قازاقتىڭ مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋگە باعىتتالعان, قولدانبالى سيپاتتاعى عىلىمي ىزدەنىستەرىمەن كەڭىنەن تانىمال. ىرگەلى عىلىمي مەكەمەنىڭ مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ, ولاردىڭ ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋ, تۇقىمدىق مالدى ءوز تولىنەن كوبەيتۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن تابۋ, مال ءوسىرۋ مەن باعۋ, ولاردى ساپالى ازىقتاندىرۋ ءۇشىن مال ازىعىن دايىنداۋ, مال ازىعى داقىلدارىن ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋ, جايىلىمدىقتار مەن شابىندىقتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماسەلەلەرىن عىلىمي نەگىزدە شەشۋگە باعىتتالعان جۇمىستارىنىڭ ءار سالاسى جەرگە باي, مال شارۋاشىلىعىن زامان تالابىنا ساي دامىتۋ الەۋەتى مول ءبىزدىڭ ەل جاعدايىندا اسا وزەكتى بولىپ تابىلادى. سەبەبى, مال اعزالارىنىڭ دۇرىس دامىپ جەتىلىپ, تەكتىك (گەنەتيكالىق) الەۋەتىنىڭ تولىق قالىپتاسۋىنا, ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋى مەن ءونىم ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا ءتيىمدى دە ساپالى ازىقتاندىرۋ ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولادى.
سوڭعى جىلدارى جۇرگىزىلگەن تالداۋلار ناتيجەسى مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ەڭ وسال تۇسى مال ازىعى قورىنىڭ تاپشىلىعى مەن ساپاسىنىڭ تومەندىگى ەكەندىگىن كورسەتتى. قازىرگى تاڭدا ءبىر باس ءىرى قارا مالعا شاققاندا 14 تسەنتنەر ازىقتىق بىرلىك كولەمىندە جەمشوپ وندىرىلەدى, بۇل زووتەحنيكالىق نورمادان 2-3 ەسە از. كەڭەس داۋىرىندە مال ازىعى داقىلدارىن وندىرۋگە ەگىستىك القاپتىڭ 30 پايىزدان استامى قولدانىلسا, بۇگىندە بۇل كورسەتكىش 11 پايىزدان اسپايدى. نەگىزگى كەدەرگىلەردىڭ ءبىرى – وسىرىلەتىن مالازىقتىق داقىلدار تۇرلەرىنىڭ شەكتەۋلىلىگى مەن ونىمدىلىكتەرىنىڭ تومەندىگى. ءوز كەزەگىندە, اقۋىزعا باي, قۋاتتىلىعى مول, شىرىندى جانە قۇراما ازىقتار ۇلەسىنىڭ از بولۋى مال باسىن زووتەحنيكالىق نورمالارعا ساي ازىقتاندىرۋعا قولبايلاۋ بولىپ وتىر.
قازاقستاندا مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەجەلگى كاسىپ رەتىندە قالىپتاسۋى جەتكىلىكتى كولەمدەگى تابيعي ازىق قورىنا نەگىزدەلدى. جەرىمىزدىڭ ءار ءتۇرلى تابيعي ايماقتارى, بەلدەۋلەرى مەن گەوگرافيالىق وڭىرلەرىنىڭ اۋا رايى ەرەكشەلىكتەرى سول ايماقتاردا مال ازىعىن ءوندىرۋ مۇمكىندىكتەرىن ايقىندايدى. عاسىرلار بويى ەلىمىز ايماقتارىنداعى مال شارۋاشىلىعى سالالارىنىڭ دامۋى تابيعات جاعدايلارىنا سايكەس ءجۇردى. مال جايىلىمدىقتارى مول قورىنىڭ بولۋى حالقىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىنە, ءداستۇر-سالتى مەن الەۋمەتتىك جاعدايلارىنا تاريحي-گەوگرافيالىق تۇرعىدان ۇلكەن اسەر ەتتى.
