ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋعا مۇددەلىلىك تانىتتى
كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ 1-ءشى وتىرىسىنا جانە كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنە قاتىستى.
ورتاق مۇددە كوزدەلگەن بۇل كەزدەسۋدىڭ وزىندىك سىر-سەبەبى دە جوق ەمەس. كەدەن وداعىنا مۇشە قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي باسشىلارىنىڭ ءبىر ۇستەل باسىندا وسىلايشا باس قوسۋىنىڭ ماقساتى ءۇش مەملەكەتتىڭ 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا كۇشىنە ەنەتىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك تۋرالى حالىقارالىق كەلىسىم-شارتىنا بايلانىستى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيانىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بويىنشا كەلىسسوز جۇرگىزۋ بولدى.
ءلايلا ەدىلقىزى – ماسكەۋدەن.
كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەيگە جۇمىس ساپارى اياسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆپەن كەزدەستى.
كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن بولاشاعىن تالقىلادى.
دميتري مەدۆەدەۆ كەزدەسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىس ايتتى.
ەلباسى ءوز سوزىندە بۇگىنگى كەزدەسۋدىڭ ىنتىماقتاستىققا جاڭا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
ال بۇل كۇنى جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسى اياسىندا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۇشجاقتى رەسمي كەزدەسۋى ءوتتى. ءۇش ەل باسشىلارى باسقوسۋىنىڭ كۇن تارتىبىندە قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋستىڭ كەدەن وداعى قىزمەتىنىڭ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ باعىتىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر قارالدى. ماسەلەن, كەلەلى وتىرىس اياسىندا مەملەكەتتەردىڭ ورتاق ماقسات جولىندا ءوزارا ىقپالداسۋىنىڭ كەلەسى ساتىسىنا كوشۋ ءجونىندەگى بىرلەسكەن جۇمىستارى نازارعا الىندى. اڭگىمە نەگىزىنەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, ىقپالداسۋ ۇدەرىستەرىندەگى ۇلتارالىق ورگانداردىڭ باسقارۋىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى ءتوڭىرەگىندە ءوربىدى.
كەدەن وداعى اتالعان ءۇش مەملەكەت اراسىنداعى مەملەكەتارالىق قۇندى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمنىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە وسى ەلدەر اراسىندا ءبىرتۇتاس كەدەندىك شەكارانىڭ نەگىزى قالانعان بولاتىن. ءبۇگىندە وداق اياسىندا ءۇش ەلدىڭ ەكونوميكالىق باعىتتاعى باستامالارى جۇزەگە اسىرىلىپ, بولاشاقتا اتقارىلار جۇمىستار تۋراسىنداعى كەلىسسوزدەر جۇيەلى تۇردە ءوز جالعاسىن تابۋدا.
وسىعان وراي, بۇل كۇنگى كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۇشجاقتى كەزدەسۋى بارىسىندا ءۇش مەملەكەتتىڭ دە ورتاق مۇددەسىنە, ءارىپتەستىك قارىم-قاتىناستارىنا نەگىزدەلگەن, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى سانالاتىن بىرقاتار كەلىسىم-شارتتار جان-جاقتى تالقىعا سالىندى. بۇل رەتتە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا تۋرالى كەلىسىم-شارتتى, اتالعان كەلىسىم-شارت نەگىزىندەگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ءتارتىبىن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ىقپالداستىق تۋرالى دەكلاراتسيانى اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.
مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۇشجاقتى كەزدەسۋىنەن كەيىن جۋرناليستەرگە ارنالعان ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى. ول باستالماس بۇرىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ جانە بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ءجونىندەگى دەكلاراتسياعا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جونىندەگى كەلىسىم-شارتقا, سونداي-اق جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى رەتىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ جۇمىس مەرزىمى تۋرالى شەشىمگە قول قويدى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا العاشقى بولىپ ءسوز العان رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ وزدەرىنىڭ مۇنداي ماڭىزدى قادامعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەندەرىن اتاپ وتە كەلە, بۇل وتىرىستىڭ بيىلعى جىلدىڭ ماڭىزدى وقيعالار ساناتىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جونىندەگى كەلىسىم-شارتقا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويدىق. سول ارقىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قالىپتاستىرۋ باعىتىن كوزدەگەن تاعى ءبىر كەزەكتى ءارى باتىل قادامعا باردىق. بۇل قادام ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بولاشاعىن ايقىنداي تۇسەتىن بولادى. مەن, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءوزىمنىڭ ارىپتەستەرىمە ريزاشىلىق سەزىمىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىسىمدى بىلدىرە كەلە, مىنانى انىق ءارى ناقتى تۇردە اتاپ وتسەم دەيمىن: نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل ورتاق ينتەگراتسيا جونىندەگى يدەيانى سوناۋ, قيىن-قىستاۋ 90-شى جىلدارى-اق, ايتقان بولاتىن. سول ءبىر كەزەڭدە «ينتەگراتسيا» ءسوزى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ لەكسيكاسى رەتىندە دۇرىس قابىلدانبايتىن ەدى. ءبىراق, سوعان قاراماستان, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ كۇش-جىگەرىن اياماي, پوستكەڭەستىك كەڭىستىك شەڭبەرىندە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە بارۋ قاجەتتىگىن كوپشىلىككە ءتۇسىندىرىپ, ۇعىندىرىپ وتىردى. وعان, ارينە, كوپ ۋاقىت كەتتى. بىراق, بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە ءوتۋ جولىنداعى كۇش-جىگەر كەز كەلگەن كۇردەلى جاعدايدىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە كومەكتەسەتىنى بەلگىلى. بۇل رەتتە, بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ قولعا الىپ جاتقان باستامالارىمىزدىڭ بارلىعى دا كوپجوسپارلى جۇمىستارىمىزدىڭ ناتيجەسى دەر ەدىم. بۇل جۇمىستار تاريحي مازمۇنعا يە بولادى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان, مۇنداي ماڭىزدى قادامدار كوپشىلىك تاراپىنان بۇگىن دە, بولاشاقتا دا باعالانادى دەگەن سەنىمدەمىن.
