كوش كولىكتى بولدى

ەندى  از ۋاقىتتا بۇكىل ەلىمىز اتاپ وتكەلى وتىرعان ەل تاۋەل­سىز­دىگىنىڭ 20  جىلدىعى قارساڭىندا ءبىز دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىم­داستىعى توراعاسىنىڭ ورىنبا­سارى, جازۋشى ءسۇلتانالى بالعاباەۆقا جولىعىپ, كوشى-قوننىڭ بۇگىنگى تىنىسى جونىندە اڭگىمەلەسكەن ەدىك. – سۇلتەكە, بۇگىنگى اڭگىمەنى تاۋەل­سىز­دىك بىزگە نە بەردى دەگەن ويدان باستاساق... – تاۋەلسىزدىكتىڭ  جاقسىلىعى مەن يگىلىگى ۇشان-تەڭىز. بۇل رەتتە ەكونوميكالىق سالاداعى جەتىستىكتەرىمىز ءبىرىنشى كەزەكتە ويعا ورالادى.  پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ, جاس مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دا­مۋى­نىڭ باعىت-باعدارىن بارىنشا دۇرىس انىقتاپ, قاجەتتى شەشىمدەردى دەر كەزىندە باتىل قابىلداي ءبىلدى. سونىڭ ناتيجە­سىندە قازاقستان قازىر كۇش-قۋاتى بارىنشا مول, ءوندىرىسى  تەز قارقىنمەن دامىعان  مەم­لەكەتتەردىڭ بىرىنە اينالدى. بىراق سونىمەن بىرگە,   مۇنداي مول باي­لىق سان عاسىرلار بويى وتارشىلدىق­تىڭ قۇرساۋىندا بولعان قازاق حالقى ءۇشىن نەگىزگى مۇرات ەمەستىگىن دە ەستەن شىعار­ماعان ءجون. ءبىز ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ ەڭ باستى جەمىسى – قازاق حالقىنىڭ ۇلت رەتىندە ءوسىپ-وركەن­دەۋىنە داڭعىل جول اشىلۋى. تاۋەل­سىزدىك ەندى ءبىر جيىرما-وتىز جىلعا كەشىككەندە قازاق حالقىنىڭ ۇلت رەتىندە  جويى­لىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى.  ءيا, ءتا­ۋەل­­سىزدىك قازاق حالقىن ۇلت رەتىندە جو­يىلىپ كەتۋدەن قۇتقارىپ قالدى. مىسالى, باسقا جەردى بىلاي قويعاندا, تاۋەل­سىزدىككە دەيىن الماتىدا   ءبىر عانا قازاق مەكتەبى بولعان بولسا, قازىر ولاردىڭ  سانى ەلۋدىڭ دەڭگەيى­نە جەتتى. الماتىدا وسىنشا قازاق مەكتەبى اشىلادى دەگەن وي باياعىدا بىزگە قيال سياقتى  ەدى. ەندى سول قيالدىڭ جۇزە­گە اسقا­­نىن كوزىمىزبەن كورىپ, كۋا بولىپ وتىرمىز. مۇنى   ەشۋاقىتتا ۇمىتپاعا­نىمىز ابزال. – ءسىز جيىرما جىلداي دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىندا قىزمەت ىستەپ كەلەسىز. ياعني, كۇندەلىكتى جۇ­مىسىڭىز شەتەلدەگى قازاقتارمەن باي­لانىستى.  وسى رەتتە  قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى شەتەلدەگى قازاقتارعا نە بەر­دى, قانداي يگىلىك اكەلدى دەيتىن سۇ­راقتىڭ دا تۋاتىنى  زاڭدى. ەندىگى اڭگى­مەمىزدى وسى ماسەلەگە قاراي بۇرساق... –    قازىرگى كەزدە الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەگى قازاقتاردىڭ جالپى سانى 5 ميلليوننان استام ادام. ولار دۇنيەجۇ­زىنىڭ قىرىقتان استام ەلىندە تۇرىپ جاتىر. سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا, ءوز­بەكس­تاندا 1,5 ميلليون, قىتايدا 1,5 ميلليون, رەسەيدە 1 ملن-عا جۋىق, تۇركى­مەن­ستاندا 80 مىڭ, موڭعوليادا 100 مىڭنان استام, قىرعىزستاندا 45 مىڭ قازاق بار. تۇركيا, يران جانە اۋعانستاندا دا قا­زاقتار ءبىرشاما. دەگەنمەن, بۇل مالىمەت­تەردىڭ ءبارى ءدال دەپ ەشكىم دە ايتا ال­مايدى. مۇنىڭ سەبەپتەرى – الۋان ءتۇرلى. مىسالى, قازاق دياسپوراسى تۇراتىن ەلدەردىڭ ءبىرازىندا سوڭعى ون بەس-جيىرما جىلدا حالىق ساناعى وتكىزىلگەن ەمەس. كەيبىر ەلدەردە  ساناق وتكىزىلگەنمەن ۇلت تۋرا­لى مالىمەت كورسەتىلمەيدى. مۇنىڭ سىرتىندا سوڭعى ۋاقىتتا ءوزى­مىزدىڭ قازاقتاردىڭ قازاقستاننان باسقا ەلدەرگە قونىس اۋدارۋى  كوبەيە باستادى. مىسالى, جاقىندا عانا شۆەتسياعا جولى­مىز ءتۇستى. مىنە, سوندا قازاقستان مەن قىرعىزستاننان كوشىپ بارعان ءبىراز قازاق­تاردى كەزدەستىردىك. اقش پەن كاناداعا دا قونىس اۋدارعان اعايىندارىمىز  ءبىر قاۋىم ەل. ياعني, شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ سانى ۇنەمى وزگەرىپ تۇراتىنى داۋسىز. ال  تاۋەلسىزدىك شەت ەلدەگى اعايىن­دار­عا قانداي يگىلىك اكەلدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيتىن بولساق,  بۇعان تومەندەگىدەي ەكى  باعىتتا جاۋاپ بەرۋگە بولادى: بىرىنشىدەن, تاۋەلسىزدىكتىڭ ناتيجەسىندە قازاق­ستان مەن شەتەلدەگى اعايىنداردىڭ ارا­سىنداعى بارىس-كەلىس بارىنشا جاقسارىپ, مادەني-رۋحاني, وقۋ-ءبىلىم سالاسىنداعى بايلانىس جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ەكىنشىدەن, تاۋەلسىزدىك شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ اتاجۇرتقا قونىس اۋدارۋىنا, ياعني, ەتني­كالىق كوشى-قونعا بۇرىن-سوڭدى بولماعان كەڭ جول اشتى. – ەندى وسى ماسەلەلەر جونىندە كەڭى­رەك اڭگىمەلەسەڭىز؟ – ەڭ الدىمەن مادەني-رۋحاني, وقۋ-ءبىلىم سالاسىنداعى بايلانىسقا توقتا­لايىن. قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العاننان باستاپ بۇل ماسەلە ەلباسىنىڭ نازارىنان ءبىر ءسات تە سىرت قالعان ەمەس. مىسالى, پرەزي­دەنتتىڭ «قازاقستان – 2030» ستراتەگيالىق باعدارلاماسىندا شەتەلدەگى قانداستارى­مىز­بەن بايلانىس جاساپ, قولداۋ كورسەتۋگە ايرىقشا كوڭىل بولىنگەن. وسىعان وراي جىل سايىن قاداۋ-قاداۋ شارالار بەلگىلەنىپ, كوپتەگەن يگى ىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. بۇل يگى ءىس-شارالاردىڭ اراسىندا دۇنيەجۇزى قازاقتارى قۇرىلتايلارىن ءوت­كى­زۋدىڭ الار ورنى دا, ماڭىزى دا ەرەكشە. مۇنداي باسقوسۋ دا تۇڭعىش رەت قازاق­ستان پرەزيدەنتىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن  1992 جىلى ءوتتى. بۇل قۇرىلتاي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ شەتەلدەگى قازاقتارعا مادەني-رۋحاني, وقۋ-ءبىلىم سالاسىنان قول­داۋ كورسەتۋدىڭ نەگىزگى باعىت-باعدارى مەن باستى مىندەتتەرىن دە ناقتىلاپ بەردى. كۇرىلتايدىڭ  شەشىمدەرىنە سايكەس «شەتەلدەگى   وتانداستارعا   قولداۋ   كورسەتۋ­دىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى» قابىل­دا­نىپ,  ۇزاق جىلدار بويى ناتيجەلى ءجۇمىس ىستەدى دەسەك, بۇدان كەيىن دە الەم قازاق­تارىنىڭ ءۇش قۇرىلتايى ءوتتى. – بيىلعى جىلعى ءتورتىنشى قۇرىل­تاي اتۇستىلەۋ ءوتتى, كوپ ماسەلەنى شەشە المادى دەگەن سىڭايداعى پىكىرلەر دە ايتىلىپ ءجۇر. بۇل تۋرالى نە دەيسىز؟ – جالپى, بىزدە شەت ەل قازاقتارى مەن كوشى-قونعا بايلانىستى كورمەي-بىلمەي, سىرتتان تون ءپىشىپ اڭگىمە ايتۋ ءجيى كەزدەسەدى. ال شىنداپ كەلگەندە ءتورتىنشى قۇ­رىل­­تايدا ەلباسى ارنايى بايانداما جاساپ, شەتەلدەگى قازاقتاردى قولداۋ مەن ەتني­كالىق كوشى-قوندى ۇيىمداستىرۋ جۇمىس­تارىن  جاقسارتۋ جونىندە ناقتى ماسەلە­لەردى بەلگىلەپ بەردى. قۇرىلتاي وتىسىمەن ناقتى ماسەلەلەر قولعا الىندى. الىستاعى اعايىندارمەن تۇراقتى باي­لا­نىس جاساپ, ولارعا قولداۋ-قامقورلىق جا­ساۋدىڭ جانە ءبىر ءتيىمدى جولى – قازاقتار تۇراتىن شەتەلدەردە كىشى قۇرىلتايلار, باسقا دا ءتۇرلى باسقوسۋلار, مادەني ءىس-شارالار وتكىزۋ. بۇل رەتتە, اسىرەسە, ەۋروپا قازاقتارىنىڭ كىشى قۇرىلتايلارىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. قازاق دياسپوراسىنىڭ مۇنداي كىشى قۇ­رىلتايلارى تاجىكستان, رەسەي, موڭعو­ليا, تۇركيا سياقتى ەلدەردە دە وتكىزىلىپ كەلەدى. – شەتەلدەگى اعايىندار بۇدان دا باسقا قانداي قولداۋ-كومەككە مۇقتاج؟ – بۇگىنگى تاڭداعى شەت ەل قازاقتارىنىڭ ەڭ باستى مۇقتاج ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – وقۋ-بىلىمگە بايلانىستى. ويتكەنى, ولاردىڭ با­سىم كوپشىلىگى وزگە تىلدەردە, ءتۇرلى جازۋ مەن باسقا باعدارلامالار بويىنشا ءبىلىم الۋدا. بۇل جاعداي  ولاردىڭ ءوز انا ءتىلىن يگەرۋىنە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قيىندىق كەلتىرەدى. سوندىقتان دا ولار قازاقستاننان ەرەكشە قولداۋ مەن كومەك كۇتەدى. سوعان وراي, ەلىمىزدە ءبىراز جاقسى ىستەر قولعا الىنعان. مىسالى, شەتەلدىك قازاق جاستارىنا ارنال­عان دايىندىق بولىمدەرى اشىلىپ, ءبىراز جىلدان بەرى ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋدە. قازىر وعان قابىلداناتىنداردىڭ سانى 1400 بالا­عا دەيىن جەتتى. شەتەلدەگى قازاق جاستارىنا ءبىلىم گرانتىنان ارنايى كۆوتا ءبولۋ, شەتەلدەگى قازاق مەكتەپتەرىنە وقۋلىقتار جىبەرۋ سياقتى  ءىس-شارالار دا  قولعا الىنعان. – ءسوز رەتى كەلگەندە قاۋىمداستىقتىڭ  قىزمەتى مەن ماقسات-مۇددەسىنە دە كەڭىرەك توقتالساڭىز... – دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى  1992 جىلعى الەم قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىندا قۇرىلىپ, ونىڭ تورالقا توراعاسى بولىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءبىر اۋىزدان سايلانعان ەدى. سودان بەرگى كەزەڭدە قاۋىمداستىق ەلىمىزگە عانا ەمەس, شەتەلدەرگە دە كەڭىنەن تانىمال حالىقارا­لىق  ۇيىمعا اينالدى. قاۋىمداستىقتىڭ مۇنداي دارەجەگە جەتۋى – ەلباسىنىڭ تىكەلەي قولداۋى مەن قامقورلىعىنىڭ ناتيجەسى. سونداي-اق, قاۋىمداستىق توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىزمەتىن كورنەكتى قالامگەر قالداربەك نايمانباەۆتىڭ ءومىرى­نىڭ سوڭىنا دەيىن  ۇزاق جىل اتقارعانىن دا اتاپ ءوتۋ – ءبىزدىڭ پارىزىمىز. قازىر ول كىسىنىڭ ءىسىن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى  تالعات ماماشەۆ ويداعىداي جالعاستىرۋدا. قاۋىمداستىق شەتەلدىك قازاقتارمەن بايلانىستى قازاقستانداعى رەسمي مەكەمەلەرمەن, شەتەلدەردەگى قوعامدىق ۇيىمدار­مەن  بىرلەسىپ  جۇزەگە اسىرادى. قازىرگى كەزدە قازاقتار كوپ تۇراتىن ەلدەردە قازاق مادەني ورتالىقتارى بار. مىسالى, تۇركيا, گەرمانيا, فرانتسيا, اۆستريا سياقتى ەلدەردە مۇنداي ورتالىقتار ەجەلدەن جۇمىس ىستەيدى. وزبەكستانداعى قازاق مادەني ورتا­لىعى دا جەمىستى قىزمەت اتقارۋدا. رەسەيدىڭ ماسكەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ سياقتى ۇلكەن قالا­لارىنان باستاپ, قازاقستانمەن شەكتەس  بارلىق وبلىس­تارىندا قازاق مادەني ورتا­لىق­تارى بار. سوڭعى كەزدە قىتايداعى قازاق­تارمەن دە بايلانىسىمىز بارىنشا جاقساردى. بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىندە دە قازاق مادەني ورتا­لىقتارى شاڭىراق كوتەرە باستادى دەسەم, قاۋىمداستىق موڭعوليادا ءوز ءبولىم­شەسىن اشىپ, ونداعى قازاقتارمەن بايلا­نىستى سول بولىمشە ارقىلى جۇرگىزۋ­دە. يران, اۋعان­ستان سياقتى ەلدەردەگى اعايىن­دارمەن باي­لانىسىمىز دا ويداعىداي. – شەتەلدەگى اعايىنداردىڭ قازاق­ستان­­نىڭ جاڭالىقتارىنا ارقاشان دا قۇلاق ءتۇرىپ, اسىعا كۇتىپ وتىراتىندارى داۋسىز. بۇل سالادا تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدە قانداي جاقسى جاڭالىقتار  بولدى دەپ ەسەپتەيسىز؟ –  بۇل سالاداعى ەڭ باستى جاڭالىق – شەتەلدەرگە حابار تاراتاتىن «كاسپيونەت» تەلەارناسىنىڭ اشىلۋى. شەتەلدەگى اعا­يىن­دارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى تەلەارنا ارقىلى قازاقستاننىڭ جاڭالىق­تارىن كۇن سايىن ۇزبەي كورىپ وتىرادى. مۇنداي يگى ىسكە  قاۋىمداستىق تا  ءوز ۇلە­سىن قوسىپ كەلەدى. وسىعان وراي, قاۋىم­داستىقتىڭ جانىنان «التىن بەسىك» جۋرنا­لى مەن «تۋعان ءتىل» الماناعىن شىعارىپ, شەتەلدەردەگى اعايىندارعا تاراتۋ قولعا الىنعان. بۇل باسىلىمداردىڭ جارىق كو­رۋى­نە بايلانىس جانە اقپارات مينيستر­لىگىنىڭ اقپارات جانە مۇراعات كوميتەتى مەن مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى ناقتى قولداۋ جاساۋدا. مەملەكەتىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىندە ەل­با­سى­نىڭ جىل سايىنعى ءداستۇرلى جول­داۋ­لارىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. سوعان وراي, قاۋىمداستىق بۇل جولداۋلاردى شەتەلدەگى وتانداستارعا ناسيحاتتاۋعا دا ايرىقشا نازار اۋدارادى. قاۋىمداستىق شەتەلدەگى قازاق دياسپو­را­سىنىڭ دەموگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايىن زەرتتەۋ جونىندە  ارنايى ەكس­پە­دي­تسيالار ۇيىمداستىرۋدى دا قولعا الىپ كەلەدى. وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە  «وزبەكستانداعى قازاقتار», «قىتايداعى قا­زاقتار», «رەسەيدەگى قازاقتار» دەگەن مونو­گرافيالىق جيناقتار جارىق كوردى. قاۋىمداستىق شەتەلدەگى قازاق قالام­گەر­لەرىنىڭ شىعارمالارىن  جيناپ, جارىققا شىعارىپ ناسيحاتتاۋعا ايرىقشا نازار اۋدا­رادى. بۇل ورايدا قاۋىمداستىقتىڭ «اتاجۇرت» باسپا ورتالىعى ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋدە. – تاۋەلسىزدىكتىڭ شەت ەل قازاق­تا­رىنا بەرگەن يگىلىكتەرىنىڭ ءبىرى كوشى-قون ەكەندىگىن ەشكىم دە جوققا شىعارا الماسا كەرەك.  – شەتەلدەردە شاشىراپ جۇرگەن قانداس­تاردىڭ باسىن قوسۋ ايتۋعا وڭاي بولعانى­مەن, ىسكە اسۋى  قيىن شارۋا. سوندىقتان دا ءبىز سياقتى ەگەمەندىك العان رەسپۋبلي­كالار­دىڭ ەشقايسىسى دا  سىرت جەرلەردەگى ءوز دياسپوراسىنا قولداۋ جاساپ وتىرعان جوق. بۇل سالادا باتىل دا ناقتى ىستەرگە بارعان بىردەن-ءبىر ەل – قازاقستان بولدى. بۇل رەتتە تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز ءوزىنىڭ شىنايى ۇلت جاناشىرى ەكەندىگىن تانىتا ءبىلدى. وسىعان وراي تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كەزەڭدە اتاجۇرتقا 1 ملن.-عا جۋىق قان­داستارىمىز ورالدى. قازىر كوشى-قون كۆوتاسىنىڭ مولشەرى 20 مىڭ وتباسىنا دەيىن جەتتى.  جاقىندا «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» جاڭا زاڭ دا قابىلداندى. ياعني, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى كە­زەڭدە كوشىمىز كولىكتى بولدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. – سوڭعى كەزدە «نۇرلى كوش» باع­دارلاماسى تۋرالى ءجيى ءسوز بولىپ ءجۇر. بۇل باعدارلامانى ماقتاۋشىلار دا بار, سىن ايتۋشىلار دا كەزدەسەدى. وسى ءجونىن­دەگى پىكىرىڭىز قانداي؟ – «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى دا ەلبا­سىنىڭ تاپسىرماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن. بۇل باعدارلاما ەلىمىزدەگى «كوشى-قوندى باسقا­رۋ جۇيەسىن دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدار­لاما­سىنىڭ» قۇرامداس بولىگى بولىپ تابى­لا­دى. باعدارلاما بويىنشا ورالمانداردى قو­نىس­تاندىرۋ سولتۇستىك, وڭتۇستىك جانە ورتالىق بولىپ ءۇش ايماققا بولىنەدى. باعدارلاما, اسىرەسە, سولتۇستىك وبلىستارعا كوبىرەك كوڭىل بولەدى.  ارينە, جاڭادان باستالىپ جاتقان سوڭ بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدا كەيبىر كەمشىلىكتەردىڭ كەزدەسىپ وتىرعانى دا راس. بىراق بۇل يگى ءىستىڭ بولاشاعى ۇلكەن ەكەندىگىنە كۇماندانۋعا بولمايدى. – كوشى-قون ماسەلەسى ءسوز بولعان جاع­دايدا «دۇنيەجۇزى قازاقتارى قايدا قا­راپ وتىر؟» دەگەن سياقتى اڭگىمەلەر دە جۇرت اراسىندا ءجيى ايتىلادى... – بۇل ءبىزدىڭ جيىرما جىلداي ۋاقىتتان بەرى ەستىپ كەلە جاتقان اڭگىمەمىز. بۇدان ءبىراز جىل بۇرىن بىرەۋلەر قىتايدان 1500 بالانى وقىتامىز دەپ اقشا الىپ, شاقى­رىپ اكەلىپ,  ءبىرازىن قاۋىمداستىق ءۇيىنىڭ الدىنا توپىرلاتىپ قويىپ, وزدەرى اعاشتىڭ ارجاعىنا تىعىلىپ تۇرىپ, «بۇلاردى نەگە وقۋعا تۇسىرمەيسىڭدەر» دەپ ءبىزدى سىناپ-مىنەگەن ەدى. ياعني, كوشى-قون مەن ورالمان ماسەلەسى جونىندە سىن ايتىلسا, ونىڭ بىرجاعىنا قاۋىمداستىقتى دا  