وسى رەتتە جەكەلەگەن ايماقتاردىڭ تابيعات جاعدايىنا وراي, سول ورتاعا بەيىمدەلگەن مال ءوسىرۋ حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى جيناقتاعان باي تاجىريبەسىنىڭ ناتيجەسىنە نەگىزدەلگەندىگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. بابالارىمىز, اۋا رايى, جەر بەدەرى مەن جايىلىمداعى ءشوپ قۇرامى ەرەكشەلىكتەرىنە ساي, وتار-وتار قوي-ەشكى, ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, كەلە-كەلە تۇيە, تابىن-تابىن سيىر ءوسىرۋ ماسەلەلەرىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرا ءبىلدى.
كەڭەس داۋىرىندە دە شارۋاشىلىقتار جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدا وسى قاعيدالار قاتاڭ ەسكەرىلىپ, مال شارۋاشىلىعى سالالارى مەن مال ازىعىن وندىرۋدە ايماقتىڭ تابيعي جاعدايلارى باستى نازاردا ۇستالدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە 80-جىلداردىڭ سوڭىندا قوي باسىن 40 ملن., ءمۇيىزدى ءىرى قارانى 10 ملن., جىلقى ت ۇلىگىن 1 ملن. 600 مىڭ باسقا دەيىن وسىرۋگە قول جەتكىزىلدى.
قازاقستاننىڭ مال ازىعى ءوندىرىسى نەگىزىنەن ەكستەنسيۆتى سيپاتتا جانە جايىلىمدار مەن شابىندىقتاردىڭ تابيعي جاعدايىنا وتە تاۋەلدى. سوندىقتان جايىلىم ماسەلەسىنە ەرەكشە ءمان بەرىپ, ونى وڭتايلى پايدالانۋ, ساپالىق, ونىمدىلىك تۇرعىدان جاقسارتۋ – بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالابى. تابيعي جايىلىمدىقتاردى پايدالانۋدىڭ جىلدىق ورتاشا تيىمدىلىگى, قاراپايىم ەسەپتەۋلەر بويىنشا, شامامەن ميلليارد دوللاردان اسادى.
رەسپۋبليكا حالقىنىڭ قىرىق پايىزدان استامى اۋىلدىق جەرلەردە قونىستانعاندىقتان ولاردىڭ تۇرمىستىق جاعدايى كوپ رەتتە ءتورت ت ۇلىك مال وسىرۋگە بايلانىستى بولىپ كەلسە, مال شارۋاشىلىعىنىڭ تيىمدىلىگى, ءوز كەزەگىندە, جايىلىمدىقتاردىڭ جاي-كۇيىمەن انىقتالادى. ال تابيعي جايىلىمدىقتار مەن شابىندىقتار دەگەنىمىز ونى دۇرىستاپ ۇقساتا بىلسە, سارقىلماس بايلىق كوزى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ بۇگىنگى تاڭداعى رەسپۋبليكا بيۋدجەتىنىڭ نەگىزگى بولىگىن قالىپتاستىرىپ وتىرعان مۇناي, گاز جانە مەتالل كەندەرىنەن باستى ايىرماشىلىعى – جىل سايىن قايتا قالپىنا كەلىپ وتىراتىندىعى. مىنە, وسى جايتتىڭ ءوزى ەلىمىز ءۇشىن مال جايىلىمدىقتارىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن اڭعارتادى.
بۇل رەتتە, وسى باعا جەتپەس بايلىق كوزىن ءتيىمدى پايدالانا الىپ وتىرمىز با دەگەن ورىندى سۇراق تۋىندايدى. ماسەلەنىڭ تۇپكى ءمانى ەلىمىزدىڭ اگرويندۋسترياسى قولدا بار بارلىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ حالىقارالىق رىنوكتا وتىمدىلىگىنە ساي تاۋار ءوندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋى ءۇشىن قانداي باعىتتا دامۋى قاجەت دەگەن كوكەيكەستى سۇراقتى شەشۋگە تىرەلەدى. بۇل ماڭىزدى دا اۋقىمدى تاقىرىپتى كەڭىنەن تالداۋدى الداعى ۋاقىتتىڭ ەنشىسىنە قالدىرىپ, ماقالادا مال ازىعى قورى مەن جايىلىمدىق ماسەلەلەرى شەڭبەرىندە عانا اڭگىمە قوزعاماقپىز.
