جۇمباق
2004 جىل. افينى. توراعا داۋلەت تۇرلىقانوۆ باستاعان سپورت جانە دەنە شىنىقتىرۋ اگەنتتىگىنىڭ ىسكەر جىگىتتەرى گرەكيا استاناسىنىڭ كورنەكتى جەرىنە «قازاق اۋىلىن» قۇرىپ, وليمپياداعا كەلگەن وتانداستار تۇگەلگە جۋىق جينالدىق. وليمپيادا دۋىنا تۇسكەن سپورتشىلارىمىزدىڭ كوپشىلىگى وسىندا ەكەن. سولاردىڭ اراسىنان سۇڭعاق بويلى, اشاڭ ءجۇزدى جىگىت كوزىمە جىلى ۇشىراي بەردى. 21 جاستاعى باقتيار ارتاەۆ. تانىمايتىن ادام جەڭىل اتلەتشى نەمەسە تۋريست ەكەن دەپ قالۋى مۇمكىن. سىرتقا تەپسىنىپ تۇرعان كۇشى بايقالمايدى. جۇقالتاڭداۋ عانا اۋىل بالاسى. اڭگىمەمىز بىردەن جاراستى.
ونىڭ وليمپياداعا قانداي قيىندىقپەن كەلگەنىن بىلەمىز: پاۆلودارلىق ازامات ماقاجانوۆ ەكەۋى جولداما ءۇشىن سوڭىنا دەيىن ايقاستى. ەكەۋى ەكى ليتسەنزيالىق جارىسقا تۇسكەن ەدى. جولداما ۇستاتپادى. الدا – جولداما ءۇشىن ءۇشىنشى جارىس. قۇراما باپكەرلەرى باقتيار مەن ازاماتتى رينگتە ءوزارا بەتتەستىرگەن ءجون دەپ شەشتى. قاي جەڭگەنى پاكىستانداعى شەشۋشى سىناققا اتتانباق. باقتيار جەڭىپ شىقتى. وسى سىنعا ارنايى كەلگەن رەسپۋبليكا سپورتىنىڭ باسشىسى داۋلەت تۇرلىقانوۆ كەسىمدى ءسوزىن ايتتى: پاكىستانعا ارتاەۆ بارادى.
پاكىستانداعى باسەكەدە باقتيار ومىرىندە كورمەگەن قۇقايعا تاپ بولدى. رينگكە شىعا سالا پاكىستان بوكسشىسىن دىرداي عىپ سابادى. بىراق انانىڭ ۇپايى اسپانداپ بارادى. ىشقىنا سوعىپ, قارسىلاسىن ەسەڭگىرەتىپ تاستاعان. اناۋ شىعانداپ بارادى. ءبىر ءسات يەكتىڭ استىنان وڭ قولمەن وپىرا ۇرعاندا پاكىستاندىق بوكسشى كەسكەن تەرەكتەي سۇلاپ ءتۇستى. تۇرا الماس دەپ ويلاعان. ولەرمەن نەمە ەكەن. قاسقيىپ قايتا بەلسەندى. ءالى دە تارازىنىڭ ارعى باسى اۋىر تارتىپ تۇر. جەڭىلسە – وليمپيادا جولداماسى كوزدەن بۇلبۇل ۇشاتىنىن جان جۇرەگىمەن سەزىنگەن ارتاەۆ ارىستانشا شابىندى. قوس قولىن قۇلاشتاي سىلتەپ, وڭتايلى ادىسىمەن كەڭىردەكتىڭ تۇبىنەن كوتەرە سىلتەگەندە پاكىستاندىق جىگىت ەدەنگە گۇرس ەتىپ قۇلادى. وسى مەزەت ورتاداعى تورەشى گەنەرال الدىنداعى ساربازداي سىمداي تارتىلا قالدى. الەمدىك بوكس فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ءانۋار ءچاۋدريدىڭ ءوزى ارالاسقان ەكەن بۇلاردىڭ ايقاسىنا. ءوز باۋىرىن اياۋسىز توقپاقتاعان ورىمدەي قازاققا ريزا بولعانى ما, الدە مىڭداعان ادامنىڭ كوز الدىنداعى ادىلەتسىزدىككە توزە المادى ما, كىم ءبىلسىن, ءانۋار مىرزا اللانىڭ قالاۋىمەن باقتياردىڭ تالاسسىز جەڭىسىن جوققا شىعارماي, ادىلدىككە باسىپتى.
