«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا, رەسپۋبليكامىزدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋ جوسپارىندا بەلگىلەنگەن ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتار وزگەرىسسىز قالا بەرەدى. جاھان كوشباسشىلارىنىڭ – دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن ورىندالۋى ءتيىس جاڭا مىندەتتەر قازاقستان حالقىنىڭ الەۋمەتتىك دامۋىنىڭ بارلىق اسپەكتىلەرىن قامتيتىن «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارى, يندۋستريالاندىرۋ, «تسيفرلى قازاقستان», «رۋحاني جاڭعىرۋ» سىندى كەشەندى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا باعىتتالىپ وتىر.
جوعارىدا اتالعان باعدارلامالار اياسىندا بۇگىنگە دەيىن قول جەتكىزىلگەن ناقتى ناتيجەلەر بار. اتاپ ايتار بولساق, 2016 جىلى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 1,5%-دى قۇراسا, وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش 4% بولدى; ونەركاسىپتىك ءونىمنىڭ ءوسۋى 7%-دان استى.
بيىلعى جولداۋدا الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋدىڭ ادىلەتتى جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا بىرقاتار پروبلەمالار اتالىپ ءوتتى. وسى رەتتە ەلباسى ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋگە باسا نازار اۋدارۋدى تاپسىردى. كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ بويىنشا «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جۇمىسىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. الداعى ۋاقىتتا جاڭا جۇمىس ورنىن تابۋدى جەدەلدەتۋ ماقساتىندا ەلەكتروندى ەڭبەك بيرجاسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتتى.
پرەزيدەنتتىك «نۇرلى جول» باعدارلاماسى عىلىم سالاسىنا دا جەتىپ, وسى سالاداعى مەملەكەتتىڭ قىزمەتكەرلەردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاۋىپ جاتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە الماتى قالاسىندا 120 جاس عالىم پاتەر كىلتتەرىن الىپ, باسپانالى بولدى. وسى ورايدا «قازاقستان يپوتەكالىق كومپانياسى» باسشىلىعىنىڭ تۇرعىن ءۇي بەرۋگە بايلانىستى ءتيىمدى جولداردى قاراستىرىپ, بارىنشا قولداۋ كورسەتكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسىنداي يگى باستامالار ءارى قاراي جالعاسىن تابادى دەگەن ويدامىز.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ: «اقىلدى قالالار» وڭىرلىك دامۋدىڭ, يننوۆاتسيالى تاراتۋدىڭ جانە ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىندا تۇرمىس ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ لوكوموتيۆتەرىنە اينالادى», – دەگەن سەنىمدى بولجام ايتادى. بۇل شىن مانىندە, ءححى عاسىرداعى جاھاندىق جاعداي ايقىنداعان, وركەنيەت دامۋىنىڭ باعىتىن بولجاعان عىلىمي ساراپتامالاردىڭ ناتيجەسى. تۇتاس جاھاننىڭ جانە جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ ەكونوميكالىق وركەندەۋى بۇدان بىلاي ادام دەنساۋلىعىن, قورشاعان ورتا احۋالىن, ادامزاتتىڭ الەۋمەتتىك جانە بيولوگيالىق تۇرعىداعى كەلەشەگىن ەسەپكە الا وتىرىپ, جاسالعان جوسپارلارعا سۇيەنەتىن بولادى. سەبەبى تەحنولوگيالار ءداۋىرى – تۇپتەپ كەلگەندە, الەۋمەت پەن ەكولوگيانىڭ باستى قۇندىلىق رەتىندە الدىڭعى ساپقا شىققاندىعىن ايعاقتايتىن كەزەڭ.
بۇگىنگى تاڭدا وڭىرلىك جانە الەمدىك ەكوساياساتتاعى ۋربوەكولوگيالىق ساياساتتىڭ ۇلەس سالماعى ارتىپ كەلەدى. بۇل بيوسفەرا مەن تەحنوسفەرا تەڭگەرىمىن ساقتاي وتىرىپ, شاھارلاردى ءتيىمدى باسقارۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن قولدانىسقا ەنگىزۋ قاجەتتىگىن ايقىنداي تۇسەدى. وسىعان وراي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بيىل 20 جىلدىعىن تويلاعالى وتىرعان ەلوردامىز استانانىڭ مىسالىندا «سمارت سيتي» ستاندارتىن جاساپ, ەلىمىزدىڭ باسقا قالالارىنا تاراتۋدى تاپسىردى. مۇنداي يننوۆاتسيالىق دامۋ ءۇردىسى قالالار اراسىنداعى ءوزارا باسەكەلەستىكتى, ءسويتىپ حالىقارالىق دەڭگەيدە مەملەكەتارالىق باسەكەلەستىكتى ارتتىرىپ, سىرتقى ءتۋريزمدى دامىتۋعا, قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق جاعىمدى ءيميدجىن قالىپتاستىرۋعا يگى اسەر ەتەدى دەگەن ويدامىز.