ەلىمىزدەگى 180 ميلليون گەكتاردان استام جايىلىمدىق جەردىڭ 100 ميلليون گەكتارعا جۋىعى ەلدى مەكەندەردەن جىراق ورنالاسقاندىقتان جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەندىكتەن پايدالانىلماي وتىر. وتكەن كەزەڭدە شالعايداعى جايىلىمدىقتاردىڭ ەلەۋلى بولىگى جەر استىنان تارتىلعان سۋ قۇبىرلارى مەن ءار ءتۇرلى تيپتەگى قۇدىقتار ارقىلى سۋلاندىرىلىپ كەلدى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل سۋلاندىرۋ جۇيەلەرى مەن قۇدىقتاردىڭ باسىم بولىگى كۇتىمسىزدىكتەن ىستەن شىعىپ, پايدالانىلماي قالدى.
وسى سەبەپتەرگە جانە مالدىڭ 80 پايىزدان استامى جەكە ادامداردىڭ قولىندا بولۋىنا بايلانىستى, قازىر ول مالدىڭ باسىم بولىگى جايلاۋعا, الىس جايىلىمدارعا شىعارىلماي, اۋىلدار توڭىرەگىنە شوعىرلانۋدا. وسى كەلەڭسىزدىك اۋىلدىق ايماقتىڭ مال تۇياعىنا تاپتالىپ, شيىرلانۋىنا اكەلىپ سوقتى. ءوز كەزەگىندە, جۇتاعان جايىلىم مالداردىڭ كورەكتىك قاجەتىن وتەي الماي, ونىمدىلىكتەرىن تومەندەتۋدە.
جايىلىم وسىمدىكتەرىنىڭ جۇتاۋى سونىمەن بىرگە توپىراق جامىلعىسىنا كەرى اسەرىن تيگىزىپ, ونىڭ سۋ-فيزيكالىق, حيميالىق قاسيەتتەرىنىڭ وزگەرۋىنە, ەڭ وكىنىشتىسى, توپىراق ەروزياسىنىڭ ورىن الۋىنا اكەلىپ سوقتى. وسىلايشا, ەلدى مەكەندەردىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى دا ناشارلاي تۇسۋدە.
وسى ايتىلعانداردى ەسكەرىپ, ءبىزدىڭ ينستيتۋت تابيعي ايماقتار مەن اكىمشىلىك اۋماقتار بويىنشا توزۋعا ۇشىراعان جانە قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن جايىلىمدىقتارعا ارنالعان جۇكتەمە نورماتيۆتەرىن ازىرلەپ, رەسپۋبليكامىزدا كەڭىنەن تارالعان جايىلىمدىقتاردىڭ 192 تيپىنە عىلىمي سيپاتتاما بەردى. بۇل نورماتيۆتەر جەر كودەكسىنىڭ 139-بابى 3-تارماعىنىڭ تالاپتارىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇرىندىق بولا الادى. وكىنىشكە قاراي, بۇل تالاپتار ازىرگە ساقتالماي, مال شارۋاشىلىعىندا جايىلىمدىقتاردى جۇيەلى پايدالانۋ قولعا الىنباي وتىر.
