تاۋىم مەن دالامدى بىردەي سۇيەمىن

جەلتوقساندا ەلىمىزگە اللادان نۇر ءتو­گىلىپ, تاۋەلسىزدىك الدىق. سان عاسىرلار بوي­عى ارمانداعان بابالار ارمانىن باياندى ەتۋ جولىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ باستاپ, ەلى قوش­تاپ, شەكا­را­مىزدى شە­­گەن­دەپ, الە­ۋەتى­مىز­­­دى ار­ت­تى­رىپ, ءما­دە­نيە­تى­مىز­دى جەتىلدىرىپ, الەم­دەگى وركە­نيەتكە ۇم­تىل­عان ەل­دەردىڭ كو­شى­نەن قال­ماۋعا كىرىستىك. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءار جىلى – بۇل جاڭا قازاقستان تاريحىن­داعى تۇتاس ءداۋىر. تا­ريحقا شەگىنىس جاسا­ساق, قازاقستان ءۇشىن ءوز تاۋەلسىزدىگىن الار تۇستاعى حالىقارالىق ارەناداعى العاشقى ەلەۋلى وقيعا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ جانە يادرولىق قارۋ-جاراقتان باس تارتۋ بولدى. بۇل جاپپاي قارۋلانۋعا جانتالاسىپ جات­قان زاماندا ەشبىر مەملەكەت باسشىسىنىڭ ويىنا كەلمەگەن تەڭدەسى جوق ايرىقشا شەشىم ەدى. مۇنداي نار­تاۋەكەلگە ءبىر باسى­نىڭ باقىتىن ەلىنىڭ باقىتىمەن بايلا­نىستىرعان كەمەڭگەر تۇلعا عانا بارا الاتىنى ءسوزسىز ەدى. جاس تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ باسشىسى وسىلايشا الەمگە ادامزاتتىڭ جاڭا ۇر­پاعى, مۇلدەم جاڭاشا ويلاۋ جۇيەسى كەلگەنىن پاش ەتتى. ءسويتىپ, ن.نازارباەۆ داۋ-جانجالسىز الەم قۇرۋ, باتىس پەن شىعىس اراسىندا جىلى قارىم-قاتىناس ورناتۋ, كەلىسىمگە شاقىرۋ يدەياسىن ۇسىندى. مۇن­داي قۇندى يدەيانىڭ الەمدىك قوعامداس­تىقتان قولداۋ تابۋى زاڭدى ەدى. سودان بەرى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن قازاق­ستان ادامزات تاريحىندا يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان تۇڭعىش ءارى جالعىز ەل بولىپ كەلەدى. مۇنى حالقىنىڭ بولا­شاعى ءۇشىن قانداي دا تاۋەكەلگە بارىپ, التىن باسىن بايگەگە تىگىپ جۇرگەن نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قايتا­لانباس ەرلىگى دەسە بولادى. جەر بەتىندەگى بىرىككەن ۇلتتار ۇيى­مىنان كەيىنگى ۇلكەن قۇرىلىم – 56 ەلدىڭ باسىن قوسقان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ءۇشىنشى مىڭجىلدىقتاعى, ءححى عاسىرداعى ءسامميتى قازاقستاننىڭ توراعالىعىمەن استانادا ءوتتى. قازاقستان ءارى توراعا, ءارى سامميت شاقىرۋشى ەل مارتەبەسىنە ەقىۇ تاري­حىندا تۇڭعىش رەت قاتار قول جەتكىزگەن مەملەكەت بولدى. وسىنداي ەلدە ءومىر سۇرگەنىمىزگە ءشۇ­كىر­شىلىك ەتەيىك. دەموكراتيا دەگەن مىناۋ دەپ, بيلىككە قارسى شىعىپ تۇرۋ كەرەك ەكەن دەپ, اۋىزعا كەلگەندى سويلەي بەرگەن دۇرىس ەمەس. “كورمەس تۇيەنى دە كورمەس” دەگەندەي, كەيبىرەۋلەر قازاقستاندا بولىپ جاتقان جاقسى جاعدايلاردى كورسە دە كورمەگەندەي, ەستىسە دە