىنامىز. قازىر الماتى, جامبىل, وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, شىعىس قازاقستان, سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا اگروتەحنولوگيالىق حاب وكىلدىگى قۇرىلۋدا. بولاشاقتا بۇل وكىلدىكتەردى بارلىق ايماقتاردا اشۋدى قولعا الدىق.
بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتىمىز ەلىمىزدەگى اگرارلىق عىلىم, ءبىلىم جانە ءوندىرىستى شوعىرلاندىرعان ءىرى ورتالىققا اينالدى. ناقتى ءارى جۇيەلى ءىس-شارالار ارقىلى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاڭا ءبىلىم, عىلىم, يدەيالاردى تاراتاتىن, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تسيفرلاندىرۋدىڭ باستى الاڭى بولۋعا مۇمكىندىگى مول دەپ سەنىممەن ايتا الامىز.
تىلەكتەس ەسپولوۆ,
قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
ۇعا اكادەميگى
