مەن جىل باسىندا تۋعان رەسپۋبليكامنىڭ تۋىن توبەمىزدە اسقاق جەلبىرەتىپ, ايبىندى ءانۇرانىن اسقاق شىرقاعان ازيا ويىندارىنىڭ استانادا ءوتكەن اشىلۋ سالتاناتىنا قاتىسىپ قايتقان ەدىم. شاتىرىنىڭ استىنا 30 مىڭ كورەرمەن سىيىپ كەتەرلىك «استانا-ارەنا» ءتارىزدى جابىق ستاديوندار الەمدە ساناۋلى-اق دەسەدى. دەسە دەگەندەي, ستاديون ىشىنە ەنسەڭ, وسى زامانعى ساۋلەت ونەرىنىڭ وزىق ۇلگىسىمەن شاڭىراق كوتەرگەن جابىق عيمارات كوڭىلىڭدى كوككە كوتەرىپ, عاجاپ ءبىر تولقىنىستى سەزىمگە جەتەلەيدى.
30 مىڭ كورەرمەن دۇرك كوتەرىلىپ, ءبارى بىردەي قوسىلىپ قازاقستاننىڭ ءانۇرانىن شىرقاعاندا تۇلا بويىڭ شىمىرلاپ, كوكىرەگىڭە وتتى سەزىم كەپتەلىپ, قوس جانارىڭا ءمولت-ءمولت ەتىپ جاس تىرەلەدى ەكەن. مەن ناق وسىنداي سەزىم الديىندە بولدىم. قازاقستان اتتى قاسيەتتى ەلدە تۋعانىما تاۋبە ايتىپ, ونىڭ وسىنداي ۇلى تويىن ۇلىقتاۋ باقىتىنا يە بولعان كوپتىڭ ءبىرى ەكەندىگىن سەزىنە الۋ ءساتىمدى عۇمىرىمنىڭ ەڭ ءبىر ەلەۋلى دە ەڭسەلى تۇسى دەپ ەسەپتەدىم.
VII قىسقى ازيا سپورت ويىندارىن ءوتكىزۋ قۇرمەتىنە يە بولعان قازاقستان وسى جولى تاريحىندا كورىپ, بىلمەگەن ءمارتەبەلى بيىك تابىستى ەنشىلەپ, سپورتشىلارىمىز مول ولجا سالدى. قازاق ەلى تاعى ءبىر الەم تاريحىنىڭ الدىندا ەڭسەسىن بيىكتەتكەن عاجاپ مۇمكىندىككە يە بولدى.
كۇنى كەشە عانا 56 مەملەكەتتىڭ باسىن قوسىپ, ەقىۇ-نىڭ ون ءبىر جىل بويى توقىراپ قالعان جۇمىسىن قايرا ءتىرىلتىپ, ساليقالى سامميت وتكىزدىك. مارتەبەلى جيىندا ءسوز العان ءار مەملەكەتتىڭ كوسەم سەركەلەرى ادامزات قاۋىمداستىعى اسا قاجەتسىنىپ وتىرعان وسى باسقوسۋدىڭ باستاۋىندا تۇرا بىلگەن قازاقستانعا, ونىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتكەرلىگىنە, ساليقالى وي يەسى ەكەندىگىنە, بۇگىنى مەن كەلەشەگىن شەبەر شەندەستىرە الار داناگوي كوسەمدىگىنە ءبىراۋىزدان دەن قويدى. وعان ءبىز كۋا, تاريح كۋا!
ولاي بولسا, تۋعان حالقىنىڭ قامىن ويلاپ, بىزگە ءمالىم-بەيمالىم ساياسي جاعدايلاردىڭ الدى-ارتىن وراعان سوقتىقپالى سوقپاقتارىنان سونى جول تاۋىپ, سول جولدا سۇرىنبەي, جاڭىلماي جانكەشتىلىكپەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 20 جىلىنا ساۋ-سالامات جەتكىزگەن بىردەن-ءبىر تۇلعانىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەكەندىگىن مويىنداۋعا مىندەتتىمىز.