وسى ورايدا, الەكساندر لۋكاشەنكوعا دا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر باعىتىنداعى جۇيەلى جۇمىستارى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن. مۇنداي كۇش-جىگەر كەدەن وداعى قۇرىلعاننان كەيىنگى جۇرگىزىلگەن جۇمىستار كەزىندە دە ايرىقشا بايقالعان ەدى. سوندىقتان, مۇنداي جۇمىستاردىڭ بارلىعى دا كۇردەلى كەلىسسوزدەر كەزىندە ءوز سەپتىگىن تيگىزىپ وتىردى. وسى ورايدا, مەن ءوز ارىپتەستەرىمە جۇرگىزىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستارى ءۇشىن شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن, دەگەن د.مەدۆەدەۆ وزەكتى ءماسەلەلەردى وڭتايلاندىرۋ جولىندا كۇش-جىگەر تانىتقاندارى ءۇشىن مەملەكەت باسشىلارىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.
بۇدان كەيىنگى كەزەكتە رەسەي پرەزيدەنتى بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كەدەن وداعىنا كىرەتىن «ءۇشتىكتىڭ» باستامالارى مەن سوعان نەگىزدەلگەن جۇمىستارى جۇيەلى جولعا قويىلعانىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە كەدەن وداعىنىڭ جۇمىس تەتىكتەرى جانداندىرىلىپ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسى قالىپتاستىرىلۋدا. ياعني, بۇل تەك «قاعاز جۇزىندەگى» جۇمىس ەمەس, يا بولماسا جاڭا قۇرىلىمداردىڭ دۇنيەگە كەلۋى نەمەسە قانداي دا ءبىر جۇمىس ءتارتىبىنىڭ وڭايلاتىلۋى ەمەس. مۇنداي قادامدار ءوزارا تاۋار اينالىمىنا دا تىڭ سەرپىن بەردى. تاۋار اينالىمى كۇن ساناپ وتە جوعارى قارقىندا ارتىپ كەلەدى. ال بۇل – ءبىزدىڭ باستى باعدارىمىز. ەكونوميكامىزدىڭ قارىشتاپ دامۋىن كوزدەگەن ورتاق ماقساتىمىز. 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ءوز جۇمىسىن باستايتىن بولادى. بۇل كوميسسيا اياسىندا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋستىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىگىنە قاتىستى حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتار پاكەتى ءىس جۇزىنە اسىرىلادى. ءبىز بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ءىس جۇزىندە جۇمىسقا كىرىسۋى ءۇشىن بىرقاتار مەملەكەتىشىلىك ماسەلەلەردى وڭتايلاندىرامىز دەگەن كەلىسىمگە كەلدى», دەدى رەسەي پرەزيدەنتى. سونداي-اق ول رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ توراعاسىنا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جونىندەگى كەلىسىم-شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ جونىندە ۇسىنىس حات جازىپ, وعان قول قويدى.
د.مەدۆەدەۆ, سونىمەن قاتار, بۇگىنگى تاڭداعى باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – ول ەركىن تاۋار اينالىمىن, كاپيتالدى جانە كەڭىستىك شەڭبەرىندە ەركىن جۇمىس كۇشىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. بولاشاقتا ءبىز بىرلەسكەن ۆاليۋتالىق جانە ماكروەكونوميكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدى دا كوزدەپ وتىرمىز, دەدى رەسەي پرەزيدەنتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەدەن وداعى قىزمەتىنىڭ تەتىگى ىسكە قوسىلۋى ءۇش ەل ەكونوميكاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن جانداندىرىپ قانا قويماي, ءۇش ەل ەكونوميكاسىنىڭ مودەرنيزاتسيالانۋىنا دا ىقپال ەتۋ قاجەت.
ءباسپاسوز ءماسليحاتى بارىسىندا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن تاعى ءبىر ماسەلە 2015 جىلى قۇرىلۋى كوزدەلگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىستى بولدى. د.مەدۆەدەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ باستى ماقساتى – ءۇش ەل مۇمكىندىگىنىڭ تەڭدەي قامتاماسىز ەتىلۋى. ال بۇل كوميسسيانىڭ قاعيدالارى نارىقتىق جانە دەموكراتيالىق تەتىكتەرگە جانە ەڭ وزىق دەگەن دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەلەرگە نەگىزدەلىپ جاسالاتىن بولادى. ءبىز بەلگىلى ءبىر كەلىسىمگە كەلە الامىز, بەلگىلى ءبىر ماسەلەنى بىرلەسە شەشە الامىز, ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭداي الامىز. ال بۇل قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەكونوميكالارىنىڭ ءتيىمدى ينتەگراتسيالانۋىنا, سول ارقىلى ونداعى حالىقتار مۇددەلەرىنىڭ بىردەي دارەجەدە ەسكەرىلۋىنە نەگىز بولماق, دەدى رەسەي پرەزيدەنتى.
بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى كەزەڭدە مەملەكەتتەردى دامىتۋ باعىتىندا كوپتەگەن يدەيالار تۋىنداعانىن, سولاردىڭ ءبىرى ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا نەگىزدەلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇگىندە بۇل يدەيا شىن مانىندە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ونىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى – كەدەن وداعى تەتىگىنىڭ ءتيىمدى ىسكە قوسىلۋى, ءۇش ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىعىز بايلانىستا بولۋى. ارينە, ءبىزدىڭ باستامالارىمىزدىڭ جۇزەگە اسۋى جولىندا تالماي ىزدەنگەن, بار كۇش-جىگەرلەرىن جۇمساعان ءۇش ەلدىڭ ۆيتسە-پرەمەرلەرىنە, ەكونوميكا, قارجى ۆەدومستۆولارىنىڭ جەتەكشىلەرىنە العىس ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. ءبىز ءوزىمىز باستاعان جۇمىستاردىڭ تەك قاعاز جۇزىندە عانا قالعانىن قالامايمىز. ونىڭ جوعارى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلۋىن قالايمىز. ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىن بىرقاتار ءتاجىريبەلىك قادامدارعا باردىق. مەنىڭ ويىمشا, ەۋرازيالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە قالىپتاسقان ءتيىمدى ساياسات قازاقستاندى دا, بەلارۋستى دە, رەسەيدى دە دۇرىس باعدارمەن اكەلە جاتىر. سەبەبى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ جەتىستىگى تەك ءبىز ءۇشىن عانا ماڭىزدى ەمەس, ول بىزگە كورشىلەس جاتقان ەلدەر ءۇشىن دە ايرىقشا ماڭىزعا يە. بەلارۋس ءۇشىن قازاقستانمەن, رەسەيمەن اراداعى ەكونوميكالىق ىقپالداستىق ۇدەرىسى بولاشاقتا دا جالعاسا بەرەتىن بولادى, دەدى ا.لۋكاشەنكو. ءوزىنىڭ سوزىندە بەلارۋس پرەزيدەنتى بولاشاقتا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جۇمىسىن جۇيەگە قوياتىن بىردەن-ءبىر ماڭىزدى ورگانعا اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە بۇگىن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەسىنىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى العاشقى وتىرىسى وتكەنىن كولدەنەڭ تارتتى. بۇل وتىرىس ءبىزدىڭ, ياعني ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ورتاق قىزمەتىمىزدىڭ اياسىندا وتكىزىلدى. ونىڭ بارىسىندا ءبىز كەدەن وداعىن دامىتۋ جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى بىرقاتار ماسەلەلەردى تالقىلادىق. كەدەن وداعىنىڭ تەتىگى ىسكە قوسىلعان كۇننەن باستاپ, ءوزارا ساۋدا اينالىمىنا قاتىستى كوپتەگەن كەدەرگىلەر جويىلدى, ءبىزدىڭ ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى جاقسارا ءتۇستى. 165 ميلليون تۇتىنۋشىنى بىرىكتىرەتىن اۋقىمدى رىنوك قۇرىلدى. وتاندىق كاسىپورىندار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلدى. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن اراداعى تاۋار اينالىمى 40 پايىزعا ارتتى. ال بيىلعى جىلدىڭ وزىندە ءونىم 46 پايىزعا جەتىپ وتىر. ءوتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءماسكەۋدە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويىلدى. بۇل قۇجاتتا ءۇش ەلدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا مۇددەلىلىك تانىتۋى كورىنىس تاپقان, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ءۇش مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى اياسىندا قول قويىلعان قۇجاتتار جايىنا توقتالعان ن.نازارباەۆ ولاردىڭ ءمان-ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. بۇگىن ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويدىق. بۇل قۇجاتتا كەدەن وداعىنىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى كورسەتىلگەن جانە 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋدىڭ تاجىريبەلىك ۇدەرىستەرىن باستاۋعا دەگەن ءبىزدىڭ ىنتا-نيەتىمىز كورىنىس تاپقان. ءوزارا ىقپالداسۋدىڭ كەلەسى ساتىسى سانالاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ ماسەلەسىنە كوشۋ جايى, سوعان قاتىستى ماقسات-مىندەتتەرىمىز ايقىندالدى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ ءبىرىنشى شەشىمى اتالعان كوميسسيانىڭ جۇمىس ءتارتىبىن بەكىتۋ بولىپ تابىلادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلادى. سول ارقىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ۇلتتىق ورگانىنا اينالادى. كوميسسيا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قىزمەتىن جولعا قويىپ, ءوزىنىڭ قۇزىرەتى اياسىندا ارنايى ۇسىنىستار ازىرلەپ وتىرادى. 5 جىلدىق مەرزىم ىشىندە بۇل ورگانعا 175 ۇلتتىق قىزمەتتىك مۇمكىندىكتەر وكىلەتتىگى بەرىلمەك. ولار تەحنيكالىق وڭتايلاندىرۋعا, سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق باقىلاۋعا, سىرتقى جانە ءوزارا ساۋدا بايلانىسى جونىندەگى ستاتيستيكالارعا, ءوزارا بىرلەسكەن ماكروەكونوميكالىق جانە مونوپولياعا قارسى ساياساتتى جۇرگىزۋگە باعىتتالادى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 17 ۇشجاقتى كەلىسىم-شارت جۇزەگە اسىرىلماق. ولار ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق ارقاۋىن قالىپتاستىرىپ قانا قويمايدى, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ساپالىق تۇرعىداعى جاڭا كەزەڭىن انىقتاۋعا نەگىز بولادى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەلەسى كەزەكتە كەدەن وداعى اياسىندا تاۋار اينالىمى ەركىن قوزعالىسىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىنە جول اشىلعانىن دا اتاپ ءوتتى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا جالپىعا ورتاق نارىق قىزمەتى, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىن قالىپتاستىرۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر قامتاماسىز ەتىلەدى. بارلىق وتاندىق كومپانيالار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىككە مۇشە ەلدەردىڭ شىنايى مونوپوليالارى مەن كولىكتىك ينفراقۇرىلىمدارى قىزمەتىنە تەڭدەي قولجەتىمدىلىككە يە بولادى. ولاردىڭ بارلىعىندا دا بىردەي باسەكەلەستىك جاعداي قالىپتاسادى. ال بىردەي باسەكەلەستىك جاعداي ءوز كەزەگىندە وتاندىق كاسىپورىندارمەن يىقتاسا وتىرىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىككە مۇشە ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا بايلانىستى كەز كەلگەن ترەندىنە قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ءوز ىشىندەگى ەڭبەك ميگراتسياسىنا قاتىستى بارلىق شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالادى. اتاپ, ايتقاندا, ءبىر ەلدىڭ ازاماتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىككە مۇشە ەكىنشى ءبىر ەلدىڭ اۋماعىندا وكىلەتتى ورگانداردىڭ تىركەۋىنەن وتپەي-اق 30 كۇندەي جۇرە الادى, دەدى ن.نازارباەۆ.