رەسپۋبليكاداعى ءىرى ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردى تسيفرلى جۇيەگە كوشىرۋ بويىنشا ءىرى يننوۆاتسيالىق ورتالىقتار بازاسىندا عىلىمي ازىرلەمەلەر جاساقتاپ, قاناتقاقتى جوبالاردى ىسكە قوسۋ كۇن تارتىبىنە قويىلدى. مۇنداي يننوۆاتسيالىق شەشىمدەر, سايىپ كەلگەندە, ونەركاسىپتەردە وندىرىلەتىن ونىمدەردى ەكسپورتقا شىعارۋعا لايىق ساپا ستاندارتىنا جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەت ەكەنى داۋسىز. وسى رەتتە ەكونوميكالىق تۇرعىدا تابىستى تسيفرلى جۇيەنىڭ ورناۋى ەسەبىنەن كوپتەگەن ادامداردىڭ جۇمىسسىز قالۋ قاۋپىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى دە ەلباسى نازارىنان تىس قالعان جوق. بۇل تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنىڭ تيىمدىلىگىمەن قوسا الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق سيپاتتاعى قاۋىپ-قاتەرلەرىن دە الدىن الا بولجاپ, ءتيىستى شارالار قولدانۋ قاجەتتىگىن ايقىندايدى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ: «ۇلتتىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن مادەنيەتىمىز بەن يدەولوگيامىزدى ودان ءارى دامىتۋىمىز كەرەك. «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» ءمان-ماڭىزى دا ناق وسىندا» – دەي وتىرىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ باستى قازىناسى بولىپ تابىلاتىن ادامي كاپيتالدى دامىتۋداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە توقتالىپ ءوتتى.
ورتا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا جاڭارتىلعان مازمۇنعا كوشۋ ۇدەرىسى جاس بۋىننىڭ ەركىن ويلاۋ قابىلەتىن قالىپتاستىرۋعا, وسىلايشا ولاردىڭ عىلىمي سارالاۋ ماشىعىن ەرتە جاستان جەتىلدىرۋگە نەگىزدەلۋى ءتيىس. ءارى اتقارىلار قىرۋار جۇمىستى جۇيەلەۋ ءۇشىن مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ وقۋ جۇكتەمەسىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ەتىپ ازايتۋ, مۇعالىمدەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن تەحنولوگيالىق جاڭعىرتۋ قاجەت.
زامان تالابىنا وراي ماتەماتيكا, جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ قاجەتتىگى كوزدەلگەن. ءوسىپ كەلە جاتقان جاس قازاقستاندىقتاردىڭ كەلەشەكتەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءال-اۋقاتى, مادەني وي-ورەسى, ۇلت رەتىندەگى مارتەبەسى ءۇش ءتىلدى ەركىن مەڭگەرۋىندە ەكەندىگىنە كۇن ساناپ كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ ءمان-ماڭىزىن ەلباسى قازاق ءتىلىنىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋ, تەرمينولوگيانىڭ كۇرمەۋى قيىن ماسەلەلەرىن وڭتايلى شەشۋ سىندى پروبلەمالارمەن ساباقتاستىردى.
عىلىم سالاسىندا جاس عالىمداردىڭ ىزدەنىستەرىنە قولداۋ كورسەتىپ, ارنايى گرانتتار ءبولۋدى قاراستىرۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپسا, جاس كادرلارىمىز شەتەلدىك جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتاردا تاجىريبە الماسىپ, يننوۆاتسيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە مول مۇمكىندىك الار ەدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا اكادەميالىق ەركىندىك بەرۋ, ولاردا الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كامپۋستارىن اشۋ, شەتەلدىك مەنەدجەرلەردى تارتۋ سىندى باستامالار قازىردىڭ وزىندە جەتەكشى قازاقستاندىق جوو-لار تاجىريبەسىنە ەنگىزىلۋدە. بۇل جاھاندىق ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنا ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىن قارقىندى جۇرگىزۋگە جول اشادى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ مىسالىندا قارايتىن بولساق, ءبىلىم مەن عىلىم ينتەگراتسياسى اياسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن ينستيتۋت بازاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ماگيستراتۋرا مەن PhD دوكتورانتۋرانىڭ ارقاسىندا قازىر عالىمدارىمىزدىڭ ورتا جاسى 49-عا جەتىپ وتىر. بۇل كورسەتكىش 2012 جىلى 65 جاس مولشەرىندە بولاتىن.