مالدى ساپالى ازىقتاندىرۋدى ۇيىمداستىرۋداعى اسا ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – قىسقى مەرزىمگە جەتكىلىكتى دە ساپالى جەم-ءشوپ ازىرلەۋ. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىنەن باسقا وڭىرلەردە ۇزاققا سوزىلاتىن قىسقا قاجەتتى ءشوپ قورىن دايىنداۋ قوماقتى قارجى جانە ەڭبەك شىعىندارىن تالاپ ەتەدى. وسىنىڭ سالدارىنان قازىرگى تاڭدا شارۋاشىلىقتاردىڭ باسىم بولىگى ءشوپ تاپشىلىعىن سەزىنۋدە. سوندىقتان دا قىسقى ماۋسىمعا پىشەن, سابان سياقتى ءىرى ازىق تۇرلەرىن ازىرلەۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن تابۋدىڭ ءمانى زور. بۇل رەتتە, قىسقى مال ازىعىنىڭ بەرىك كەپىلى رەتىندە دايىندالاتىن پىشەن 2,7 ميلليون گەكتار القاپتى الىپ جاتقان جايىلمالى, سۋارمالى شابىندىقتار مەن تاۋ شالعىندىقتارىنان جينالادى. بۇل القاپتاردىڭ ونىمدىلىگى 11-13 تسەنتنەردەن اسپايدى. وڭتۇستىك وڭىرلەردە وزەن ماڭىنداعى قامىستار, ال استىق ەگەتىن ەگىستىگى مول شارۋاشىلىقتاردا سابان مال ازىعىنا جاراتىلادى.
سوڭعى كەزدە شابىندىقتار مەن شالعىندىقتاردى پايدالانۋدىڭ وڭتايلى جولدارىن انىقتاۋ جانە وندىرىسكە ەندىرۋگە باعىتتالعان عىلىمي جۇمىستاردىڭ السىرەگەندىگىن ايتا كەتسەك ارتىق بولماس. ورال-كوشىم شالعىندى جۇيەسى, ورتالىق قازاقستاننىڭ كولتابانداپ سۋارىلاتىن جەرلەرى عالىمدار نازارىنان تىس قالىپ وتىر. كەڭەس داۋىرىندەگى اعا ۇرپاق عالىمدار جۇرگىزگەن جۇمىستار اتالعان جەرلەردى عىلىمي نەگىزدە يگەرىلگەن ءادىس-ءتاسىلدەرمەن سۋلاندىرۋ ارقىلى ءشوپ شىعىمدىلىعىن 2-3 ەسە ارتتىرۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. ماسەلەن, ورال-كوشىم جۇيەسىندەگى شالعىندىقتى سۋعارۋدىڭ تەحنولوگيالىق ءتاسىلدەرى ءار گەكتاردان 11 تسەنتنەردىڭ ورنىنا 40 تسەنتنەرگە دەيىن ءشوپ دايىنداۋعا قول جەتكىزۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
مال ازىعىن دايىنداۋ ماسەلەسىنىڭ وزەكتىلىگىن ەسكەرىپ, ەكپە ءشوپ ءوسىرۋ, ساي-سالالار مەن اڭعارلارداعى شالعىندىقتاردى ورنىمەن پايدالانۋ, ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى تىڭايعان جەرلەر مەن ەسكىرگەن كوپجىلدىق ءشوپ تاناپتارىن قالپىنا كەلتىرۋ سياقتى عىلىمي تۇرعىدان قامتىلعان تاجىريبەلەردىڭ ءوندىرىسكە كەڭىنەن ەندىرىلۋىنە كۇش سالعان ءجون.
وسى باعىتتاعى عىلىمي ىزدەنىستەر رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق ايماقتارىندا ءجۇرگىزىلە باستادى. ءماسەلەن, ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋىمەن جانە باسشىلىعىمەن قاراعاندى وبلىسى شەت اۋدانىندا «قۋاڭ جەرلەردى باسقارۋ» جوباسى جۇزەگە اسىرىلدى. اتالعان اۋدان اۋماعىندا كوپ جىلدىق قۇرعاقشىلىققا ءتوزىمدى شوپتەر ەگۋ ارقىلى جايىلىمدىقتاردى جاقسارتۋ جولعا قويىلدى. وسى جوبا اۋداندا مال شارۋاشىلىعىن سەرپىندى دامىتۋعا مۇرىندىق بولدى.