«ەل بولسا ەر تۋعىزباي تۇرا المايدى!» بۇل – اكسيوما. سول شىندىقتىڭ شىراي بەرەر تۇسىن سوناۋ تۇران جۇرتىنان قالعان جىرتىستاي بۇگىنگى ءارى دانا, ءارى بالا, ءارى ءمارت, ءارى ءنامارت, نەلەر ۇلى تۇلعالاردىڭ تال بەسىگى بولعان التىن قۇرساقتى قازاق ەلى, قازاق حالقى ەكەندىگىن ەسكەرمەسكە بولا ما؟ تاريحتىڭ تۋلاعان تولقىندارىنا بىردە شىم باتىپ, بىردە قۇلشىنا قۇلاش ۇرىپ, بىردە ەسكەرىلىپ, بىردە ەسكەرىلمەي, بىردە جولىنان قاعىلىپ, بىردە تورىنەن سىرىلىپ كەلگەن قايمانا قازاق ابىلاي تۇسىنداعى از عانا ۋاقىت ەرلىك پەن سەرىلىكتىڭ, ەركىندىك پەن ەركەلىكتىڭ كەزەڭىنەن ءوتتى. ودان كەيىنگى كورگەن قازاقتىڭ قۇقايى وردان شىقسا سورعا, سوردان شىقسا قايرا كەلىپ ورعا جىعىلعان سورلىنىڭ ءحالىن كەشتى. بۇل بۇرالاڭ بۇلتالاق جولدا دا ءبىزدىڭ مۇڭ ورانىپ, زار كەشكەن تاريحىمىزدىڭ قاندى دا شاڭدى ءىزى جاتىر.
ءار تاريحي قۇبىلىس پەن جاعداياتتىڭ (سيتۋاتسيانىڭ) وزىنە عانا ءتان تاعىلىمى بولماق. قازاق ەلى مەن جۇرتىنا وسىدان جيىرما جىل بۇرىن باقىت قۇسى بولىپ قونعان ازاتتىق, بوستاندىق, تاۋەلسىزدىك تاعىلىمىن اركىم ارقالاي تۇسپالداپ, ءار ءتۇرلى تۇسىنەتىندىگى زاڭدىلىق. بىراق, مەنىڭشە, «اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى» دەيتىن اقجارىلقاپ كەزەڭ تاريح-انانىڭ قۇرساعىندا تىم كوپ جاتىپ, زارىقتىرعان, كوپ توستىرىپ تورىقتىرعان, ومىرگە اي ماڭدايى جارقىراپ كەلەر ءساتىن كۇتىنگەنى اقيقات ەدى. ول سان عاسىر قىزىل توبىق قار كەشىپ, قىزىل اياق جار كەشكەن بابالار مەن اتالاردىڭ ارمان-اڭسارى ەدى. اق جاۋلىقتى اجەلەر مەن انالارىمىزدىڭ تۇندە الدىنا الىپ ءسابيىن تەربەتكەن ءالدي-انىنە اينالدى, كۇندىز كۇيزەلىس كۇرسىنىسى مول جۇرەك تۇسىنا شەمەن بولىپ بايلاندى سول ازاتتىق.
سول ءسارۋارلى ءسات تۋدى. قازاقستان ءتاۋەلسىزدىگىن الەمگە جاريا ەتتى. ەندىگى باعىت-باعدار قانداي بولماق, كەلەشەككە كەشىكپەي اتتانىپ كەتەردە قازاق كوش-كەرۋەنىنىڭ بۇيداسىن كىمگە سەنىپ بەرۋگە بولادى دەگەن جولايرىق كۇي كەشتىك. ونى دا تارلان تاريح بەكەرگە شىعارمايدى. وسى سىندارلى ساتتە جاسىنان مەتاللۋرگتەر پەشىندە قۇرىشپەن ءبىرگە بىتە قايناسىپ, بويى دا, ويى دا بولات بولىپ بەكىنگەن قازاقتىڭ ءبىر ۇلى تۇلعا بيىكتەتكەن. ول بۇگىنگى پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەدى.
