جيىندى كىرىسپە سوزبەن اشقان قازۇۋ رەكتورى, اكادەميك عالىمقايىر مۇتانوۆ ەل ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى قۇندىلىققا اينالعان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قيىندىقتار مەن قالىپتاسۋ كەزەڭىنە از-كەم شولۋ جاساعان سوڭ, ارىپتەستەرىنە «ونى ءارى قاراي قالاي دامىتىپ, ساقتاپ قالامىز؟» دەگەن ويدىڭ توڭىرەگىندە تالقىلاۋعا ۇسىنىس ءبىلدىردى.
ەلباسى ەڭبەگىن دوڭگەلەك ۇستەل باسىندا تالقىلاۋعا ۇيىتقى بولىپ, كىتاپ تاراۋلارىن ءتۇرلى تاقىرىپتاعى باياندامالار نەگىزىندە تارقاتۋعا مۇمكىندىك بەرگەن ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى ۋنيۆەرسيتەت الاڭىنداعى اڭگىمەنىڭ ساياسي ماڭىزىنا توقتالدى. ينستيتۋت ديرەكتورى زارەما شاۋكەنوۆا ەسكى جۇيەنىڭ كۇيرەپ, جاڭا ساياسي ماسەلەلەر تۋىنداي باستاعان كەزدەگى مەملەكەت قۇرۋدىڭ اسا كۇردەلى دە جاسامپاز پروتسەسس ەكەنىن سول ۋاقىتتاعى وقيعالاردىڭ تىزبەگى نەگىزىندە باياندادى. كىتاپقا دەن قويىپ, تەرەڭ پايىمداپ وقىعان ادام ءۇشىن بۇل – ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ شيرەك عاسىرلىق دەرەكتى تاريحى. تاريحتىڭ جاڭا ساتىسىنا اياق باسۋ ءۇشىن قوعامدىق سانانى وزگەرتە وتىرىپ, قالىپتاسقان جاڭا جاھاندىق احۋال جاعدايىندا جاڭعىرۋدى قولعا الىپ, الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ەل ماقساتىنا اينالدى.
فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اقان بيجانوۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ ساباقتارى» اتتى بايانداماسى ەلباسىنىڭ جاڭا ەڭبەگىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرىن ەكشەپ بەرۋىمەن نازار اۋدارتتى. بۇل كىتاپتان ەلىمىزدىڭ جاڭا تاريحى مەن ونىڭ ەرتەڭىنە دەگەن اۆتوردىڭ كوزقاراسىن ايقىن تانۋعا بولادى. ەگەمەن مەملەكەتتىڭ نەگىزى قالانعان كۇننەن باستاپ ونىڭ قالىپتاسۋ كەزەڭدەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن 26 جىلدىق تاۋەلسىزدىك داۋىرىندەگى ىشكى جانە سىرتقى قيىن كەزەڭدەردى ەڭسەرۋگە بايلانىستى قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ ءمان-مازمۇنى مەن تەتىكتەرى ەگجەي-تەگجەيلى باياندالادى. كىتاپتا «قازاقستاندىق دامۋ ۇلگىسىنىڭ» تابيعاتى مەن ونىڭ ەۆوليۋتسياسى, باستى ۇستانىمدارى مەن قوزعاۋشى كۇشتەرى سارالانعان.
قازاقستاندى جاڭعىرتۋدىڭ ءۇش تولقىنى كەڭىنەن اشىپ كورسەتىلگەن. ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جاڭعىرتۋ اياسىندا توتاليتارلىق جۇيەدەن تۇبەگەيلى اجىراپ, نارىقتىق ەكونوميكانى قۇرۋ جانە باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مىندەتى مەرزىمىنەن بۇرىن ورىندالدى.