وسى رەتتە, تىڭايعان جەرلەردى شالعىنداندىرۋ ماسەلەسىن ەركەكشوپ تۇقىمىن ەگۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى دەگەن بۇرىننان قالىپتاسقان پىكىر بار. ارينە, قازاقستاننىڭ تابيعي جاعدايىندا بۇل داقىل زور ماڭىزعا يە. دەگەنمەن, زاماننىڭ العا قويعان تالابىنا وراي, باسقا دا داقىلدار تۇرىنە, سونىڭ ىشىندە مال ازىعى رەتىندە ەڭ قۇنارلى سانالاتىن, بەدە مەن ەسپارتسەت سەكىلدى بۇرشاق تۇقىمداستاردى عىلىمي تۇرعىدان قولدانۋعا كۇش سالىنۋدا.
جەم-ءشوپ ءوندىرىسىن ينتەنسيۆتى جولعا قويۋ نەگىزىندە مال ازىعى قورىن نىعايتۋ, جوعارى ءونىمدى داقىلداردىڭ جاڭا تۇقىمدارىن ءوندىرىسكە ەنگىزۋ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ سەنىمدى جولى بولىپ تابىلادى. سيرەك كەزدەسەتىن جانە جۇتاڭدانىپ بارا جاتقان ءوسىمدىكتەر تۇرلەرىن ساقتاپ, مال ازىقتىق داقىلداردىڭ الەمدىك الەۋەتىن جيناقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تەكتىك قوردى قالىپتاستىرۋدىڭ عىلىمي-ءتاجىريبەلىك قۇندىلىعى ەرەكشە. شەتەلدىك جانە وتاندىق تاجىريبە, سەلەكتسيالىق جۇمىستىڭ ناتيجەلىلىگى تەكتىك قوردا ساقتالعان ۇلگىلەردىڭ مولدىعىنا تىكەلەي بايلانىستى ەكەندىگىن كورسەتتى. وسى باعىتتا ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا رەسپۋبليكامىزدىڭ ءارالۋان ايماقتارىنىڭ تابيعي جاعدايىنا بەيىمدەلگەن, مول دا قۇنارلى ءونىم بەرەتىن جاڭا تۇقىمداردى انىقتاۋ, شىعارۋ جانە ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ جۇمىستارى اتقارىلۋدا. وسى مەكەمەلەردە رەسپۋبليكامىزداعى مالازىقتىق وسىمدىكتەردىڭ تەكتىك قورىن قۇرايتىن 14 مىڭنان استام ۇلگى ساقتالۋدا. بۇل باي قور قورەكتىلىگى جوعارى جاڭا سورتتار شىعارۋداعى سەلەكتسيالىق جۇمىستاردا قولدانىلادى.
جەر بەتىندە اۋا رايىنىڭ وزگەرىپ, اۋانىڭ جىلىنۋىنا بايلانىستى ايماقتاردىڭ ءشولەيتتەنۋى بەلەڭ الا باستادى. ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىندا بۇل ۇدەرىستىڭ اسەرى ايتارلىقتاي سەزىلەدى. نەگىزگى كۇرەتامىرلى سۋ كوزدەرى (سىرداريا, شۋ, ىلە, ەرتىس وزەندەرى) كورشىلەس ەلدەردەن باستاۋ الادى. سۋ باستاۋىنداعى ەلدەردىڭ پايدالانۋ كولەمىنىڭ ارتۋىنا, جالپى اعىسىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى بۇل وزەندەر قايىرلانىپ, كەي جەرلەرىندە ارالدار پايدا بولدى. بۇل كەلەشەكتە سۋارمالى ەگىستىكتەر اۋقىمىن شەكتەۋگە جانە سۋدى ۇنەمدەپ جۇمساۋعا ءماجبۇرلەيدى. سوندىقتان ستراتەگيالىق تۇرعىدان العاندا, جەمشوپتىك داقىلداردىڭ قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى, ءتالىمى جەردە وسىرۋگە بەيىمدەلگەن جوعارى ءونىمدى جاڭا سورتتارىن شىعارۋ وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى.