جاڭا ءىستى باستاپ كەتۋ وڭاي بولمادى. كەڭەس بەرۋشىلەر دە, داڭعىلدان تۇيىققا جول سىلتەۋشىلەر دە جەتكىلىكتى ەدى. سولاردىڭ ءبىرازى جاس ەلدى جالپاسىنان ءتۇسىرىپ, شەكسىز بايلىققا مەلدەكتەسەك دەگەن زالىمدىق پيعىلدا بولعاندىعى جاسىرىن ەمەس. اسىرەسە, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەسەلەنەر تۇسى – اۋىل شارۋاشىلىعىن رەفورمالاۋدا قيا جاردا قيسىق باسقان تۇسىمىز دا از بولمادى. سول قيسىنسىزدىق زاردابى كوبىنەسە قازاق اۋىلدارىنا اۋىر جۇك ارتىپ كەتتى. بىرقاتارى باتپان جۇكتى كوتەرە الماي شاتقاياقتاي تۇرالاپ, تايكەسىنەن ءتۇستى. شارۋاشىلىقتى شاشىپ الدىق. ەندى عانا ەس جيا باستاعاندايمىز. دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, عىلىمدى وركەندەتىپ, ونى ەل يگىلىگىنە جەگۋ ماسەلەلەرىنىڭ ۇڭىلەر تۇزى ازشىلىق ەتپەيدى.
دەي تۇرساق تا تاۋەلسىز ەل ىرگەسىن بەكەمدەپ, ەكونوميكاسىن ەسەلەپ, الەۋمەتتىك دامۋ ساتىلارى بيىكتەپ, حال-احۋال اۋانى جاقسارا تۇسكەندىگىن دوس تۇگىلى دۇشپانىمىز مويىنداي باستادى. ارينە, بۇل ارادا ديفەرامبا ايتىپ, جارامساق ماداق, قيسىنسىز ماقتاۋ ايتۋدىڭ قاجەتى جوق, ءارى مەن ونىڭ ادامى ەمەسپىن.
رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بيىل دا ادەتتەگىدەي قازاقستان حالقىنا كەزەكتى جولداۋىن ارناعانى بەلگىلى. ماعان بۇل جولداۋ ءوزىنىڭ ساليقالى سالماعىمەن, سۇڭعاتتى سيپاتىمەن, ەلىنە الاڭ, جاناشىر كوڭىلدىڭ كوكجيەگىن اڭداتقان اقىلماندىعىمەن ەرەكشەلەنگەندەي كورىندى.
مەن جولداۋدى تۇگەل ءسۇزىپ, كوكىرەك كوڭىلىمنەن وتكىزگەنىممەن, ونىمدى تەگىس تىزبەلەپ, باعا بەرۋدەن اۋلاقپىن. ەكى عانا ماسەلەگە نازار اۋدارسام دەيمىن. سونىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى مەملەكەتتىك ءتىل – انا ءتىلىمىز حاقىندا.
ءسوز جوق, انا تىلىمىزگە الاڭ كوڭىل ءالى دە كۇپتى سەزىمنەن ادا-كۇدە ارىلىپ بولدى دەي المايمىز. بۇل توڭىرەكتە ايتىلعان, ايتىلىپ كەلگەن, ايتىلا بەرمەك اڭگىمە اۋەيى جاۋىرلى شيىرعا اينالىپ بولدى. سونداعى ايتاتىنىمىز ءتىلدىڭ دامىماۋىنا پرەزيدەنت, ۇكىمەت, پارلامەنت كىنالى دەگەن سولاقاي سىننان ءارى اسپايدى. ءوز بويىنداعى كەمشىلىك كىنا مەن كۇنانى قۇدايعا قۇلاتا سويلەيتىن قازاق بۇل جولى دا ءتىل ماسەلەسىنە ءوزىنىڭ قاتىسى جوق, سىرت باقىلاۋشى رولىندە تۇرىپ كەلەدى. بۇل – اسا وكىنىشتى جاعداي. تاپ وسىنداي پيعىلدى حالىقتىڭ ءتىلى قالاي دامىپ, وركەن جايادى.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن قادىر اقىن كوكشەتاۋعا كەلگەندە: «بالالارىم ولەڭدەرىمدى وقىمايدى, نەمەرەلەرىممەن انا تىلىمدە سويلەسە المايتىن حالگە جەتتىم», دەپ جانارىنا جاس العانى ەستە. بۇل اقىننىڭ تراگەدياسى عانا ەمەس, تۇتاس قوعام تۇتقاسى – قازاقتىڭ قايعىسى عوي.
پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا: «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن (باسقا ۇلت وكىلدەرىن قوسا دەپ تۇسىندىك – ت.ق.) 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ», دەپ اتاپ كورسەتتى. مىنە, ءتىل ماسەلەسىندە ەلباسى الدىمىزعا ناقتىلى وسىنداي مىندەت جۇكتەپ وتىر. بۇل – حان-قارا, باسشى-قوسشىعا تىكەلەي قاتىستى, مەنىكى-سەنىكى دەمەيتىن اسا ابىرويلى دا اۋىر مىندەت. ابىرويلىلىعى – مىندەت ورىندالۋىمەن ولشەنسە, اۋىرلىعى سول مىندەت ورىندالار ما دەگەن ەكىۇشتى كۇدىك.
ەندەشە, كەلىڭىزدەر اعايىن! جۇمىلايىق, جۇرەككە جۇرەك, بىلەككە بىلەك, تىلەككە تىلەك قوسا قيمىل كورسەتەيىك. ءويتكەنى, سىرتتان كەلىپ «ءاي, ءتىلىڭنىڭ نەگە كوسەگەسىن كوگەرتپەي جاتىرسىڭ», دەپ ەشكىم ءمۇسىركەمەيدى, قامقور دا بولمايدى.
جولداۋداعى ەكىنشى ءماسەلە مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى بولىپ وتىر. جەر استى شيكىزاتىن ءوندىرۋدى دەندەي يگەرگەن رەسپۋبليكا قالاي دەسەك تە اگرارلى ەل ەكەندىگىن ەستەن شىعارۋعا ءتيىس ەمەس. استىق, مال ءونىمدەرىنسىز ەش ىلگەرى باسا الماسىمىز ايدان انىق.
«اۋىل جىلى» اتانعان كەزەڭدەر ارتتا قالدى, ودان اۋىلدىڭ كوسەگەسى كوگەرىپ كەتە المادى, تىزەلەگەن قالپى تىك تۇرا الار ەمەس. ەندەشە, بۇل باعىتتا ويلانار, ويلاستىرىپ شەشەر ماسەلە بار ەكەنى انىق.
جولداۋدا: «اگرارلىق سەكتوردا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندە بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمەگەن جوبا جۇزەگە اسىرىلادى», دەپ شەگەلەي كەلىپ: «2016 جىلدىڭ وزىندە ەت ەكسپورتى 60 مىڭ تونناعا جەتەدى, مۇنىڭ قۇنى 4 ميلليون توننا بيداي ەكسپورتىنا تەڭ», دەگەنگە نازار اۋدارىلعان. ونىڭ ۇستىنە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ بارىسىندا ەلىمىزدە قوسىمشا 20 مىڭنان استام اۋىلداستارىمىزعا جۇمىس ورنى اشىلماق ەكەن.
مىنە, مەنى ەرەكشە قىزىقتىرعان ەكى ءماسەلەنىڭ ءاۋجايى جالپى ەل ءومىرىنىڭ ءبۇگىنىنەن دە ەرتەڭىنە دەگەن الاڭ كوڭىلىمىزدى ورنىقتىرىپ, جارقىن بولاشاققا دەگەن سەنىم سيپاتىن تەرەڭدەتە تۇسكەندەي بولدى.