م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ءۋاليحان قاليجاننىڭ «شىندىقتىڭ قوزعاۋشى كۇشى» تاقىرىبىنداعى بايانداماسى ەلباسىنىڭ سوڭعى جولداۋىمەن ساباقتاس شىقتى. «دامۋدىڭ 10 باستى باعىتتارىن ايقىنداي وتىرىپ, ن.نازارباەۆ ەلىمىزدەگى 4-ءشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيانى جۇزەگە اسىرۋدى, الەمدەگى اسا دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋدى ۇلتتىق مىندەت رەتىندە قاراستىرىپ وتىر. 2017 جىلى ەلىمىز الەمدىك داعدارىستىڭ قولايسىز سالدارىن ەڭسەرىپ, سەنىمدى ءوسۋ جولىنا قايتا ءتۇستى. جىل قورىتىندىسى بويىنشا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ءوسۋى 4 پايىز, ال ونەركاسىپتىڭ ءوسۋى 7 پايىز بولدى, دەدى ەلباسى جولداۋىندا. وسىنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا ىسكە اسىپ جاتقانىن قاپەردەن شىعارماۋىمىز كەرەك», دەدى ۋ.قاليجان.
قالامگەر عالىمنىڭ پىكىرىنشە, جاڭا عانا جارىققا شىققان پرەزيدەنتتىڭ وي-تولعاۋ كىتابىنىڭ بەس تىلگە اۋدارىلۋ سەبەبى دە كەزدەيسوق ەمەس. ويتكەنى تاۋەلسىزدىكتى جاريالاۋ ءبىر باسقا دا, ونى پوستكەڭەستىك جۇيە ۇيىندىلەرىنەن ارشىپ الىپ, ەل يگىلىگىنە قولدانىپ قانا قويماي, وزگەگە ۇلگى ەتۋ ءتىپتى باسقا. سول كەزەڭنىڭ شەجىرەسىن تاريح بەتىندە تاڭبالاۋ جاۋاپكەرشىلىگىن موينىنا ارتقان بايىرعى ءباسپاسوز قىزمەتكەرى رەتىندە پرەزيدەنتتىڭ سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, نارىقتىق ەكونوميكا قۇرعان ەڭبەگىن, تەڭگەنىڭ ومىرگە كەلۋىن ورايلى ساتتە جەتكىزۋدى ءجون كوردى. «وسكەمەندە كەزدەسۋ بولىپ جاتتى. تەڭگە ەندى اينالىمعا ءتۇسىپ جاتقان ءسات ەدى. سول كەزدە الپىستى القىمداپ قالعان اتپال ازاماتتاردىڭ ءبىرى: «پرەزيدەنت مىرزا, ءبىزدىڭ اقشا قول بولا ما؟ تەڭگە دەگەن قازاقتا ءسوز بار ما ەدى؟» دەدى. پرەزيدەنت جىميا ك ۇلىپ بىلاي دەدى: «ايمان-شولپان» جىرىندا «بازاردا تەڭگە بولساڭ پۇل بولارسىڭ» دەگەن ءسوزى بار ەمەس پە؟ تەڭگە قازاقتىڭ ءسوزى بولماسا, ەپوستىق جىردا ايتىلار ما ەدى؟» دەپ جاۋاپ بەردى. ءورىستىلدى قازاق ازاماتى توپ ىشىنەن شىعىپ كەتتى. ۇيالعانىنان...», دەپ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى قالىپتاسۋ جىلدارىنداعى ءوزى كۋاسى بولعان وقيعانى ەسكە الدى.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسىپ, پۋبليتسيستيكالىق پايىممەن جازىلعان كىتاپقا وراي ورتاق وي بىلدىرگەندەردىڭ پىكىرى ءبىر ارنادا توعىستى. «تاۋەلسىزدىك ءداۋىرى» ەڭبەگى – ەل تانىتۋشى قۇرال. مەملەكەت باسشىسى سول كەزدەگى وقيعالار مەن شەشىمدەردى كەمەل ويىمەن قابىلداپ, كەلەشەككە جەتۋدىڭ سارا جولىن قاتەلەسپەي تابۋى – ول ۇلكەن ەڭبەك. بۇل – جالپى ىزدەنىمپاز وقىرمان, كوزىقاراقتى ازاماتتار ءۇشىن ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعىنا باعدار بەرەتىن ناعىز قاجەتتى وقۋلىق.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