جالپى العاندا, مازمۇن-ماعىناسىنا بايلانىستى ءبىزدىڭ ورتاق ينتەگراتسيالىق بىرلەستىگىمىز اۋقىمدى بىرلەستىك ەكەنىن, ونىڭ ءتۇپ نەگىزى حالىقتارىمىزدىڭ ءومىر ساپاسى مەن ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە باعىتتالاتىنى اتاپ ءوتىلدى. ءبۇگىندە ءۇش ەلدىڭ ءىجو-ءسى 2 تريلليون دوللارعا, وندىرىستىك الەۋەتى 600 ميلليارد دوللارعا, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن شىعارۋ كولەمى 115 ميلليارد دوللارعا پارا-پار كورىنەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ سوزىندە مۇنداي كەلىسسوزدەرگە جەتۋ ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭدەردى باستان وتكىزۋگە تۋرا كەلگەنىن, الايدا بىرلەسكەن باستامالار بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ءوزىنىڭ جەمىسى مەن ءناتيجەسىن بەرىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ن.نازارباەۆ بىرلەسكەن ينتەگراتسيالىق كەڭەستىڭ قوزعاۋشى كۇشى سانالاتىن رەسەيگە, ونىڭ حالقىنا ءۇلكەن تابىس تىلەدى.
سوڭىنان قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق وداق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك, كەدەن وداعى قىزمەتىنە قاتىستى جۋرناليستەردىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى.
ماسكەۋدەگى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن وتىرىس ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. سەبەبى, بۇل كۇنگى وتىرىس اياسىندا مەملەكەت باسشىلارى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ نەگىزگى قۇجاتتارىن بەكىتتى. بۇل قۇجاتتارعا سايكەس, كەدەن وداعى 2012 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى جاڭا كوكجيەككە كوتەرمەك. بۇرىن كەدەن وداعى اياسىندا ءار ەلدىڭ داۋىس بەرۋ قۇقىعى ءارتۇرلى بولاتىن. ماسەلەن, رەسەيگە داۋىستىڭ 57 پايىزى تيەسىلى بولسا, قازاقستان مەن بەلارۋسكە تيىسىنشە 21,5 پايىزدان كەلەتىن ەدى. ال وتىرىس شەڭبەرىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە كەلەشەكتە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەگى بارلىق شەشىمدەر كونسەنسۋسپەن قابىلداناتىن بولادى. ياعني, بارلىق ەلدەر – رەسەي دە, قازاقستان دا, بەلارۋس تە ەندىگى كەزەكتە تەڭ داۋىس يەلەنەدى. بۇل, ارينە, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسكە ءمۇددەلى كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ۇلكەن ناتيجە.
كەشە كەشكىسىن قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆپەن بىرگە ۇلكەن تەاترعا كەلىپ, «ۇيقىداعى ارۋ» بالەتىن تاماشالادى.
كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ 1-ءشى وتىرىسىنا جانە كەدەن وداعىنا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىنە قاتىستى.
ورتاق مۇددە كوزدەلگەن بۇل كەزدەسۋدىڭ وزىندىك سىر-سەبەبى دە جوق ەمەس. كەدەن وداعىنا مۇشە قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي باسشىلارىنىڭ ءبىر ۇستەل باسىندا وسىلايشا باس قوسۋىنىڭ ماقساتى ءۇش مەملەكەتتىڭ 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا كۇشىنە ەنەتىن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك تۋرالى حالىقارالىق كەلىسىم-شارتىنا بايلانىستى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ينتەگراتسيانىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بويىنشا كەلىسسوز جۇرگىزۋ بولدى.
ءلايلا ەدىلقىزى – ماسكەۋدەن.
كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەيگە جۇمىس ساپارى اياسىندا رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆپەن كەزدەستى.
كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ قازىرگى جاي-كۇيى مەن بولاشاعىن تالقىلادى.
دميتري مەدۆەدەۆ كەزدەسۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىس ايتتى.