قوسىپ قويۋ ادەتكە اينالعان. سوندىقتان دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ كوشى-قون جۇمىستارىمەن تىكەلەي اينالىسپايتىنىن تاعى دا ءبىر رەت قايتالاپ ايتقىمىز كەلەدى. كوشى-قوندى  ۇيىمداستىرۋعا قاۋىمداستىق­تىڭ قۇقى دا, مۇمكىندىگى دە جوق. بىراق شەتەلدەگى اعايىنداردىڭ كوشى-قون جونىندەگى ۇسىنىس-وتىنىشتەرىن قازاقستاننىڭ ءتيىستى ورىندارىنا قاۋىمداستىق ارقىلى جەتكىزۋگە تىرىساتىندارى دا انىق. سوعان وراي, ءبىز كوشى-قون ماسەلەسىنە ارالاسىپ, بۇل ءجونىن­دە كەرەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ وتىرۋعا ءماجبۇرمىز. مىسالى,  مەنىڭ ءوزىم قاۋىم­داستىقتىڭ اتىنان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە سوناۋ 1993 جىلى «قازىنالى كوشتىڭ قادىرىن بىلەيىك» دەگەن پروبلەمالىق ماقالا جازىپ ەدىم. سودان كەيىن دە «الىستاعى اعايىن قايدا وقيدى؟», «قازاقتىڭ باسىن قوسساق دەپ...», «الىستا جۇرگەن اعايىن...», «قازاق حالقى قايتسە كوبەيەدى؟..», «قابىل­دان­عان زاڭ قايدا قالدى؟..», «شەتەلدەگى قازاق: بۇگىن جانە ەرتەڭ», «ورالمانداردى ورنالاستىرۋداعى ورالىمسىزدىقتار», «اتا­مەكەندى اڭساعان اعايىن», «كوشى-قون جانە جاڭا زاڭ», «ورالمان كوشى: كۇدىك پەن ءۇمىت», «كوش قايتسە كوبەيەدى؟!» دەگەن سياق­تى كوپتەگەن پروبلەمالىق ماقالالار جاريا­لادىم. باسقا اقپارات قۇرالدارىندا كوتەر­گەن ماسەلەلەرىم ءوز الدىنا. ياعني, كوشى-قون ماسەلەلەرىن تىكەلەي شەشە الماساق تا بۇل سالاعا اتسالىسىپ, ءۇن قوسىپ وتىرۋ – ءبىزدىڭ ازاماتتىق پارىزى­مىز, قاۋىمداستىقتىڭ قىزمەتكەرى رەتىندەگى مىندەتىمىز. – قاۋىمداستىق بۇل جۇمىستارىن قانداي جولدارمەن جۇزەگە اسىرادى؟.. – بۇگىنگى تاڭدا بىزدە ەتنيكالىق كوشى-قون جۇمىستارىن باسىنان اياعىنا دەيىن ءبىر ورتالىقتان باسقارىپ, ۇيىمداستىرىپ وتى­راتىن ناقتى مەملەكەتتىك مەكەمە جوق. مىسالى, شەتەل قازاقتارىنىڭ قازاقستانعا كەلۋ قۇجاتتارىن رەتتەۋدى شەتەلدەردەگى ەلشىلىكتەرىمىز, كەلگەننەن كەيىنگى قۇجاتتارىن جيناۋدى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ كوشى-قون پوليتسياسى, ءتۇرلى جاردەماقى مەن زەينەتاقى بەرۋدى ەڭبەك جانە حالىقتى  الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى, وقۋ-ءبىلىم بەرۋدى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, جەر بەرۋدى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر شەشەدى. كوشى-قونعا قاتىستى زاڭ جونىندەگى ماسەلە پارلامەنت دەپۋتاتتارىنا بارىپ تىرەلەدى. مىنە, وسىعان وراي شەتەلدىك اعايىن­داردىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرى قاي مينيسترلىككە قاتىستى بولسا ءبىز سول مينيسترلىكپەن باي­لانىس جاسايمىز. مىسالى, شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنا مادەني-رۋحاني سالادا قول­داۋ كورسەتۋ جۇمىستارىن مادەنيەت مي­نيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتىمەن بىرلەسىپ ءجۇر­گىزەمىز. كوشى-قون پوليتسياسى كوميتەتىمەن بىرلەسىپ, بيىلدىڭ وزىندە ەتنيكالىق كوشى-قون جونىندە ءتورت-بەس رەت دوڭگەلەك ۇستەل ءماجىلىسىن وتكىزدىك. ەندى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ شىمكەنت قالا­سىندا قازاق دياسپوراسىنىڭ وقۋ-ءبىلىم ماسەلەلەرى جونىندە رەسپۋبليكالىق باسقو­سۋىن  ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ءتۇيىپ ايتقاندا, قاۋىمداستىق الىستاعى اعايىنداردىڭ ءوتىنىش-تىلەكتەرىن قازاق­ستان­­­نىڭ ءتيىستى ورىندارىنا جەتكىزىپ تۇرا­تىن «التىن كوپىر» مىندەتىن اتقارادى. – سوڭعى ۋاقىتتا شەتەلدەگى سان ميلليون قازاقتاردىڭ ءبارىن تەز ارادا قا­زاقستانعا تۇگەل كوشىرىپ اكەلۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلىپ ءجۇر. قالاي