وسىنداي تار جول, تايعاق كەشۋدەن وتكەن باقتيارمەن اڭگىمە شەرتىپ كەلەمىز. وليمپيادا دوداسى دەپ جۇرەكسىنىپ, قوبالجىپ تۇرعان سپورتشىعا مۇلدە ۇقسامايدى. قۇددى ءبىر ناعاشىسىنىڭ تويىندا جۇرگەن ەركە جيەن ءتارىزدى. «العاشقى جەكپە-جەكتەن ءساتتى ءوتتىڭ. بابىڭ قالاي, كوڭىلدە تولقۋ بار شىعار؟» دەپ سىر سۋىرتپاقتاپ كورىپ ەدىم: «اعا, – دەدى ك ۇلىمدەي ءۇن قاتىپ, – ەگەر تورەشىلەر جولىمدى بوگەمەسە, وليمپيادا چەمپيونى بولامىن!» ...ءوز قۇلاعىما ءوزىم سەنبەي, اۋىل ءيىسى اڭقىعان ىنىمە قارايمىن. ءسوزىن جەلگە شاشاتىن ادامعا ۇقسامايدى. كوزى شوقتاي جانىپ تۇر. مەنىڭ دە تۇلا بويىمدى ءبىر جالىن شارپىپ وتكەندەي بولدى.
جيىرما جىلداي سپورتتىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرمىن. تالاي ءىرى جارىستىڭ وت-جالىنىن كوردىك. نەبىر ساڭلاقتاردىڭ قاسىندا بولدىق. بىراق وليمپيادا ۇستىندە ءدال باقتيار قۇساپ اڭقىلداپ: «...چەمپيون بولامىن!» دەگەن باۋىردى كەزدەستىرمەپپىن. بۇل نە, بالالىق پا, الدە بۇل جەردە باسقا ءبىر جۇمباق بار ما؟ الامان جاڭا باستالدى. الدىندا قوس بىردەي وليمپيادانى ۇتقان ولەگ سايىتوۆ تۇر, ودان باسقا الەمگە ايگىلى كۋبالىق لورەنسو اراگون, الەم چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەگەرى وزبەك شەرزود حۋسانوۆ, ۋكراينا باتىرى ۆيكتور پولياكوۆ... بار. سوندا ءبىزدىڭ باۋىر وسى مىقتىلاردىڭ ءبارىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن زەرتتەپ قويعان با؟ ال زەرتتەدىڭ, ولاردى بەس ساۋساقتاي بىلەسىڭ دەيىك, بىراق ءدال وسىلارمەن باسەكە كەزىندە سەنىڭ بابىڭ قانداي بولماق؟..
باقتيار بولسا, سول جايدارى قالپى. مىڭداعان جاندى ۇيقى-كۇلكىدەن ايىرعان وليمپيادا ۇستىندە جۇرەگى ءدىر ەتپەي, ەركىن جۇرگەن باتىر ىنىمە دەگەن تىلەكتەستىگىم ەندى بۇرىنعىدان بەتەر ۇدەي ءتۇستى. بىراق ارتاەۆتىڭ رۋحىن قايراپ, نامىسىن جانىپ تۇرعان كۇشتىڭ تىم تەرەڭدە جاتقانىن ءدال سول مەزەت اڭعارا دا, بىلە دە قويماپ ەدىم...
ايقاس
باقتياردىڭ شيرەك فينالداعى ۆيكتور پولياكوۆپەن ايقاسى باستالعانشا كوڭىل شىركىن تولقۋمەن بولدى. ال ەكەۋى جۇدىرىق تۇيىستىرگەن بەتتە نەشە كۇن كوكىرەكتى تورلاعان كۇمان سەيىلىپ سالا بەرگەن. باقتيار اۋىل رينگىندە جۇرگەندەي ويقاستاسىن. قارسىلاسىم – 47 ميلليوندىق ۋكراينانىڭ وعلانى, نەبىر جامپوزدىڭ ساعىن سىندىرعان پولياكوۆ دەپ قاۋىپ قىلاتىن سىڭايى بايقالمايدى. ءشۇۋ دەگەننەن تىزگىندى مىعىم ۇستاپ, ۆيكتوردى بىلگەنىنەن جاڭىلدىرىپ تاستادى. ەكىنشى راۋند سوڭىندا ەسەپ – 27:13, باقتيار بەت قاراتپاي تۇردى. ءۇشىنشى راۋندتا پولياكوۆتىڭ جۇدىرىعى تەك اۋا قارماۋمەن بولدى. ارتاەۆ اراسىن ۇزبەي التى ۇپاي ولجالاعان ساتتە تورەشى ايقاستى توقتاتىپ تاستادى – 33:13! ايقىن جەڭىس!