ەلباسى ءوز سوزىندە بۇگىنگى كەزدەسۋدىڭ ىنتىماقتاستىققا جاڭا سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى.
ال بۇل كۇنى جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەس وتىرىسى اياسىندا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۇشجاقتى رەسمي كەزدەسۋى ءوتتى. ءۇش ەل باسشىلارى باسقوسۋىنىڭ كۇن تارتىبىندە قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋستىڭ كەدەن وداعى قىزمەتىنىڭ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك قۇرۋ باعىتىنداعى وزەكتى ماسەلەلەر قارالدى. ماسەلەن, كەلەلى وتىرىس اياسىندا مەملەكەتتەردىڭ ورتاق ماقسات جولىندا ءوزارا ىقپالداسۋىنىڭ كەلەسى ساتىسىنا كوشۋ ءجونىندەگى بىرلەسكەن جۇمىستارى نازارعا الىندى. اڭگىمە نەگىزىنەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق, ىقپالداسۋ ۇدەرىستەرىندەگى ۇلتارالىق ورگانداردىڭ باسقارۋىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى ءتوڭىرەگىندە ءوربىدى.
كەدەن وداعى اتالعان ءۇش مەملەكەت اراسىنداعى مەملەكەتارالىق قۇندى ينتەگراتسيالىق قۇرىلىمنىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. 2011 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە وسى ەلدەر اراسىندا ءبىرتۇتاس كەدەندىك شەكارانىڭ نەگىزى قالانعان بولاتىن. ءبۇگىندە وداق اياسىندا ءۇش ەلدىڭ ەكونوميكالىق باعىتتاعى باستامالارى جۇزەگە اسىرىلىپ, بولاشاقتا اتقارىلار جۇمىستار تۋراسىنداعى كەلىسسوزدەر جۇيەلى تۇردە ءوز جالعاسىن تابۋدا.
وسىعان وراي, بۇل كۇنگى كەدەن وداعىنا مۇشە ەلدەر مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۇشجاقتى كەزدەسۋى بارىسىندا ءۇش مەملەكەتتىڭ دە ورتاق مۇددەسىنە, ءارىپتەستىك قارىم-قاتىناستارىنا نەگىزدەلگەن, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن ماڭىزدى سانالاتىن بىرقاتار كەلىسىم-شارتتار جان-جاقتى تالقىعا سالىندى. بۇل رەتتە, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا تۋرالى كەلىسىم-شارتتى, اتالعان كەلىسىم-شارت نەگىزىندەگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ءتارتىبىن, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ىقپالداستىق تۋرالى دەكلاراتسيانى اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك.
مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ۇشجاقتى كەزدەسۋىنەن كەيىن جۋرناليستەرگە ارنالعان ءباسپاسوز ءماسليحاتى ءوتتى. ول باستالماس بۇرىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ, رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ جانە بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ءجونىندەگى دەكلاراتسياعا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جونىندەگى كەلىسىم-شارتقا, سونداي-اق جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى رەتىندە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ جۇمىس مەرزىمى تۋرالى شەشىمگە قول قويدى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا العاشقى بولىپ ءسوز العان رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆ وزدەرىنىڭ مۇنداي ماڭىزدى قادامعا ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەندەرىن اتاپ وتە كەلە, بۇل وتىرىستىڭ بيىلعى جىلدىڭ ماڭىزدى وقيعالار ساناتىنان ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى. ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جونىندەگى كەلىسىم-شارتقا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويدىق. سول ارقىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قالىپتاستىرۋ باعىتىن كوزدەگەن تاعى ءبىر كەزەكتى ءارى باتىل قادامعا باردىق. بۇل قادام ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ بولاشاعىن ايقىنداي تۇسەتىن بولادى. مەن, ءبىرىنشى كەزەكتە, ءوزىمنىڭ ارىپتەستەرىمە ريزاشىلىق سەزىمىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. نۇرسۇلتان نازارباەۆقا العىسىمدى بىلدىرە كەلە, مىنانى انىق ءارى ناقتى تۇردە اتاپ وتسەم دەيمىن: نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇل ورتاق ينتەگراتسيا جونىندەگى يدەيانى سوناۋ, قيىن-قىستاۋ 90-شى جىلدارى-اق, ايتقان بولاتىن. سول ءبىر كەزەڭدە «ينتەگراتسيا» ءسوزى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ لەكسيكاسى رەتىندە دۇرىس قابىلدانبايتىن ەدى. ءبىراق, سوعان قاراماستان, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ كۇش-جىگەرىن اياماي, پوستكەڭەستىك كەڭىستىك شەڭبەرىندە ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەرگە بارۋ قاجەتتىگىن كوپشىلىككە ءتۇسىندىرىپ, ۇعىندىرىپ وتىردى. وعان, ارينە, كوپ ۋاقىت كەتتى. بىراق, بەلگىلى ءبىر كەزەڭگە ءوتۋ جولىنداعى كۇش-جىگەر كەز كەلگەن كۇردەلى جاعدايدىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە كومەكتەسەتىنى بەلگىلى. بۇل رەتتە, بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ قولعا الىپ جاتقان باستامالارىمىزدىڭ بارلىعى دا كوپجوسپارلى جۇمىستارىمىزدىڭ ناتيجەسى دەر ەدىم. بۇل جۇمىستار تاريحي مازمۇنعا يە بولادى دەپ ويلايمىن. سوندىقتان, مۇنداي ماڭىزدى قادامدار كوپشىلىك تاراپىنان بۇگىن دە, بولاشاقتا دا باعالانادى دەگەن سەنىمدەمىن.