قازىرگى تاڭدا ء«بىلىم تۋرالى» زاڭ جوباسى مەن عىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى ۇكىمەت دەڭگەيىندە قايتا قارالىپ جاتىر. وسىنىڭ نەگىزىندە كۇن تارتىبىندەگى ءبىراز كوكەيكەستى پروبلەمالار شەشىمىن تاۋىپ قالار دەگەن ويدامىز.
مودەرنيزاتسيالاۋ ۇدەرىسى مەديتسينا سالاسىن دا قامتىماق. «قاعاز قولدانبايتىن اۋرۋحانا» جۇيەسىنىڭ, ياعني ەلەكتروندى مەديتسينا جۇيەسىنىڭ ىسكە قوسىلۋى حالىققا ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋ ءىسىن ەداۋىر جەڭىلدەتەرى كوپ جىلداردان بەرى شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلەگە نۇكتە قويار ەدى. بۇدان بولەك دياگنوستيكالاۋ, ەمدەۋ شارالارىندا جاساندى ينتەللەكت تەحنولوگيالارىن قولدانۋ دا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى.
ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىندا دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن ءتيىمدى قولدانۋدىڭ نەگىزگى تەتىگى زامان تالابىنا ساي تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىنە كەلىپ تىرەلەدى. بۇل قوعام ءومىرىنىڭ قاي سالاسىندا بولماسىن عىلىمي زەردەلەپ بارىپ, شەشىم قابىلداۋدى قاجەت ەتەدى. عىلىم سالاسىنداعى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىن, ءوز باسىم, ىسقاعازدارىن ەلەكتروندىق جۇيەگە كوشىرۋدەن باستاۋ قاجەت دەپ بىلەمىن. باسقارۋ تەتىكتەرىن تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى اقىرىنداپ قولدانىسقا ەنىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا عىلىمي جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋ بارىسى بىرىڭعاي ەلەكتروندى جۇيە نەگىزىندە باقىلاناتىن بولادى. بۇل تايم-مەنەدجمەنت تۇرعىسىندا دا, ەكونوميكالىق جاعىنان دا ۋاقىت پەن قارجىنى ۇنەمدەۋگە مول سەپتىگىن تيگىزەدى. ەڭ باستىسى, «قاعاز قولدانبايتىن» ەسەپتىك جۇيەگە كوشىرۋ عىلىمي شىعارماشىلىق ءۇشىن قولايلى اتموسفەرا قالىپتاستىرارى انىق.
ينستيتۋتتىڭ قولجازبا قورىندا ساقتاۋلى كونە ماتەريالدار مەن «م.و.اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مادەني ورتالىعىنداعى جازۋشىنىڭ جەكە مۇراعاتىن تسيفرلى فورماتقا كوشىرۋ جۇمىستارى بىرنەشە جىلدان بەرى جۇيەلى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. عالىمدارىمىز دايىنداپ, جارىققا شىعارعان ىرگەلى زەرتتەۋلەر مەن سەريالىق جيناقتار دا بىرتىندەپ وسى فورماتقا بەيىمدەلىپ, ينتەرنەت جەلىسى ارقىلى وقىرمان قاۋىمعا كەڭىنەن تارالۋدا. تسيفرلى تەحنولوگيالار ءداۋىرى گۋمانيتارلىق عىلىمنىڭ يننوۆاتسيالىق سيپات الىپ, ىلگەرى دامۋىنا يگى ىقپال ەتەدى دەگەن ويدامىن.
پرەزيدەنت جولداۋدا: ء«بىز جاڭا زامانعا ساي بولۋ ءۇشىن ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى تاريحي ورلەۋ باستاۋىندا تۇرعان ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋىمىز كەرەك», دەدى. جولداۋدا ايقىندالعان 10 ناقتى مىندەتتى جۇمىلىپ اتقارعاندا عانا, ءبىز ۇلت الدىنداعى ۇلى ماقساتتارعا قول جەتكىزەمىز. سول ارقىلى تۇتاستىعىمىزدى الەمگە تانىتا وتىرىپ, وركەنيەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلامىز. پرەزيدەنت حالقىنا سەنەدى, حالىق پرەزيدەنتىنە سەنەدى. بۇل جولداۋ رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ وزەكتى, كەمەلدەنۋ جولىن اشقان زامانا سۇرانىسىنان تۋىنداپ وتىر.
ءۋاليحان قاليجانوۆ,
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