جارتىلاي فينالداعى قارسىلاسى – ءوزى بالا كەزدەن ەلىكتەپ وسكەن ساڭلاق, 2 مارتە وليمپيادا جەڭىمپازى, الەم چەمپيونى, 2 رەت ەۋروپادا وزىق شىققان رەسەيلىك ولەگ سايىتوۆ. ءبىر جىل بۇرىن ازيا چەمپيوناتىندا ولجا سالعان باقتيار شيرىعىپ شىقتى بۇل سىنعا. اتاعى دۇركىرەپ تۇرعان سايىتوۆتان تايسالاتىن ءتۇرى جوق. قوس جۇدىرىعى وقتاۋلى مىلتىقتاي سارت-سۇرت. ولەگكە ەس جيعىزباي, تىزگىن ۇستاتپاي, ناعىز حاس باتىرشا ەكپىندەي كىرىستى. اقىرى نە كەرەك, سايىتوۆتى ءتورت راۋند بويى ەس جيعىزباي, بىردە دىڭكەلەتە قۋىپ, ەندى بىردە قول جەتەر جەردەن سوعىپ, جان تاپتىرعان جوق. كەيىنگى ون جىلدا بوكس دۇنيەسىن ارمانسىز دۇركىرەتكەن ولەگ اش بۋراداي بۋىرقانعان باقتياردى تەجەي المادى. ونىڭ كەڭەس جانە رەسەي بوكسىنىڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش ءۇش دۇركىن وليمپيادا چەمپيونى بولسام دەگەن اسقاق ارمانىن ارتاەۆ ورتا جولدان ءۇزىپ جىبەردى. «بوكس مايدانىنداعى ەڭ مىقتى قارسىلاسىم – وسى سايىتوۆ بولدى, – دەيدى باقتيار سول كۇندەردى ەسكە ءتۇسىرىپ. – شىنىمدى ايتسام, مەن ونى نوكاۋتپەن ۇتۋدى كوزدەدىم. ال ونىڭ سوققىسى سۇراپىل ەكەن. ەرتەڭىنە ونىڭ ۇرعان جەرى, اسىرەسە كوكىرەك تۇسىم شانشىپ اۋىرىپ, كادىمگىدەي قينالدىم. ولەگتىڭ جۇدىرىعى تيگەندە دەنەڭدى تومەن قاراي ىرەي سويىپ جىبەرگەندەي كۇي كەشەسىڭ. كەيىن ءبىر باسقوسۋدا سايىتوۆ: «جاراتۋشىنىڭ بۇيرىعىمەن باقتيار مەنەن باسىم ءتۇستى», دەپ جىگىتتىك ءسوزىن ايتتى».
فينال. نەگە ەكەنى بەلگىسىز, وزىنە نىق سەنىمدى. رەتى كەلسە, اراگوندى مەجەلى ۋاقىتقا جەتكىزبەي تالتىرەكتەتىپ, تالاسسىز ۇتسام دەيدى. سونى سەرت ۇستانىپ رينگكە كوتەرىلدى. باقتيار شارشى الاڭعا قادام باسقاندا تاقىمىن قىسىپ, تىقىرشىپ وتىرعان قالىڭ قازاق دۋ ەتە قالدى. مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى قىزۋقاندى كۋبالىقتار دا تەلەديدارعا تەلمىرگەنى انىق. ۇلدارىن ۇلى دوداعا قوسقان قوس حالىقتىڭ جۇرەك ءلۇپىلى مەن اقجارما تىلەگى افينىداعى اق شارشىنىڭ ۇستىندە قالىقتاعان ءسات ەدى بۇل.