وسى ورايدا, الەكساندر لۋكاشەنكوعا دا ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستەر باعىتىنداعى جۇيەلى جۇمىستارى ءۇشىن العىسىمدى بىلدىرەمىن. مۇنداي كۇش-جىگەر كەدەن وداعى قۇرىلعاننان كەيىنگى جۇرگىزىلگەن جۇمىستار كەزىندە دە ايرىقشا بايقالعان ەدى. سوندىقتان, مۇنداي جۇمىستاردىڭ بارلىعى دا كۇردەلى كەلىسسوزدەر كەزىندە ءوز سەپتىگىن تيگىزىپ وتىردى. وسى ورايدا, مەن ءوز ارىپتەستەرىمە جۇرگىزىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستارى ءۇشىن شەكسىز العىسىمدى بىلدىرەمىن, دەگەن د.مەدۆەدەۆ وزەكتى ءماسەلەلەردى وڭتايلاندىرۋ جولىندا كۇش-جىگەر تانىتقاندارى ءۇشىن مەملەكەت باسشىلارىنا ريزاشىلىعىن جەتكىزدى.
بۇدان كەيىنگى كەزەكتە رەسەي پرەزيدەنتى بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ كەدەن وداعىنا كىرەتىن «ءۇشتىكتىڭ» باستامالارى مەن سوعان نەگىزدەلگەن جۇمىستارى جۇيەلى جولعا قويىلعانىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە كەدەن وداعىنىڭ جۇمىس تەتىكتەرى جانداندىرىلىپ, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسى قالىپتاستىرىلۋدا. ياعني, بۇل تەك «قاعاز جۇزىندەگى» جۇمىس ەمەس, يا بولماسا جاڭا قۇرىلىمداردىڭ دۇنيەگە كەلۋى نەمەسە قانداي دا ءبىر جۇمىس ءتارتىبىنىڭ وڭايلاتىلۋى ەمەس. مۇنداي قادامدار ءوزارا تاۋار اينالىمىنا دا تىڭ سەرپىن بەردى. تاۋار اينالىمى كۇن ساناپ وتە جوعارى قارقىندا ارتىپ كەلەدى. ال بۇل – ءبىزدىڭ باستى باعدارىمىز. ەكونوميكامىزدىڭ قارىشتاپ دامۋىن كوزدەگەن ورتاق ماقساتىمىز. 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا ءوز جۇمىسىن باستايتىن بولادى. بۇل كوميسسيا اياسىندا قازاقستان, رەسەي جانە بەلارۋستىڭ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىگىنە قاتىستى حالىقارالىق كەلىسىم-شارتتار پاكەتى ءىس جۇزىنە اسىرىلادى. ءبىز بيىلعى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جۇمىسىنىڭ ءىس جۇزىندە جۇمىسقا كىرىسۋى ءۇشىن بىرقاتار مەملەكەتىشىلىك ماسەلەلەردى وڭتايلاندىرامىز دەگەن كەلىسىمگە كەلدى», دەدى رەسەي پرەزيدەنتى. سونداي-اق ول رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ توراعاسىنا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا جونىندەگى كەلىسىم-شارتتى راتيفيكاتسيالاۋ جونىندە ۇسىنىس حات جازىپ, وعان قول قويدى.
د.مەدۆەدەۆ, سونىمەن قاتار, بۇگىنگى تاڭداعى باستى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – ول ەركىن تاۋار اينالىمىن, كاپيتالدى جانە كەڭىستىك شەڭبەرىندە ەركىن جۇمىس كۇشىن قامتاماسىز ەتۋ ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. بولاشاقتا ءبىز بىرلەسكەن ۆاليۋتالىق جانە ماكروەكونوميكالىق ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋدى دا كوزدەپ وتىرمىز, دەدى رەسەي پرەزيدەنتى. ونىڭ ايتۋىنشا, كەدەن وداعى قىزمەتىنىڭ تەتىگى ىسكە قوسىلۋى ءۇش ەل ەكونوميكاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن جانداندىرىپ قانا قويماي, ءۇش ەل ەكونوميكاسىنىڭ مودەرنيزاتسيالانۋىنا دا ىقپال ەتۋ قاجەت.
ءباسپاسوز ءماسليحاتى بارىسىندا ايرىقشا ءمان بەرىلگەن تاعى ءبىر ماسەلە 2015 جىلى قۇرىلۋى كوزدەلگەن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىستى بولدى. د.مەدۆەدەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ باستى ماقساتى – ءۇش ەل مۇمكىندىگىنىڭ تەڭدەي قامتاماسىز ەتىلۋى. ال بۇل كوميسسيانىڭ قاعيدالارى نارىقتىق جانە دەموكراتيالىق تەتىكتەرگە جانە ەڭ وزىق دەگەن دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبەلەرگە نەگىزدەلىپ جاسالاتىن بولادى. ءبىز بەلگىلى ءبىر كەلىسىمگە كەلە الامىز, بەلگىلى ءبىر ماسەلەنى بىرلەسە شەشە الامىز, ءبىر-ءبىرىمىزدى تىڭداي الامىز. ال بۇل قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس ەكونوميكالارىنىڭ ءتيىمدى ينتەگراتسيالانۋىنا, سول ارقىلى ونداعى حالىقتار مۇددەلەرىنىڭ بىردەي دارەجەدە ەسكەرىلۋىنە نەگىز بولماق, دەدى رەسەي پرەزيدەنتى.