ويلايسىز, بۇل مۇمكىن بە؟.. – زاڭدىق-قۇقىقتىق جاعىنان كەلسەك, بۇعان ەشقانداي كەدەرگى جوق, تولىق مۇمكىن­دىك بار. شەتەلدەگى بەس ميلليون قانداستا­رىمىز قازاقستانعا تۇگەل ءوتىپ, قالاعان جەرلەرىنە ءوز كۇشتەرىمەن بارىپ ورنالاسا­مىز دەسە, ەسىك اشىق. «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭدا دا, باسقا قۇجاتتاردا دا بۇعان تولىق ەركىندىك بەرىلگەن. ال شىن مانىنە كەلسەك, الەمدەگى بارلىق قازاقتى بىردەن كوشىرىپ الايىق دەۋ ەشقاشان جۇزەگە اسپايتىن اڭگىمە شىنتۋايتىنا كەلگەندە شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ءبارىن ەمەس, جىل سايىنعى ءوسىمىن تۇگەل  كوشىرىپ اكەلىپ وتىرساق تا ۇلكەن جەتىستىك بولار ەدى. – بۇلاي دەۋىڭىزگە نە سەبەپ؟!. – سەبەپ كوپ. مىسالى, شەتەلدەگى قازاق­تىڭ ءبارى بىردەي كوشۋگە دايىن دەگەن قايدان شىققان اڭگىمە؟!.  ونى كىم زەرتتەگەن, قالاي بىلگەن؟!. ال ەگەر كوشكىسى كەلمەگەندەر بولسا نە ىستەيمىز, زورلاپ اكەلەمىز بە؟! جالپى, جۇرت الدىنا شىعىپ الىپ «بۇكىل قازاقتى كوشىرەيىك» دەپ ايتۋ وڭاي. ال بىراق مۇنىڭ ارتىندا قانشاما قىرۋار كوپ جۇمىس; قانشاما ادامنىڭ تاعدىرى تۇر. مىسالى, كەلگەن ءاربىر قازاق باسپانالى بولۋى, جۇ­مىس­قا ورنالاسۋى كەرەك. بالا-شاعاسىن وقى­تۋى, جاسى كەلسە زەينەتاقى الۋى, باسقا دا الەۋمەتتىك جاردەمدەرگە قول جەتكىزۋى كەرەك. جالپى, بىزدە كوشى-قون, ورالمان تۋرالى ماسەلە كوتەرۋ كوزگە ءتۇسىپ, «بەلسەندى» كورى­نۋدىڭ ەڭ وڭاي جولىنا اينالعان. ەتنيكالىق كوشى-قونعا بايلانىستى قىزىل سوزبەن نەشە ءتۇرلى قيسىنعا كەلمەيتىن  اڭگىمەلەر ايتۋ وسىنىڭ ءبىر ايعاعى. ال ەگەر ورالماندارعا جانىمىز شىنىمەن اشيتىن بولسا وندا ەڭ الدىمەن كوشى-قوننىڭ ەڭ وزەكتى, باستى ماسەلەلەرىن زەرتتەپ, ءتۇسىنىپ الىپ, ۇسىنىس­تى سودان كەيىن ايتقانىمىز ابزال. بىزدە وسى ەسكەرىلمەيدى. سونداي-اق, قازىر كىم كورىنگەننىڭ  «ورال­­مان ماسەلەسىن ءبىز شەشەمىز» دەپ قولدانىستاعى  زاڭ-ەرەجەلەرگە مۇلدەم ءساي­كەس كەلمەيتىن نەشەتۇرلى تالاپ  قويىپ, ايقاي-شۋ كوتەرۋى دە ءجيى كەزدەسەدى. كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ الدىنا بارساڭىز «ورال­مانسىڭ با, قانداي ماسەلەڭ بار,  ءبارىن مەن رەتتەيمىن» دەيتىن دەلدالدار دا قاپتاپ جۇرەدى. سونىڭ سالدارىنان قازاق­ستانعا كەلگەن اعايىن كوشى-قونمەن ناقتى كىم اينالىساتىنىن تۇسىنبەي باسى قاتىپ, اركىمگە ءبىر الدانىپ, اۋرە-سارساڭعا تۇسەدى. مىسالى, كۆوتاعا كىرگىزەمىن دەگەن بىرەۋ­لەردىڭ سوزىنە سەنىپ, اقشا   بەرگەن, بىراق اقىر سوڭىندا كۆوتا دا جوق, اقشا دا جوق, سانىن سوعىپ الدانىپ قالعان اعايىندار ءار جەردەن دە كەزدەسەدى . مۇندايعا جول بەرۋگە بولمايدى. – بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ – بۇل ءۇشىن كوشى-قون تۋرالى قولدا­نىس­تاعى زاڭ-ەرەجەلەردى بۇلجىتپاي ورىنداپ, ورالماندارعا قاتىستى جۇمىستاردى وسىعان سايكەس جۇرگىزۋ كەرەك. سوعان وراي حالىقتىڭ كوشى-قونى, ونىڭ ىشىندە ورالماندار ماسە­لە­سى دە, ەڭ الدىمەن مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ اينالىساتىن شارۋاسى ەكەندىگىن قاداپ ايتقىمىز كەلەدى. ولاردىڭ جۇمى­سىنا كولدەنەڭ بىرەۋلەردىڭ ارالاسۋعا قاقىسى جوق. ءبارى تەك قانا زاڭ اياسىندا جۇزەگە اسۋى ءتيىس. مىسالى, شەتەلدەگى اعايىنداردىڭ قازاقستانعا كەلۋى, ورالمان مارتەبەسىن, ىقتيار حات, ازاماتتىق الۋى, وقۋعا ءتۇسۋى, جۇمىسقا ورنالاسۋى, ت.