ەستىمەگەندەي بو­لادى. وندايلاردىڭ قولىنان كەلەتىنى – ەلدى شاتاستىرۋ, شىندىقتان اداستىرۋ. ەلدىڭ جاقسىلىعىنا قۋانا المايتىن جانداردىڭ دا ارامىزدا بار ەكەنىنە قايران قالاسىڭ. “بار دەگەن وڭالادى, جوق دەگەن جوعالادى” دەگەن بابالار ءسوزىن دە ەستەن شىعارماعان ءجون. ءبىر كۇن اش, ءبىر كۇن توق بولساڭ دا, تۋعان جەرىڭدە كەۋدەڭدى كەرە دەم الىپ جۇرگەنگە ەشتەڭە جەتپەيدى. تورتكۇل دۇنيەدە ءبىر ۇلتتان تۇراتىن مەملەكەتتى تابۋ مۇمكىن ەمەس. الەمدە بارلىق مەملەكەت كوپقۇرامدى. بۇگىندە قازاقستاندا قانشا ەتنوس بولسا, سونىڭ بارىنە ءوز ورتالىقتارىن اشىپ بەرىپ, ءتىلىن, ءدىنىن ساقتاپ, دامىتۋعا تولىق ءمۇم­كىندىك جاسالعان. بۇل جەتىستىككە قازاقتىڭ پەيىلىنىڭ كەڭدىگى مەن دانالىعىنىڭ ارقا­سىندا قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ماسەلەن, ەۋروپاداعى ەڭ دەموكراتيالىق مەملەكەت سانالاتىن فرانتسيادا ول ەلگە باسقا ءبىر ۇلتتىڭ ازاماتى كوشىپ بارىپ, سول ەلدىڭ ازاماتتىعىن السا, سول كۇنى فرانتسۋز بولىپ شىعا كەلەدى. تولقۇجاتىڭدا سولاي جازىلادى. ياعني, سەنىڭ ۇلتىڭا, دىنىڭە, تىلىڭە ءمان بەرىپ جاتپايدى. ال بىزدە شە؟ ەلباسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقا­سىندا قازاقستان حالقىنىڭ تاتۋلىعىمەن الەمگە ۇلگى كورسەتىپ وتىر. سابىرعا سا­لىپ, قازاقستاندا تۇراتىن ءاربىر ۇلت وكى­لىنىڭ جاعدايىمەن, سالت-داستۇرىمەن سانا­سىپ, سىيلاستىقتا عۇمىر كەشىپ كەلەمىز. قازاقستاننىڭ باستى قۇندىلىعى وسىندا دەپ ويلايمىن. التىندى قولدا تۇرعاندا بارىمىز بەن باعىمىزدى باعالاي بىلگەنىمىز, جاقسى مەنەن جاماندى سارالاي بىلگەنىمىز ءجون. ەتنوستىق ارتۇرلىلىك قاي ەل ءۇشىن بولسا دا وڭاي ەمەس. بىراق ەلدى بىرىكتىرىپ, «ىرىس الدى – ىنتىماق» ەكەنىن ويلاعان ەل باس­شىلىعى 1992 جىلى وتكەن قازاق­ستان حالقىنىڭ ءى فورۋمىندا ۇلكەن ۇيىم قۇرۋ­دى ۇسىنعان ەدى. 1995 جىلعى 1 ناۋ­رىزدا مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىن قۇرۋ تۋرالى جار­لىققا قول قويدى. جارلىققا قول قويىلعان ساتتەن باستاپ, وعان ەلدەگى ءتۇرلى ۇلىس وكىلدەرىنەن مۇشەلىككە الىنىپ, ءىرى ساياسي ءارى مادەني وشاققا اينالدى. سودان بەرى ەلىمىزدەگى ماڭىزدى ساياسي ماسەلەلەرگە بەل­سەنە ارا­لاسىپ كەلەدى. بۇل ۇيىمنىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەن. ءار وڭىردەن ۇلتتىق مادەني ورتا­لىقتار, سالت-ءداستۇرىن, ءتىلىن, وزىندىك دۇنيە­تانىمىن جەتىلدىرەتىن بىرلەستىكتەر اشى­لىپ, قازاقستاندى وتانىم دەپ تانيتىن جانە سول ءۇشىن قىزمەت ەتەتىن جاستار تاربيەلەۋگە اتسالىسۋدا. بۇل بىرلەستىكتەر ءوز تىلدەرىن, سالت-ءداستۇرىن, مادە­نيەتىن نىعايتۋمەن بىرگە, قازاق ءتىلىن, ونىڭ تا­ريحىن, سالت-ءداستۇرىن