بەلارۋس پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىنگى كەزەڭدە مەملەكەتتەردى دامىتۋ باعىتىندا كوپتەگەن يدەيالار تۋىنداعانىن, سولاردىڭ ءبىرى ەكونوميكالىق ينتەگراتسياعا نەگىزدەلگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇگىندە بۇل يدەيا شىن مانىندە جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ونىڭ بىردەن-ءبىر دالەلى – كەدەن وداعى تەتىگىنىڭ ءتيىمدى ىسكە قوسىلۋى, ءۇش ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىعىز بايلانىستا بولۋى. ارينە, ءبىزدىڭ باستامالارىمىزدىڭ جۇزەگە اسۋى جولىندا تالماي ىزدەنگەن, بار كۇش-جىگەرلەرىن جۇمساعان ءۇش ەلدىڭ ۆيتسە-پرەمەرلەرىنە, ەكونوميكا, قارجى ۆەدومستۆولارىنىڭ جەتەكشىلەرىنە العىس ءبىلدىرۋىمىز كەرەك. ءبىز ءوزىمىز باستاعان جۇمىستاردىڭ تەك قاعاز جۇزىندە عانا قالعانىن قالامايمىز. ونىڭ جوعارى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلۋىن قالايمىز. ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىن بىرقاتار ءتاجىريبەلىك قادامدارعا باردىق. مەنىڭ ويىمشا, ەۋرازيالىق كەڭىستىك شەڭبەرىندە قالىپتاسقان ءتيىمدى ساياسات قازاقستاندى دا, بەلارۋستى دە, رەسەيدى دە دۇرىس باعدارمەن اكەلە جاتىر. سەبەبى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ جەتىستىگى تەك ءبىز ءۇشىن عانا ماڭىزدى ەمەس, ول بىزگە كورشىلەس جاتقان ەلدەر ءۇشىن دە ايرىقشا ماڭىزعا يە. بەلارۋس ءۇشىن قازاقستانمەن, رەسەيمەن اراداعى ەكونوميكالىق ىقپالداستىق ۇدەرىسى بولاشاقتا دا جالعاسا بەرەتىن بولادى, دەدى ا.لۋكاشەنكو. ءوزىنىڭ سوزىندە بەلارۋس پرەزيدەنتى بولاشاقتا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك جۇمىسىن جۇيەگە قوياتىن بىردەن-ءبىر ماڭىزدى ورگانعا اينالاتىنىنا سەنىم ءبىلدىردى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ سوزىندە بۇگىن جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەسىنىڭ مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندەگى العاشقى وتىرىسى وتكەنىن كولدەنەڭ تارتتى. بۇل وتىرىس ءبىزدىڭ, ياعني ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ورتاق قىزمەتىمىزدىڭ اياسىندا وتكىزىلدى. ونىڭ بارىسىندا ءبىز كەدەن وداعىن دامىتۋ جانە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى تۋرالى بىرقاتار ماسەلەلەردى تالقىلادىق. كەدەن وداعىنىڭ تەتىگى ىسكە قوسىلعان كۇننەن باستاپ, ءوزارا ساۋدا اينالىمىنا قاتىستى كوپتەگەن كەدەرگىلەر جويىلدى, ءبىزدىڭ ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعى جاقسارا ءتۇستى. 165 ميلليون تۇتىنۋشىنى بىرىكتىرەتىن اۋقىمدى رىنوك قۇرىلدى. وتاندىق كاسىپورىندار ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلدى. تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە قازاقستاننىڭ رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن اراداعى تاۋار اينالىمى 40 پايىزعا ارتتى. ال بيىلعى جىلدىڭ وزىندە ءونىم 46 پايىزعا جەتىپ وتىر. ءوتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا ءماسكەۋدە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋ تۋرالى دەكلاراتسياعا قول قويىلدى. بۇل قۇجاتتا ءۇش ەلدىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋعا مۇددەلىلىك تانىتۋى كورىنىس تاپقان, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
ءۇش مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى اياسىندا قول قويىلعان قۇجاتتار جايىنا توقتالعان ن.نازارباەۆ ولاردىڭ ءمان-ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. بۇگىن ءبىز ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جونىندەگى دەكلاراتسياعا قول قويدىق. بۇل قۇجاتتا كەدەن وداعىنىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى كورسەتىلگەن جانە 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك قالىپتاستىرۋدىڭ تاجىريبەلىك ۇدەرىستەرىن باستاۋعا دەگەن ءبىزدىڭ ىنتا-نيەتىمىز كورىنىس تاپقان. ءوزارا ىقپالداسۋدىڭ كەلەسى ساتىسى سانالاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ ماسەلەسىنە كوشۋ جايى, سوعان قاتىستى ماقسات-مىندەتتەرىمىز ايقىندالدى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