ارتاەۆ ارىنداپ كىرىستى. رينگتى بيلەپ-توستەپ ۇيرەنگەن اراگوننىڭ تىنىسى تارىلىپ قالعانداي كورىندى بىزگە. باقتيار تىقسىرا ءتۇستى. اراگون تىزگىننەن ايىرىلماۋ ءۇشىن قانشا جانتالاسقانىمەن, قازاق باتىرىنىڭ جويقىن قيمىلى ونى دەگەلەڭ قاقتىرىپ, شىرق ءۇيىرىپ اكەتىپ بارادى. باقتيارمەن جارىسا ءبىزدىڭ دە قيقۋىمىز كۇشەيدى. باقتيار ۇرعان سايىن ءبىز دە سىلتەيمىز جالاڭاش جۇدىرىقتى. باقتياردىڭ ۇپايى ۇلعايعان سايىن جالىمىز كۇدىرەيىپ, تريبۋناعا سىيماي, سەكىرىپ كەتۋگە شاق وتىرمىز. وسىلايشا ءتورت راۋندتى تاۋىسىپپىز. ەلەكتروندى تابلوداعى ەسەپ سونداي نۇرلى, سونداي شۋاقتى... سامالاداي جارقىرايدى: 36:26! ارتاەۆ – وليمپيادا جەڭىمپازى!
ءاردايىم سابىرلى قالپىنان اينىمايتىن بەكەت ماحمۇتوۆ (ايبا-نىڭ ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەزيدەنتى) اعامنىڭ اقسارى ءجۇزى انادايدان بالبۇل جانىپ تۇر. ءزاۋلىم زالداعى بار قازاقتىڭ, الىستاعى ميلليونداعان الاش بالاسىنىڭ اڭسارى باقتيارعا اۋعان عاجاپ ءبىر ءسات ەدى بۇل. بۇل جەڭىس ەگىز ەكەن: باقتيار ارتاەۆقا وليمپيادانىڭ التىن مەدالىمەن بىرگە, تەحنيكالىق شەبەرلىگى ەڭ كەمەل بوكسشىعا ارنالعان ۆەل باركەر كۋبوگى قوسا بۇيىردى. بۇعان دەيىن قازاق بوكسشىسى ۇستاپ كورمەگەن كۋبوك! بوكس مارعاسقالارى «قازاقتىڭ سالماعى» اتاعان 69 كيلوداعى جەڭىس شەرۋى باقتياردان باستالعانىن دا ۇمىتپاعان ابزال.
«...تارتپاي قويماس نەگىزگە!»
سودان بەرى تالاي ۋاقىت ءوتتى. ۋاقىتىندا كوز ارباپ, كوڭىل تەربەگەن تالاي دۇنيە كومەسكى تارتتى, تالاي قىزىق سانادان ءوشتى. بىراق باقتياردىڭ «...ەگەر تورەشىلەر جولىمدى بوگەمەسە, وليمپيادا چەمپيونى بولامىن!» دەگەن ءبىر اۋىز ءسوزى كوكەيدە ساقتالىپ قالىپتى. جاقىندا وسى ءسوزدىڭ نەگىزىن تاۋىپ, سىرىن اشقانداي بولدىم.
ارتاەۆ ەكەۋمىز جەكە اڭگىمە شەرتىپ وتىر ەدىك. اڭگىمە ارناسى اكەسى عاريفوللاعا قاراي ويىستى. «سوناۋ بابالاردان قانعا سىڭگەن باتىرلىق جولدى مەن جالعاۋىم كەرەك ەدى دەگەندى اكەم ءجيى ايتاتىن, – دەدى باقتيار ءسوزىن ساباقتاي ءتۇسىپ. – ول كىسىنىڭ ايتۋىنشا, اتام بيباسار ءدام-تۇزى تاۋسىلعانشا اكەمنەن مىقتى بالۋان شىعادى دەپ ۇمىتتەنىپتى. اكەم تاعدىردىڭ جازۋىمەن اۋىلدا جۇك ماشيناسىن جۇرگىزدى. اعام باقىت ەكەۋمىز اكەمىزدىڭ: «ەستەرىڭدە بولسىن, سەندەردىڭ جەتىنشى اتالارىڭ كومەكباي جالعىز ءوزى ون ادامعا دەس بەرمەيتىن باتىر بولىپتى. بەكتەمىس بابالارىڭ بىرنەشە كىسى جابىلىپ تارتاتىن ۇلكەن ديىرمەندى ءبىر ءوزى ورناتقان دەسەدى. ال بايعۇت اتامىز ءۇي ورنىنداي ديىرمەن تاسىن ەشكىمنىڭ كومەگىنسىز توقتاتاتىن جويقىن كۇش يەسى بولعان. نەگىزدە بار باتىرلىق پەن بۇلا كۇش اللا قالاسا ەكەۋىڭنىڭ بىرەۋىڭە قونۋى كەرەك. نە ساعان, نە ساعان», دەگەن اڭگىمەسىن سان مارتە ەستىدىك.