بۇگىندە كەز كەلگەن قازاقستاندىق ءوز ءۇمىتى مەن كەلەشەگىن ەل باسشىسىنىڭ سارابدال ساياساتكەرلىگىنە, ەل مۇددەسىن ءبارىنەن دە, ءوز ورىنتاعىنان دا بيىك قويا بىلەر ساليقالىلىعىنا, تۇيىقتان الىپ شىعار داناگوي كوسەمدىگىنە, تاعى باسقا دا اسىل قاسيەتتەرىنە تاۋەلدى قاراستىرادى. بۇل زاڭدى دا.
وسى ورايدا تاپ قازىرگى تاڭدا الەم تانىپ, مويىنداعان, ءىرى ساياساتكەرلەرمەن يىقتاسا الار كىمىڭ بار دەگەندە, ويعا الدىمەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەسىمى ورالارى اقيقات. ەندەشە, اتقارىلعان ءىستى ۋاقىت ولشەمىمەن شەندەستىرمەي, ونىڭ پايىم-پارقىن پاراسات بيىگىمەن دەڭگەيلەس قاراساق, جۇزەگە اسقان ىستەرىمىز بەن قول جەتكەن تابىستارىمىز, سىرتقى ساياساتتاعى بەدەل-ابىرويىمىز بۇگىنگى پرەزيدەنت باسشىلىعى تۇسىندا جۇزەگە اسقاندىعىن كوڭىلگە مەدەت ساناعانىمىز ءجون بولماق.
ەگەر ەلىن شاشاۋ شىعارماي, بەرەكە-بىرلىكتە ۇستاسا, كورشىلەس رەسپۋبليكالارداي قاندى قاساپقا ۇرىندىرماسا, ەل بىرلىگىن, دىنگە توزىمدىلىكتى دوستىق, كەلىسىم اياسىندا شەشىپ بەرىپ وتىرسا, جەر-كوكتەن جاڭا تۇلعا ىزدەۋدىڭ قيسىنى بار ما. 46 كونفەسسيا مەن 130-دان استام ەتنوستىڭ ورتاق ورداسى قازاقستان ەمەس پە.
تاريحتا 20-30 جىل ەل باسقارعان تۇلعالار از ەمەس. ءوزىنىڭ عالامات تابىستارىمەن الەم نازارىن اۋدارعان ويماقتاي عانا سينگاپۋر مەملەكەتى ءوز وركەندەۋىنە 31 جىل باسشىلىق جاساعان ۇلى رەفورماتور لي كۋان ءيۋدىڭ ارقاسىندا جەتكەندىگىن كىم بىلمەيدى. نەمەسە 1981-2003 جىلدار ارالىعىندا مالايزيا مەملەكەتىنە اۋىسىمسىز باسشىلىق جاساعان ماحاتحير موحامماد جۇرگىزىپ كەلگەن ىشكى-سىرتقى سىندارلى ساياساتى ناتيجەسىندە ايتۋلى ەكونوميكالىق قارىشتاۋلاردى قامتاماسىز ەتە ءبىلدى. اقش تاريحىندا قاتارىنان ءتورت رەت پرەزيدەنت بولىپ سايلانعان فرانكلين دەلانو رۋزۆەلت ەسىمى ونىڭ ەلى ءۇشىن اتقارعان سانداعان ەڭبەكتەرىن ايتپاعاندا, امەريكا حالقىن ۇلى دەپرەسسيادان امان الىپ شىققان كورەگەن كوسەم رەتىندە باعالانعاندىعىنا تاريح كۋا!
«ءوز ەلىڭدە پايعامبار جوق» دەيتىن ەزۋ تارتتىرار قاساڭ قاعيدا بار. ءار ەل ءوز عايساسى مەن مۇحاممەدىن تۋدىرا بەرسە, وندا پايعامبارلىقتىڭ قادىر-قاسيەتى قايدا قالماق. ال قازاقستاندىقتار نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەسىمىمەن ماقتانا الادى ءارى قازاقستاندى بۇل ەسىمنەن بولە قاراۋ تاريحقا قيانات.
تولەگەن قاجىباي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, جازۋشى.
كوكشەتاۋ.