جوعارى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭەستىڭ ءبىرىنشى شەشىمى اتالعان كوميسسيانىڭ جۇمىس ءتارتىبىن بەكىتۋ بولىپ تابىلادى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا كەدەن وداعى كوميسسياسىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلادى. سول ارقىلى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ۇلتتىق ورگانىنا اينالادى. كوميسسيا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ قىزمەتىن جولعا قويىپ, ءوزىنىڭ قۇزىرەتى اياسىندا ارنايى ۇسىنىستار ازىرلەپ وتىرادى. 5 جىلدىق مەرزىم ىشىندە بۇل ورگانعا 175 ۇلتتىق قىزمەتتىك مۇمكىندىكتەر وكىلەتتىگى بەرىلمەك. ولار تەحنيكالىق وڭتايلاندىرۋعا, سانيتارلىق, ۆەتەرينارلىق جانە فيتوسانيتارلىق باقىلاۋعا, سىرتقى جانە ءوزارا ساۋدا بايلانىسى جونىندەگى ستاتيستيكالارعا, ءوزارا بىرلەسكەن ماكروەكونوميكالىق جانە مونوپولياعا قارسى ساياساتتى جۇرگىزۋگە باعىتتالادى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ 17 ۇشجاقتى كەلىسىم-شارت جۇزەگە اسىرىلماق. ولار ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق ارقاۋىن قالىپتاستىرىپ قانا قويمايدى, ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ساپالىق تۇرعىداعى جاڭا كەزەڭىن انىقتاۋعا نەگىز بولادى, دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەلەسى كەزەكتە كەدەن وداعى اياسىندا تاۋار اينالىمى ەركىن قوزعالىسىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋىنە جول اشىلعانىن دا اتاپ ءوتتى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك اياسىندا جالپىعا ورتاق نارىق قىزمەتى, كاپيتال مەن جۇمىس كۇشىن قالىپتاستىرۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر قامتاماسىز ەتىلەدى. بارلىق وتاندىق كومپانيالار ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىككە مۇشە ەلدەردىڭ شىنايى مونوپوليالارى مەن كولىكتىك ينفراقۇرىلىمدارى قىزمەتىنە تەڭدەي قولجەتىمدىلىككە يە بولادى. ولاردىڭ بارلىعىندا دا بىردەي باسەكەلەستىك جاعداي قالىپتاسادى. ال بىردەي باسەكەلەستىك جاعداي ءوز كەزەگىندە وتاندىق كاسىپورىندارمەن يىقتاسا وتىرىپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىككە مۇشە ەلدەردىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىسقا بايلانىستى كەز كەلگەن ترەندىنە قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ءوز ىشىندەگى ەڭبەك ميگراتسياسىنا قاتىستى بارلىق شەكتەۋلەر الىنىپ تاستالادى. اتاپ, ايتقاندا, ءبىر ەلدىڭ ازاماتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىككە مۇشە ەكىنشى ءبىر ەلدىڭ اۋماعىندا وكىلەتتى ورگانداردىڭ تىركەۋىنەن وتپەي-اق 30 كۇندەي جۇرە الادى, دەدى ن.نازارباەۆ.
جالپى العاندا, مازمۇن-ماعىناسىنا بايلانىستى ءبىزدىڭ ورتاق ينتەگراتسيالىق بىرلەستىگىمىز اۋقىمدى بىرلەستىك ەكەنىن, ونىڭ ءتۇپ نەگىزى حالىقتارىمىزدىڭ ءومىر ساپاسى مەن ءال-اۋقاتىن كوتەرۋگە باعىتتالاتىنى اتاپ ءوتىلدى. ءبۇگىندە ءۇش ەلدىڭ ءىجو-ءسى 2 تريلليون دوللارعا, وندىرىستىك الەۋەتى 600 ميلليارد دوللارعا, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىن شىعارۋ كولەمى 115 ميلليارد دوللارعا پارا-پار كورىنەدى. قازاقستان پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ سوزىندە مۇنداي كەلىسسوزدەرگە جەتۋ ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭدەردى باستان وتكىزۋگە تۋرا كەلگەنىن, الايدا بىرلەسكەن باستامالار بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ءوزىنىڭ جەمىسى مەن ءناتيجەسىن بەرىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ن.نازارباەۆ بىرلەسكەن ينتەگراتسيالىق كەڭەستىڭ قوزعاۋشى كۇشى سانالاتىن رەسەيگە, ونىڭ حالقىنا ءۇلكەن تابىس تىلەدى.
سوڭىنان قازاقستان, بەلارۋس جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرى ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق وداق, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كەڭىستىك, كەدەن وداعى قىزمەتىنە قاتىستى جۋرناليستەردىڭ ساۋالدارىنا جاۋاپ بەردى.
ماسكەۋدەگى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن وتىرىس ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىمەن ەرەكشەلەندى. سەبەبى, بۇل كۇنگى وتىرىس اياسىندا مەملەكەت باسشىلارى ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ نەگىزگى قۇجاتتارىن بەكىتتى. بۇل قۇجاتتارعا سايكەس, كەدەن وداعى 2012 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتى جاڭا كوكجيەككە كوتەرمەك. بۇرىن كەدەن وداعى اياسىندا ءار ەلدىڭ داۋىس بەرۋ قۇقىعى ءارتۇرلى بولاتىن. ماسەلەن, رەسەيگە داۋىستىڭ 57 پايىزى تيەسىلى بولسا, قازاقستان مەن بەلارۋسكە تيىسىنشە 21,5 پايىزدان كەلەتىن ەدى. ال وتىرىس شەڭبەرىندە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە كەلەشەكتە ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتەگى بارلىق شەشىمدەر كونسەنسۋسپەن قابىلداناتىن بولادى. ياعني, بارلىق ەلدەر – رەسەي دە, قازاقستان دا, بەلارۋس تە ەندىگى كەزەكتە تەڭ داۋىس يەلەنەدى. بۇل, ارينە, ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالىق ۇدەرىسكە ءمۇددەلى كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ۇلكەن ناتيجە.
كەشە كەشكىسىن قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ رەسەي پرەزيدەنتى دميتري مەدۆەدەۆپەن بىرگە ۇلكەن تەاترعا كەلىپ, «ۇيقىداعى ارۋ» بالەتىن تاماشالادى.
