تۇركىتىلدەستەر تەرمين تۇگەندەۋدە

تەك تامىرى ءبىر, ءدىنى ورتاق, ءسوز­دەرىندە كوپ الشاقتىق جوق  تۇركى ەلدەرى كەڭەس ءداۋىرى قۇردىمعا كەتكەننەن كەيىن بارىن جارقىراتىپ, جوعىن تۇگەندەۋمەن كەلەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى, ەلوردادا ەكى كۇن بويى «تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ تەرمينقور قالىپتاستىرۋ تاجىريبەسى» اتتى تو­عىزىنشى حا­لىق­ارالىق عىلى­مي-پراك­تيكالىق كون­فەرەنتسيا دەر ەدىك. بۇرىن مۇنداي القالى جي­ىندار ازەربايجان, تۇركى­مەن­ستان, قىر­عىز­­ستاندا جالعاسىن تاپقان بولاتىن. كونفەرەنتسيانى مادەنيەت ۆيتسە-ءمينيسترى عازيز تەلەباەۆ اشىپ, بۇگىندە جەر بەتىندە 200 ميل­ليون­عا جۋىق تۇركىلەر ءومىر سۇرەدى دەسەك, ولاردىڭ بارلىعىن بىرىكتىرىپ تۇرعان ەڭ باستى ءرامىز – ول قا­سيەتتى ءتىلىمىز. الايدا, نەبىر اۋما­لى-توكپەلى كەزەڭدەر بارى­سىن­دا ءبىزدىڭ ءبىر-بىرىمىزگە جاقىن­داسۋى­مىزعا, ءتىلىمىزدى مەيلىنشە بايى­تىپ تۇرلەندىرۋگە مۇمكىندىك كوپ بولا قويعان جوق. مىنە, بۇگىندە سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, تۇركى الەمىنىڭ ءتىل مۇراسىن زەرتتەيتىن كەزەڭ دە كەلىپ جەتتى, دەپ حالىقارالىق كونفە­رەن­تسيانىڭ ال­عا قويعان ماقسات-مىندەتىنە توق­تال­دى. بۇدان كەيىن تۇركيا رەس­پۋبليكاسىنىڭ اقپا­رات­تىق تەحنولوگيا جۇمىس توبى­نىڭ توراعاسى نەزيح كۇلەيىن ءسوز الىپ, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قارقىندى دامۋى كەزىندە تەرميندەردى ءبىر ىزگە ءتۇسىرۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سول سەكىلدى تۇركيانىڭ اقپاراتتىق تەحنولوگيا باسقارۋ كەڭەسىنىڭ مۇشەسى كوراي وزەر ءوز مەملەكەتىندەگى اقپا­راتتىق ۇيىم­نىڭ جۇمىسى تۋرالى وي قوزعاپ, كىرمە سوزدەر نەگىزىندە قالىپتاس­قان تەرميندەردى العا تارتىپ, قازىر 40 جۇمىس توبى با­رىن, ونىڭ جەتەۋى ماقساتتى ىستەرمەن اينا­لى­ساتىنىن, ينتەرنەتتە 12 مىڭ سوزدىك قورى جيناقتال­عانىن, 33 ۋنيۆەرسيتەتتە جاس ماماندار ءازىر­لەنەتىنىن, ادەبيەتتەگى ماتىندەردى قالىپتاستىرۋ ماقسا­تىندا شى­عار­ما جارىسى ۇيىم­داس­تىرىلىپ, ول كىتاپ بولىپ شىعا­تىنىن تىلگە تيەك ەتتى. مادەنيەت مينيسترلىگى ءتىل كو­مي­تەتىنىڭ توراعاسى شەرۋباي قۇر­مانباي ۇلى تۋىستاس ەلدەر ارا­سىنداعى ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭ­دەتۋ, تۇركىتىلدەس حالىقتار­دىڭ عى­لىم سالاسىنداعى بايلانىسىن نىعايتۋ, ءوزارا تەرمين جاساۋ ۇدە­رىسىن دۇرىس جولعا قويۋ جانە سالا­لىق, اسىرەسە اقپاراتتىق عى­لىم بويىنشا ورتاق تەرميندەر قورىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەلەرىن جان-جاق­تى قوزعاپ, وتكەن عاسىر­دىڭ با­سىندا الاش ارىستارى دا تەرمين جاساۋ ماسەلەسىن قوزعاعا­نىنا ناق­تى دالەل-دايەكتەر كەلتىردى. تاۋەل­سىزدىك العاننان كەيىنگى جەردە بۇ­رىن جابۋلى تاقىرىپ بولعان تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ تەر­مينولو­گياسىنا ارنالعان ءماجىلىس­تەر وتە باستاعانىن, عالىمدار كوپتىلدى تەرمينولوگيالىق سالىس­تىر­مالى سوزدەرىن جاساۋعا كەلىسكەنىن, بىراق بۇل ءىستىڭ ءالى تولىق ورىندالا قويماعانىن اتاپ ءوتتى. بىزدە كسرو قۇرامىنا كىرگەن تۇركى حالىقتارى­نىڭ تىلدەرىندە تەرميندەردى ءتىل­ارالىق بىرىزدەندىرۋ ءتۇر­كى­تىل­دەستەردىڭ ءوز اراسىندا ەمەس, ولار­دىڭ ارقايسىسىنىڭ ورىس تىلىمەن اراسىندا بولدى. دالىرەك ايت­قاندا, تىلارالىق بىرىزدەندىرۋ ءتۇر­كى تىلدە­رىنىڭ ورىس تىلىمەن ورتاق تەرميندەرىن بارىنشا ۇلعايتۋ ماقساتىن كوزدەي وتىرىپ, ورىس ءتىلى تاراپى­نان تۇركى تىلدەرىنە قا­تىستى ءبىر­جاقتى جۇرگىزىلدى. ورىس – قازاق, ورىس – وزبەك, ورىس – ازەر­بايجان, ورىس – قىرعىز, ورىس – تۇركىمەن, ورىس – تاتار تىلدەرى اراسىندا تەرمينالماسۋ جۇرگىزى­لىپ, ەكىنشىلەرى نەگىزىنەن تەرمين قابىلداۋشى تىلدەر بولىپ كەلدى. كەڭەس وداعى تۇ­سىندا ورىس تىلىنەن تۇركى تىلدەرىنە الماسقان تەرميندەر جۇزدەپ, مىڭ­داپ سانالسا, تۇركى تىلىنەن ورىس تىلىنە ەنگەن تەرميندەر مۇلدەم مار­دىمسىز, ءبىرلى-جارىم ەدى. ال ورىس تىلىندەگى تەرميندەردىڭ باسىم كوپ­شىلىگى وتكەن عاسىرلاردىڭ ءسوزال­ماسۋلارى بولا­تىن. ەندىگى جەردە ءبىز تۇركى تىلدەرىنىڭ ءوز ىشىندەگى ءسوز­الماسۋ, تەرمينالماسۋ ماسەلەسىن جولعا قويۋىمىز كەرەك, دەدى. قىرعىزستاننان, ازەرباي­جان­نان, وزبەكستاننان كەلگەن ر.مومبەكوۆ, ا.فاتۋللاەۆ, ش.مۋتالوۆتار پلەنارلىق ماجىلىستە ءسوز الىپ, تۇركى جۇرتى اراسىندا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ىنتىماقتاستىعى تۋ­رالى ايتتى. استاناداعى تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ش.يب­راەۆ تۇركى حالىقتارىنىڭ فول­كلورلىق تەرميندەرى تۋرالى ءوز بايلامىن باياندادى. كونفەرەنتسيانىڭ ەكىنشى كۇنى تۇركى تىلدەرىندەگى اقپاراتتىق تەحنولوگيا, تەرمينولوگياسىنا قا­تىس­تى ماسەلەلەر ءسوز بولدى.  سەس­سيالىق ماجىلىستە تۇركى تىلدەرىندەگى لينگۆيستيكالىق تەرميندەر, سوزدىكتەر قورىن جاساۋ, تاعى دا باسقالار جۇرت تالقىسىنا ۇسى­نىل­دى. وسى حالىقارالىق كونفە­رەنتسياعا قاتىسقان عالىمداردىڭ باياندامالارى الداعى ۋاقىتتا توپ­تاستىرىلىپ, كىتاپ بولىپ شىعاتىنىن ايتا كەتسەك دەيمىز. سۇلەيمەن مامەت.