بىلۋگە ءھام سىي­لاۋعا مىندەتتى. سول باعىتتا ءبىراز جۇمىس­تار اتقارىلىپ تا جاتىر. الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەرلەر بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قازاقستاندىق ۇلگىسى دەپ اتاپ جۇرگەن سول قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جىل وتكەن سايىن ءوز جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. الەمدە بالاماسى جوق بۇل تاجىريبەنى دۇنيە ءجۇزىنىڭ بارلىق مەملەكەتتەرى پايدالانۋ كەرەك دەگەن تۇ­جى­رىمدى باتىس پەن شىعىستىڭ كوپتەگەن ساياساتكەرلەرى جارىسا ايتۋدا. بۇگىنگىدەي اقپاراتتار تاسقىنى زامانىندا ءبىر مەم­لەكەتتىڭ حالقى تۇگىلى, ءبىر اۋلەتتى ىنتى­ماقتا ۇستاپ وتىرۋ وڭاي ەمەس. ءتىلى باسقا بولعانمەن تىلەگى ءبىر, ءدىنى باسقا بولعانمەن نيەتى ءبىر سان حالىقتىڭ وكىلدەرىن نەگىزگى مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتىنىڭ ماڭا­ي­ىنا توپتاستىرىپ, ۇيىعان سۇتتەي ىنتى­ماقتا ۇستاپ وتىرعانىن ەلباسى ن.نازار­باەۆتىڭ شىن مانىندەگى كەڭ جۇرەكتى كەمەڭگەرلىگى دەپ الەم مويىنداپ وتىر. “اۋىزبىرشىلىك جوق جەردە ەشقاشان دا ۇلتتىق يدەيالار جۇزەگە اسقان ەمەس, جاۋ­لىقتىڭ ەڭ ۇلكەنى, ەڭ قيىنى – ىنتىماق ءۇشىن ىمىراعا بارا الماۋ” دەگەن ءسوزدى ەلباسى اتا-بابالاردىڭ وسيەتىنە بالاپ ايتقانىنا ەڭ قيىن كەزەڭدەردى ەڭسەرىسكەن ەل سەنەدى. ءاۋ باستان-اق, نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى: “ۇلت ماسەلەلەرىن شەشۋدىڭ امبەباپ ادىستەرى بولمايدى”, دەپ كەسىپ ايتقان بولا­تىن. ۇلتتىق ماسەلەلەردى ۇلتتاردى سىي­لاۋ, قۇرمەتتەۋ, ءداستۇرى مەن تاريحىن, ءتىلى مەن ءدىلىن قاستەرلەۋ ارقىلى عانا, ادامگەرشىلىك جولىمەن شەشۋگە بولا­تىنىن كوشباس­شىسىمەن قوسىلا ۇققان قازاقتىڭ, قازاق­ستان حالقىنىڭ كورەر قى­زىعى مۇنان دا كەمەل. «ءاربىر ادام بالا كەزىنەن قازاق­ستان – مەنىڭ وتانىم, ونىڭ مەن ءۇشىن جاۋاپتى ەكەنى سياقتى, مەن دە ول ءۇشىن جاۋاپتىمىن» دەگەن قارا­پايىم وي­دى بويىنا ءسىڭىرىپ وسەتىندەي بولعانى ءجون», – دەدى بىزگە قازاقستان باسشىسى. ءبىر قاراعاندا, قوعامدىق ينستيتۋت سياقتى عانا كورىنەتىن اسسامبلەيانىڭ قىز­مەتىندە سان مىڭداعان ادامنىڭ تاعدىرى, تىلەگى جاتىر. وعان ەگەمەندىكتىڭ ونە بو­يىنداعى كەلەلى ىستەر كۋا. قازىر قا­زاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا اينالعان ىرگەلى ۇيىم وتانداستارىمىزدىڭ ۇلكەن مىنبەرى بولدى. اسسامبلەيانىڭ القالى جيىندا­رىندا ءاربىر حالىقتىڭ ءوز بولا­شاعىن ءوزى تاڭداۋعا قۇقى بارلىعى, الايدا, ونى جۇزەگە اسىرۋدا باسقا ەتنوستاردىڭ قۇقىق­تارى مەن مۇددەلەرىنە نۇقسان كەلتىرىلمەۋى كەرەكتىگى ايقىن كورىنىس تاۋىپ كەلەدى. 