وڭىرلەردىڭ كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە بەيىمدەلگەن تابيعي شوپتەردى ساپاسى جوعارى, مول ءونىمدى ەكپە شوپتەردىڭ قاسيەتتەرىمەن بايىتا وتىرىپ, سوڭعى جىلدارى وندىرىسكە مال ازىعى وسىمدىكتەرىنىڭ بىرنەشە جاڭا سورتتارى ەنگىزىلدى. ماسەلەن, تەك مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى شىعارعان جەمشوپتىك داقىلداردىڭ 26 سورتى رەسپۋبليكالىق سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەر رەەستىرىنە تىركەلىپ, وندىرىستە پايدالانۋعا ۇسىنىلعان. اتاپ ايتقاندا, ەركەكشوپتىڭ «تولاعاي», «تالاپتان» سورتتارى قۋاڭ دالالىق جانە شولەيت ايماقتاردا ەكپە شابىندىقتار جاساپ, توزعان جايىلىمداردى جاقسارتۋ ءۇشىن پايدالانۋعا ارنالعان. ولار ءتالىمى جاعدايدا گەكتارىنان 18-26 تسەنتنەردەن ءونىم بەرەدى. قۇرامىنداعى شيكى پروتەين مولشەرى – 11-13 پايىز.
بۇل داقىلدىڭ پىشەنىندە ءىرى قارا مالعا قاجەتتى بارلىق قورەكتىك زاتتار مەن امين قىشقىلدارى بار. قۋاڭشىلىققا جانە توپىراقتىڭ تۇزدانۋىنا توزىمدىلىگى جازعى ءشىلدەنىڭ ىستىعى باستالعانعا دەيىن-اق ماساق بايلاپ, پىشەنگە ورۋ كەزەڭىنە كۇزگى-قىسقى ىلعالدى ۇتىمدى پايدالانىپ, ەرتە ەنەتىن قاسيەتىنە بايلانىستى قۋاڭشىلىق جىلداردىڭ وزىندە قاناعاتتانارلىق ءمولشەردە ازىقتىق ماسسا بەرە الادى. ەلىمىزدە ءوسىرىلەتىن جەمشوپتىك داقىلدار ىشىندە ەگىستىك كولەمى جاعىنان (5 ملن. گا) ءبىرىنشى ورىن ەركەكشوپكە تيەسىلى. سونىمەن قاتار, ۇزاق جىلدار بويى (15-20 جىل) تۇراقتى ءونىم بەرەدى.
ەكپە جايىلىمدار جاساۋ نەمەسە ولاردى جاقسارتۋ ءۇشىن تارلاۋ قياقتىڭ «بوزوي», بەتەگەنىڭ «ۇلان», جۋساننىڭ «اقجەلەڭ» سورتتارى شىعارىلدى. كوكبالاۋسا ءونىمدىلىگى دالالىق, قۋاڭ دالالىق, شولەيت ايماقتاردا گەكتارىنان 40-55 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جايىلىمدا مالعا كولەڭكە ءارى ازىق بولاتىن بۇتالى وسىمدىكتەر كۇيرەۋىكتىڭ «ايدارلى», تەرىسكەننىڭ «كلح-2», يزەننىڭ «الماتىلىق» قۇمدىق سورتتارى شىعارىلدى. ولار نەگىزىنەن ءشول-شولەيت جەرلەردە ەگىلىپ, شابىندىق-جايىلىمدىق ماقساتتا پايدالانىلادى. قۇرعاق ازىقتىق پىشەن ونىمدىلىگى 16-18 تس/گا, شيكى پروتەين مولشەرى 13-15 پايىز قۇرايدى.
تاۋلى ايماقتار مەن تاۋ بوكتەرىندە ءوسىرۋ ءۇشىن ەسپارتسەتتىڭ «الماتىلىق 2», داۋر بيدايىعىنىڭ «نارىنقول» سورتتارى سۇرىپتالدى. ءتالىمى جاعدايدا ەسپارتسەت 60-80 تس/گا, ال بيدايىق 40-45 تس/گا پىشەن ءونىمىن بەرەدى. سۋارمالى جەرلەردە وسىرۋگە ارنالعان ماڭىزدى جەمشوپتىك وسىمدىك سورتتارىنان جيماتارعاقتىڭ «قارقارا 90», سۋبيدايىقتىڭ «قارعالى», جوڭىشقانىڭ «قاپشاعاي 80», «جايناق 96», «دارحان 90» سورتتارىن اتاۋعا بولادى.
