جارىماعان جارناما جاقسارا ما؟

اتام قازاقتا انا سۇتىنە جارى­­ما­عان دەگەن ءسوز بار. سول سەكىلدى قازاق ءتىلىنىڭ ۋىزىنا جارىماعان جارنامالار تۋرالى استانا قالا­سى تىلدەردى دامىتۋ باسقارما­سى­نىڭ ۇيىمداستى­رۋىمەن «كورنەكتى اقپارات تىلىندەگى وزەكتى ماسە­لە­لەر» اتتى دوڭگەلەك ءۇس­تەل ءوتتى. بۇل باسقوسۋدىڭ باستى ماق­سا­تى, «تىلدەر تۋرالى» زاڭنىڭ 19 جانە 21-باپتارىنىڭ ورىندالۋىن قام­تا­ما­سىز ەتۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدا­نىس اياسىن كەڭەيتۋ دەسەك, دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ۇيىمداس­تى­رۋ­شىسى «قو­ڭىر» ورتالىعىنىڭ دي­رەكتورى قۋان­تاي امانتاي اقپا­رات قۇرالدا­رىن­دا­عى جارنامالار تۋرالى ءوز ويىن ور­تاعا سالدى. ءار­ي­نە, مەملەكەتتىك ءتىل­دىڭ مارتەبەسىن ايقىنداۋ ىسىندەگى كەڭەس زاما­نى­نىڭ ۇستەمدىگى قۇدىققا قۇلاپ, قۇردىمعا كەتكەننەن كەيىن سىرەسكەن سەڭنىڭ سوگىلگەنىن, قاسيەتتى ءتىلىمىزدىڭ قادىرىن تۇسىنەتىندەر كو­بەي­گەنىن جوققا شىعارا المايمىز. استانانىڭ وزىندە ءبىر كەزدەرى جالعىز قازاق مەكتەبى بولسا, قازىر ول ونداپ سانالادى. قوعامدىق كولىكتەگى ءتىلدىڭ بەتى دە بەرى قاراپ كەلە جاتىر. دوڭگەلەك ۇستەلدە استانا قالا­سى تىلدەردى دامىتۋ باسقارما­سى­نىڭ باس­تىعى و.اسانعازى ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن مەكەمەدەگى جۇ­مىس­تار تۋرالى ايتا كەلىپ, ەندىگى جەردە جانسىز جار­نامالارعا جۋرناليستەر قاۋىمى دا ارالاسۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. شىنىندا, ءتىل ماسەلەسىندە قاراپاي­ىم جۇرت­قا ايتار وكپە-ناز جوق. تەك شەندى مەن شەكپەندىلەر عانا مەملەكەتتىك ىسكە كەي تۇستاردا ءاتۇستى قار­اي­تىنى بار. ورازكۇل اسان­­عازىقىزى ەلوردادا 800 مىڭنان اسا حالىق­تىڭ 770 مىڭى قازاق ەكەنىن, بۇل دەگەنىڭىز 10 ادامنىڭ 8-ءى ءوز قا­را­­­كوزدەرىمىز بولىپ وتىرعانىن جەت­كىزدى. سول سەكىلدى سالىق سالا­سىندا 98 پايىز, بانكتە 95-97 پاي­ىز ءوز قانداستا­رى­مىزدىڭ جۇرگە­نىن, ج­ا­­­­­قىن­­­دا اۋەجاي­دا بولعاندا ءتىر­كەۋ­دەن وتكەن 300 ادام­عا 8 قازاق قى­­زى تەك رەسمي تىلدە قىزمەت كور­سەت­كەنىن, سول 300 ادام­نىڭ 4-ءۋى عا­نا وزگە ۇلت وكىلى بول­عا­نىن, بۇل قا­­لاي, دەگەن ماسەلەنى ءتيىستى ورىن­دار­دىڭ الدىنا كولدەنەڭ تارت­قان­­نان كەيىن, الگى 8 قىزدىڭ ءبارى انا تىلىندە سويلەگەنىن مىسالعا كەلتىردى. ءبىز كوپ جاعدايدا «تىلدەر تۋ­را­لى» زاڭدى العا تارتا بەرەمىز. الايدا وسى زاڭنىڭ وزىندە دە كوپ جاق­سى­لىق­تار بار. ول از دەسەڭىز, اكىمشىلىك قۇقىقتىق كودەكستىڭ 81-بابى بوي­ىن­شا كەز كەلگەن جەكە ادام مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋدى تالاپ ەتە الادى. ەگەر ول ورىن­دالماي جاتسا, سوتقا جۇگى­نۋگە ەشكىم توسقاۋىل قويا المايدى, دەي كەلىپ, استانادا 7 مىڭ كاسىپكەر بار دەسەك, ولارعا تيەسىلى مەكەمەلەردەگى جان اۋىرتار جارىماعان جارنامالاردان قۇتىلۋ ءۇشىن مادە­نيەت مي­نيسترلىگىنىڭ ءتىل كوميتەتى استانا­دا­عى تىلگە ءمان بەرمەي وتىر­عان مەكەمەلەردى تەكسەرۋ ءجو­نىندە ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋ­را­سىنا حات ءتۇسىرىپ, سونى بەكىتتىرىپ بەرسە, وزدەرى زاڭ تالابىن ءمۇل­تىك­سىز اتقاراتىنىن اتاپ ءوتتى. «استانا اقشامى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ا.