ب. ءبارى  ناقتى زاڭ, ەرەجە-تارتىپتەرمەن بەلگىلەنىپ, بەكىتىلگەن. بۇل ەرەجە-تارتىپتەردى بۇزعان­دار­دىڭ قانشا ايىپپۇل تولەيتىندەرى دە ناقتى كورسەتىلگەن. كوشى-قون پوليتسياسى, كونسۋلدىق  قىزمەت دەپارتامەنتى جانە باس­قا مەكەمەلەر ورالماندارمەن وسى زاڭدار مەن ەرەجە-تارتىپتەرگە عانا سۇيەنىپ جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس. ال ەگەر بۇل زاڭدار مەن ەرەجە-تارتىپتەر الىستاعى اعايىنداردىڭ كەلۋى مەن ورنالاسۋىن قيىنداتاتىن بولسا, ءبىز ەڭ الدىمەن ولاردى ءتيىستى ورىنداردىڭ الدىنا  قويىپ, وزگەرتىپ  الۋىمىز كەرەك. ال ونداي جاساماي, تەك «مىناۋ الىستان كەلگەن اعا­يىن ەدى, اناۋ قيىندىق كورىپ جۇرگەن ورالمان ەدى, زاڭعا, ەرەجە-تارتىپتەرگە ساي كەلمەسە دە جۇمىسىن بىتىرىڭدەر» دەپ تالاپ قويۋ اقىلعا قونبايتىن اڭگىمە. – سوڭعى كەزدە كوشىپ كەلگەن اعايىن­داردى ورالمان دەپ بولۋگە بولمايدى, ولاردى جەرگىلىكتى حالىقتان اجىرات­پاۋ كەرەك دەگەن  ماسەلە ءجيى كوتەرىلە باستادى. – ونى وتە دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن. جالپى, ورالمان دەگەن كىم؟!. ورالمان دەگەن قازاقستانعا جاڭادان عانا  كەلىپ, تۇ­راق­تى تۇرۋعا تىركەلىپ, قولىنا «ورالمان» دەگەن زاڭدى كۋالىك العان, ۇلتى قازاق شەتەلدىك ازامات. ورالمان كۋالىگى كوشى-قون كۆوتاسىنا كىرىپ, ءتيىستى جاردەماقى الۋ ءۇشىن ءبىر جىل مەرزىمگە عانا بەرىلەدى. قازاقستان ازاماتتىعىن الىپ, ءتيىستى ءجار­دەم­اقىلارعا قول جەتكىزگەننەن كەيىن ول كۋالىكتىڭ  مەرزىمى ءوتىپ, كۇشى جويى­لا­دى. بۇدان كەيىن اعايىننىڭ ءوزىن ورال­مانمىن دەپ ەسەپتەۋگە دە, بۇل جونىندە قوسىمشا جەڭىلدىكتەر مەن جاردەماقى تالاپ ەتۋگە دە ەشقانداي قۇقى جوق. ول ەندى جەرگىلىكتى جۇرتپەن مارتەبەسى  تەڭ, تولىق­قاندى قا­زاق­ستان ازاماتى.  ال ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن قازاقستان ازاماتتىعىن الماي, شەت ەل پاسپورتىمەن نە ىقتيار حاتپەن جۇرسە ونداي جاعدايدا  ول ەشقانداي دا ورالمان ەمەس,  شەتەلدىك ەتنيكالىق قازاق. قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭىندا مۇنىڭ ءبارى تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلعان. بىراق سوعان قاراماستان, ءبىزدىڭ كەيبىر اعايىندار اتاجۇرتقا كەلىپ, قازاقستان ازاماتتىعىن العانىنا بەس جىل, ون جىل وتسە دە وزدەرىن ءالى كۇنگە ورالمانبىز دەپ ەسەپتەيدى. مۇنداي ۇعىم-تۇسىنىكتەن ءبىرجولاتا ارىلا­تىن كەز الدەقاشان جەتتى. وسىعان وراي, ءوزىمنىڭ  دە نەگىزگى مامان­دى­عىم جۋرناليست بولعاندىقتان, گازەت-جۋرنال مەن تەلەرا­ديو­داعى ارىپتتەستەرىمە ءبىر ءوتىنىش بىلدىرسەم دەيمىن. ايتۋعا بولادى عوي؟ – ارينە, ايتىڭىز! – ايتسام بىلاي! بۇگىنگى تاڭدا ورالماندار جونىندەگى ءبىراز ماسەلە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا دا تىكەلەي بايلا­نىس­تى. ياعني, جۋرناليستەر قاۋىمى اتا­جۇرتقا كەلگەن اعايىندارعا قازاقستاننىڭ كوشى-قون جونىندەگى ءتيىستى زاڭدارى مەن ەرەجە-تارتىپتەرىن ناسيحاتتاۋعا, ورالمان­دار­دىڭ قۇقى مەن مىندەتتەرىن دۇرىس تۇسىندىرۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسسا ەكەن دەيمىز. وسىعان وراي,  جۋرناليستەر ەتنيكا­لىق كوشى-قون مەن ورالماندار ماسەلەسى جونىندە ماقالا جازىپ, حابار تۇسىرگەندە بۇل ماسەلەنىڭ ءمان-جايىنا تەرەڭىرەك ۇڭىلگەندەرى ابزال. مىسالى, قازىر كەز كەلگەن ادام گازەت-جۋرنالدارعا, راديو مەن تەلەديدارعا شىعىپ الىپ «مەن ورالمان­مىن»   دەپ سايراپ سويلەي بەرەتىن بولدى. ال ونىڭ قولىندا ورالمان ەكەندىگىن ءدا­لەلدەيتىن كۋالىگى بار ما; ايتىپ وتىرعان ءسوزى شىن با; قويعان تالابى زاڭ-ەرە­جەلەرگە سايكەس كەلە مە – وعان ەشكىم دە وي جۇگىرتپەيدى. وسىنىڭ سالدارىنان كوبىنە  الدەكىمدەردىڭ جەكە باستارىنا قاتىستى ۇساق-تۇيەك جاعدايلار ءسوز بولىپ, شىن ورالمانداردىڭ ەڭ وزەكتى, ەڭ باستى ماسە­لەلەرى تاسادا قالىپ قويادى. بولاشاقتا وسىنىڭ  ەستە بولعانى ءجون. – ءسىز كوشى-قون سالاسىندا جەمقور­لىق بار دەگەندى ءجيى ايتىپ, جازىپ ءجۇر­سىز. قازىر جەمقورلىقپەن كۇرەس كۇ­شەي­دى, سوعان بايلانىستى كوشى-قون دا بۇل دەرتتەن ارىلا باستادى دەۋگە بولا ما؟ – وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ورال­مان­دارعا باسپانا ورنىنا اقشالاي ءجار­دەماقى بەرىلەتىن بولدى. ياعني, ءبىر وتباسى ادام سانىنا قاراي ورتا ەسەپپەن 1 ميلليون تەڭگە  جاردەماقى الادى. بۇل  جەمقور­لىققا «داڭعىل» جول اشتى. اسىرەسە, قازاقستانعا  كەلمەگەن نەمەسە ومىردە ءمۇل­دەم جوق ادامداردىڭ اتىنان نەشە ءتۇرلى جالعان قۇجات جاساپ, ورالمانعا بولىنگەن اقشانى تالان-تاراجعا سالۋ ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينالدى. مىسالى, 2008 جىلى ءباسپاسوز بەتىندە سولتۇستىك وبلىستاردىڭ بىرىنە كەلگەن 700 ورالمان وتباسىنىڭ جاردەماقى الىسىمەن ءىزىم-عايىم جوق بولىپ كەتكەنى ايتىلدى. ال بىراق شىن مانىندە ول وبلىسقا 700 ورالمان  وتباسى­نىڭ وزدەرى ەمەس, جالعان قۇجاتتارىنىڭ عانا بارعانى داۋسىز ەدى. بۇل ءبىر وبلىستا كەمىندە 700 ميلليون تەڭگە قولدى بولدى دەگەن ءسوز. ال بۇكىل قازاقستان بويىنشا الاتىن بولساق, تالان-تاراجعا تۇسكەن قار­جى سان ميللياردتاعان تەڭگەنى قۇراي­تىنىن ەسەپتەپ شىعۋ ونشا قيىن ەمەس. مەن بۇل تۋرالى ءباسپاسوز بەتىندە سان رەت ماسەلە كوتەردىم. 2008 جىلدىڭ ايا­عىندا كوشى-قون كوميتەتىنە «كوشى-قون­دا­عى جەمقورلىق جانە ونى توقتاتۋدىڭ جول­دارى» دەگەن تاقىرىپپەن ارنايى انىق­تاما-حات تا جازدىم. بىراق بۇعان دەر كەزىندە  نازار اۋدارعان ەشكىم بولمادى. ءتىپتى, ورالماندارعا جاناشىرمىز دەپ جۇرگەن ازاماتتار دا بۇعان  ەلەڭ ەتپەدى. نەگە بۇلاي ەكەندىگىن تۇسىنبەي, ءالى كۇنگە اڭ-تاڭمىن. تەك سوڭعى  بىرەر جىل  كولەمىندە عانا بۇل ماسەلە ناقتى قولعا الىندى. بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتە كوشى-قون كوميتە­تىنىڭ كوشى-قون  پوليتسياسى كوميتەتىنە قو­سىلۋى ۇلكەن ىقپال ەتتى. سونداي-اق, كۆو­تاعا كىرىپ جاردەماقى الۋدىڭ ءتارتىپ-ەرەجەلەرىنىڭ قاتايتىلۋى دا دۇرىس بول­دى. دەگەنمەن, كوشى-قونداعى جەمقور­لىق تولىعىمەن تىيىلدى دەۋگە ءالى ەرتە. كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ جاقىندا تارات­قان مالىمەتىنە قاراعاندا, 2010 جىلى ورالمان رەتىندە 42 ملن. تەڭگەنى زاڭسىز العان 64 فاكتى تىركەلگەن. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى كو­شى-قون مەكەمەسىنىڭ ءبىر توپ قىزمەت­كەرلەرىنىڭ  جالعان قۇجات جاساۋ ارقىلى 180 ملن. تەڭگەنى تالان-تاراجعا سالىپ, سوتتى بولعا­نى جاقىندا عانا تەلەديداردان ايتىلدى. كوشى-قون سالاسىنداعى مۇنداي قىل­مىس­تى ارەكەتتەر تەك قازاقستاننىڭ وزىمەن عانا شەكتەلمەي, شەتەلدەرگە دە تاراعان. مى­سالى, ءباسپاسوز بەتىندە  قىتايداعى ءبىر توپ ازاماتتاردىڭ قازاقستانعا باراتىن جالعان ۆيزا جاساپ ساتۋمەن اينالىسقانى تۋرالى جازىلدى. قىلمىستى توپتىڭ قۇرا­مىندا قازاقستاندىق ازامات تا بول­عان. شەتەلگە شىعاتىن جالعان ۆيزا جاساۋ – قىلمىستىڭ سيرەك كەزدەسەتىن  ءارى بارىن­شا اۋىر ءتۇرى. مىنە, وسىعان قازاقستان ازاماتىنىڭ بەلسەندى ارالاسۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ورالماندارعا ارناپ جالعان  قۇجات جاساۋدىڭ قانشالىقتى «دامىعانىن» ايقىن كورسەتەدى. بۇل  ءسوزى­مىزدى جاقىندا عانا الماتى وبلىسىنا قىتايدان كەلىپ ورالمان رەتىندە تىركەلگەن 87 كىسىنىڭ قۇجاتىنىڭ جالعان بولىپ شىق­قاندىعى دا دالەلدەي تۇسەدى. دەگەنمەن, بولاشاقتا مۇنداي كەلەڭسىز­دىكتەر تۇبەگەيلى تىيىلار, ورالماندارعا بولىنگەن قارجى نەشە ءتۇرلى الاياقتار مەن دەلدالداردىڭ قالتاسىنا ءتۇسىپ كەتپەي, ءاربىر تيىنىنا دەيىن تولىعىمەن ورالمان­داردىڭ وزدەرىنە جەتەر دەپ ۇمىتتەنەمىز. اڭگىمەلەسكەن جۇماگۇل قۋانىشبەكقىزى.