1995 جىلعى 24 ناۋرىزدا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ ءى سەسسياسى شاقىرىلدى. سەسسيا جۇمىسىنا مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ باسشىلارىنان بولەك شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيا, قوعام مەن مەملەكەت قايراتكەرلەرى جانە ەلىمىزدەگى سان الۋان ۇلىس وكىلدەرى قاتىستى. اتالعان سەسسيادا اسسامبلەيا مۇشەلەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وكى­لەت­تىلىگىن كەڭەيتۋ تۋرالى ۇسىنىس جا­سادى. سەسسيادا بايانداما جاساعان پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ: “مەن, ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە قوعامدىق تۇراقتى­لىقتى جانە ۇلتارالىق كەلىسىمدى قامتا­ماسىز ەتۋدى ءوزىمنىڭ باستى مىندەتىم دەپ سا­نايمىن”, – دەپ ناقتى اتادى. وسى جيىن­دا ەلباسى ۇلتتىق ساياسات ماسە­لەلەرىن قورىتىندىلاي وتىرىپ, ونىڭ الداعى ۋاقىتتا دا ايقىن جانە ادىلەتتى پرينتسيپتەر نەگىزىندە جۇمىس ىستەيتىنىن ايت­تى. اتالعان پرينتسيپتەردى بەرىك ۇستا­نۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستان تەك ەتنوس­تىق, ءدىني نەگىزدەگى قاقتىعىستاردىڭ ال­دىن الىپ قانا قويماي, مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياسات سالاسىنداعى رەفورما­لاردى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, قارقىندى دامۋ جولىنا ءتۇستى. 2002 جىلى ونىڭ توعىزىنشى سەسسيا­سىندا جاڭا دامۋ ستراتەگياسى قابىل­داندى. ول نەگىزىنەن ءۇش ماقساتقا ار­نالدى: ۇلتتىق كەلىسىمنىڭ نەگىزى رەتىندە كونفەسسيالىق ءۇن قاتىسۋ; ەلدىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىمەن اي­قىنداۋ; ۇلتارالىق قاتىناستاردى قازاق­ستاننىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتىرىپ قۇرۋ. اسسامبلەيا دەلەگاتتارى وسىمەن بىرگە ۇلتتىق ساياساتتا قازاقستاننىڭ ءوز ءمۇد­دەسى بولا الاتىنىن مالىمدەدى. ۇلت­ارالىق قا­تىناستاردى ايقىنداۋدىڭ ءمۇل­دەم داۋسىز, بارلىق ەلدەر ءۇشىن بىردەي قولايلى ۇلگىسى دە, تاجىريبەسى دە جوق. سوندىقتان بۇگىندە ەشكىم دە باسقا ەلدەرگە ۇلتتىق ساياساتتىڭ ءوزى تاڭداعان مۇددەسىن ۇسىنا المايدى. ءار مەملەكەت­تىڭ تاريحي-مادەني قالىپتاسۋ جولىنا ۇيلەسىمدى ۇلتارالىق دارا كوز­قاراسى بولۋعا ءتيىس دەپ شەشتى. القالى جيىندا مەملەكەت باسشىسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ ءسوز سويلەپ, كوپۇلتتى قازاق مەملەكەتىنىڭ ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن تىنىشتىقتى, دىندەر مەن دىلدەر اراسىن­داعى تۇسىنىستىكتى نىعايتۋ باعىتىندا ال­داعى اتقارىلار شارالاردى تاعى ءبىر مارتە ناقتىلاپ اتاپ ءوتتى. اسسامبلەيانىڭ ءحىىى سەسسياسىندا: ء“بىز قوعامدى باستى ۇلتتىق باسىمدىقتار توڭىرەگىندە توپتاستىرۋعا ءتيىسپىز: ولار – تىنىشتىق, تۇراقتىلىق جانە كەلىسىم” تاقىرىبى كۇن تارتىبىنە كوتەرىلدى. سەسسيا بارىسىندا پارلامەنت ماجىلىسىنە اسسامبلەيا اتىنان 9 دەپۋتات سايلاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. اسسامبلەيا كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەسشى ورگان دەڭگەيىنەن كونستيتۋتسيالىق ورگان مارتەبەسىنە يە بولدى. دەموكراتيالىق ۇردىستەردى ودان ءارى ىرىقتاندىرۋعا باعىتتالعان كونس­تيتۋتسيالىق رەفورمالار ناتيجەسىندە اس­سامبلەيانىڭ ساياسي مارتەبەسى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. الدىمەن اسسامبلەيا اتاۋىنداعى بۇرىنعى “حالىقتارى” ءسوزى “حالقى” سوزىمەن الماستىرىلدى. بۇل وزگە­رىس ەلدەگى ۇلتتىق بىرلىك سيپاتىن كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە سايكەستەندىرۋ باعىتىنداعى بەتبۇرىستى كەزەڭ ەدى. «بارلىق 140 ەتنوستىڭ جانە 46 كونفەسسيانىڭ توزىمدىلىگى, تاتۋلىعى مەن كەلىسىمى قازاقستان قوعامىنىڭ بەرىك ىرگەتاسى بولدى. ءبىز بىرەگەي ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇر­دىق», – دەدى ن.نازارباەۆ ەقىۇ-نىڭ استانا سامميتىنە قاتىسۋشىلار الدىندا ءسوي­لەگەن سوزىندە. تاۋەلسىز ەلدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن كوز الدىڭنان وتكىزسەڭ, ۋاقىت جاعىنان العاندا سونشالىقتى قىس­قا, ات­قارىلعان ىستەر تۇرعىسىنان قاراعاندا سونشالىقتى ۇزاق ەكەنىن اڭعاراسىڭ. بيىلعى 1 مامىر – قازاقستان حال­قىنىڭ بىرلىگى كۇنى قارساڭىندا اسسام­بلەيانىڭ القالى جيىنى ءوتتى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەردە بولعان بۇل قۇرىلتايدىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزى باستاماشى بولىپ قۇرعان, تەڭدەسسىز قوعام­دىق ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوسقان ۇلەسى ايتىلدى. ەڭ باستىسى, ول ەل ىشىندە تاتۋلىق پەن تۇسىنىستىك ورناۋىنا, بارشا حالقىمىز­دىڭ ۇلتارالىق, دىنارالىق قايشىلىققا باس قاتىرماي, ورتاق وتانىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى جولىندا الاڭسىز ەڭبەك سىڭىرۋىنە نەگىز بولعانى اتاپ ءوتىلدى. اسسامبلەيا مۇشەسى رەتىندە مەنىڭ ءبۇ­گىن­گى ايتارىم, مەن قازاقشا تازا ءسوي­لەيمىن. مەملەكەتىمنىڭ پاتريوتى رەتىندە ونىڭ ءتىلىن قۇرمەتتەيمىن. ويتكەنى, بۇل مەملەكەت – مەنىڭ وتانىم. ونىڭ ءاربىر ادامى, ءاربىر تاسى قىمبات. تاۋىم مەن دا­لامدى بىردەي سۇيەمىن! قازاقتىڭ «ىرىس ءتۇبى – ىنتىماق» دەگەن اتالى ءسوزىن ءاربىر ىسىمدە باسشىلىققا الىپ وتىرامىن. ليۋدميلا حوچيەۆا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى. استانا.