ءشارىپ باسى­لىم­دا سوڭعى كەزدەرى ءتىل تۋرالى 50-دەن اسا ءار الۋان تاقىرىپتا ماقالالار باسىلعانىن, بىراق وعان ءتيىستى ور­ىن­داردىڭ كوڭىل اۋدارا بەرمەيتىنىن اي­تىپ, ءبىر زاماندارى م.دۋلاتوۆ «قا­زاق ءتىلىنىڭ مۇڭى» دەگەن اششى ماقا­لا­سى «اۋىل ءتىلى» گازەتىنە باسىلعاندا ج.مىڭباەۆ­تىڭ جاۋاپ بەرگەنى تۋرالى دايەك كەلتىردى. ول بۇدان كەيىن م.اۋە­زوۆتىڭ بەسىگىڭدى تۇزە دەگەن سوزىنە جۇگىنىپ, ونىڭ ار جاعىندا سول بەسىكتى تەربەتەتىن انا تۇرعانىن, انا تۇرمىسىن تۇزەمەي, ءداستۇرىڭدى تۇزەي المايتىنىڭدى ايتا كەلىپ, بالا ءال­ديى جوعالعانمەن, بالا ءتىلىن جوعال­تۋ­عا قاقىمىز جوق ەكەنىن العا تارتتى. ال ەۇۋ-ءدىڭ جۋرناليستيكا ءجا­نە ساياساتتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكا­نى, پروفەسسور ق.ساق ءبىر زامان­دارى م.دۋ­لاتوۆ ۇلت ءىسى دەگەندە ۇلى-كىشىسى بولمايدى دەگەنىن اتاپ ءوتىپ, ودان ءارى كەيبىر جارناما­لار­دىڭ قاسيەتسىز­دى­گىنەن, ايەلدەر تۋ­رالى جارنامادا بۇ­زىل­عان ايەل­دەر ورتالىعى دەپ جا­­­­زىل­عانىنان مىسال كەلتىردى. بەلگىلى قالامگەر س.شۇكىر ۇلى مەرزىمدىك با­سى­لىم­دارداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قام­تىلۋى تۋرالى ايتا كەلىپ, ناقتى مىسالدارعا جۇگىندى. اسىرەسە, وزگە ءتىلدى گازەتتەر مەملەكەتتىك تىلگە ءمان بەرمەيتىنىنە بۇلتارتپايتىن فاكتىلەر كەلتىردى. سول سەكىلدى «حابار» تەلەارناسىنىڭ ءتىلشىسى ءتىل جانە قو­عام تۋرالى ويىن ور­تاعا سالسا, قازاق راديوسى «استانا» ستۋدياسىنىڭ رە­داكتورى ب.قاسىم ۇلى جارناماداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەلىسسوز تۇستا­رى­نا توقتالدى. ال, جارناما گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى ا.مۇقانوۆا ءتىل زاڭى بۇ­زىلىپ جاتسا دا, ءۇنسىز جۇرە­تى­نىمىزدى اشىنا جەتكىزسە, حالىق­ارا­لىق «قا­زاق ءتىلى» قوعامىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى و.شارىپباەۆ اكىم­دەر ءوزى باس­قا­رىپ وتىرعان وڭىردەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ جاعدايى تۋ­رالى ەسەپ بەرسە ءجون بولار ەدى. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, ويلى مينيستر, العىر اكىمدەردىڭ ءىس ءتاجى­ريبەسىن بۇكىل وتانىمىزعا تا­را­تۋىمىز كەرەك, دەدى. ول بۇدان كەيىن استانا قالاسىندا «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ بولىمشەسىن قۇرۋ قول­عا الىنعانىن ايتتى. دوڭگەلەك ۇستەل قورىتىن­دى­سىن­دا جۋرناليستەر قاۋىمى ەندىگى جەردە ءتىل ماسەلەسىنە وزدەرىنىڭ ات سالىسا­تىنىن, اسىرەسە جارنا­ما­لار­دى جاق­سار­تۋدا رەيدتەر ۇيىم­­­داستىرۋ ارقى­لى ءوز ۇلەستەرىن قو­­ساتىنىن, كوشە­لەر­دە جارىسىپ تۇر­عان كوپ جارنا­ما­لاردىڭ ورنى­نا ءتىل تۋرالى جارنامالار ءىلۋ قا­جەتتىگىن, وندا ەلباسىنىڭ سوزىنەن باستاپ, بۇكىل الاش ارىس­تارىنىڭ ۇيقىداعى ساناڭدى وياتىپ, رۋ­حىڭ­دى تەربەيتىن سوزدەرىن ەكى تىلدە جازىپ, سۋرەتتەرىن قوسا ءىلىپ قويۋ ماسەلەسىن قوزعاپ, وسىعان ءتيىستى مينيسترلەر مەن لاۋازىمدى مەكەمەلەر, ۇلت جاقسىلارى ۇلەس قوسسا, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى ءوز شەشىمىن تابار ەدى, دەپ تاراستى.