جيماتارعاق پەن سۋبيدايىق جوڭىشقامەن قوسپا تۇرىندە سۋارمالى ەكپە جايىلىمدار جاساۋعا قولدانىلادى. كوكبالاۋسا ونىمدىلىگى – 700-800 تس/گا, پىشەن – 90-170 تس/گا قۇرايدى. جوڭىشقانىڭ «دارحان 90» سورتى توپىراق تۇزدانۋىنا توزىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل تۇقىم قىزىلوردا وبلىسىندا كۇرىشتىڭ اۋىسپالى ەگىسىندە كەڭىنەن قولدانىلۋدا.
مالدىڭ جەم-ءشوپ قورىن نىعايتۋ, ونىڭ پايدالانىلۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا مال ازىعىن دايىنداۋ, ساقتاۋ جانە مالدى ءومىرشەڭ ءادىس-تاسىلدەردى قولدانىپ ازىقتاندىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. وسى باعىتتا دا ينستيتۋت عالىمدارى بىرقاتار قوماقتى ىستەر اتقارۋدا. ماسەلەن, پىشەندەمە دايىنداۋ تەحنولوگياسىندا ازىق قۇنارلىلىعىن ءتومەندەتپەي پوليەتيلەن پاكەتتەرىندە ساقتاۋ ادىستەرى ازىرلەندى. شۇڭقىرعا سالىنعان پىشەندەمەگە قاراعاندا, پلەنكادا ورگانيكالىق قىشقىل جاقسى ساقتالاتىندىعى انىقتالدى. بۇل مال ازىعىنىڭ جۇعىمدىلىعى مەن قورەكتىلىگىن ارتتىرادى. سونىمەن قاتار, ءتورت-بەس اي ساقتالعان پلەنكاداعى پىشەندەمەدە ءشوپ قۋاتتىلىعى (ازىقتىق بىرلىكپەن) 8 پايىزدان استامعا, اقۋىز مولشەرى 12 پايىزعا دەيىن ارتاتىندىعى ايقىندالدى.
سونىمەن, تابيعي جايىلىمدىقتار مەن شابىندىقتار قورىن ءتيىمدى پايدالانۋ, مال ازىعىن دايىنداۋ جانە مالدى ساپالى دا ءتيىمدى ازىقتاندىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى ەلەۋلى جۇمىستار اتقارىلۋدا. عىلىمي تۇرعىدان العاندا, زامان تالابىنا ساي جاڭا ىزدەنىستەرىمىز دە بارشىلىق.
بابالارىمىزدىڭ «مال باققانعا بىتەدى» دەگەنىندەي حالقىمىز ءۇشىن مال بەرەكە كوزى بولىپ قالا بەرمەك. سوندىقتان مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ قازىرگى زاماندىق تالابى مەن ۇدەرىسىنە سايكەس عىلىمي جۇمىستاردىڭ تيىمدىلىگى مەن ومىرشەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋ – سالا عالىمدارىنىڭ باستى ماقساتى.
قورىتا ايتقاندا, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اتقارۋشى بيلىك, سان الۋان مەنشىك يەلەرىمەن بىرلەسىپ, بىزگە مۇرا بولىپ قالعان سارقىلماس بايلىق كوزى – تابيعي مال ازىعى قورلارىن ۇقىپتىلىقپەن پايدالانىپ, مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ ءالى اشىلماعان مول مۇمكىندىكتەرىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋ – بارشامىزدىڭ پەرزەنتتىك بورىشىمىز
ايبىن تورەحانوۆ, قازاق مال شارۋاشىلىعى جانە مال ازىعى ءوندىرىسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