باقىت اعام تۋمىسىنان وتە قارۋلى. قول كۇرەستىرگەندە جان شىداتپايتىن. بوكستا دا قارقىنى كۇشتى بولاتىن. ءبىر كۇنى اكەم ونى باپكەرىمىز نۇرلان اقۇرپەكوۆتەن الىپ, بولات ءجۇمادىلوۆتىڭ جاتتىقتىرۋشىسى فەليكس تسويدىڭ قولىنا بەردى. سودان باستاپ باقىتتىڭ بابى تايا باستادى. ۋاقىت وتە كەلە باقىت ۇيلەنىپ, بوكستى ءبىرجولا دوعاردى. سول كۇنى اكەم: «قاپ, قاي جەردەن قاتەلەستىم, وسى ۇلدان شىعۋى كەرەك ەدى عوي, ەندى قايتتىم؟! جەتى اتادا قايتالاناتىن باتىرلىق قاسيەت ءبىزدىڭ اۋلەتتى اينالىپ وتكەنى مە؟», دەپ كوزى جاساۋراعان كۇيى ۇستەلدى ءبىر-اق ۇرىپ, دالاعا شىعىپ كەتتى. ول كەزدە مەن بالامىن. ۋاقىت سىرعىپ ءوتىپ جاتتى. مەن دە ەسەيدىم. العاش رەت قازاقستاننىڭ ەرەسەكتەر چەمپيوناتىن ۇتقان كەزىمدە اكەمنىڭ كوكىرەگىندەگى ءۇمىت وتى قايتا مازدادى. ال وليمپيادا جولداماسى ءۇشىن فيليپپيندەگى تۋرنيردەن جەڭىلىپ قايتقانىمدا ول كىسى ءتۇنى بويى كوز ىلگەن جوق. مەن كاراچيگە وليمپيادا جولداماسىنا تالاسۋعا اتتانعاندا ساداقا تاراتىپ, قۇران وقىتىپ, تىلەۋىمدى جانىن سالا تىلەپتى. افينىعا جولعا شىعاردا: «بالام, امان-ساۋ بارىپ كەلشى. ماعان بالا كەرەك», دەدى ىشتەگى جان تولقىنىسىن بىلدىرگىسى كەلمەي. وليمپيادادان جەڭىسپەن ورالعانىمدا: «اللاعا شۇكىر! اللاعا شۇكىر!..» دەپ جاراتقان يەگە قايتا-قايتا ريزالىعىن ءبىلدىردى. مەنەن قانشا جاسىرعانىمەن قۋانىشتان ارمانسىز جىلاپ العانىن سەزىپ قويدىم. تەك اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ: «قايتالاندى!» دەدى ارمان-تىلەگىنىڭ ورىندالعانىنا كوڭىلى توعايعانىن سەزدىرىپ. ايتپاقشى, ومىردەن وتەرىنەن از عانا بۇرىن مەنى ەركەلەتىپ, «كۇرەسەيىك» دەدى. 29-داعى شيرىعىپ تۇرعان كەزىم. بەلدەسە كەتتىك: دەنەسىنە قول باتپايدى, دۋال ۇستاعانداي بولدىم. ەلۋدىڭ بەل ورتاسىنداعى اكەم مەنى شيىرىپ ءبىر-اق اتتى. سول قىزۋمەن قول كۇرەستىردىك. بۇرىن ۇنەمى ۇتىلۋشى ەدىم. بۇل جولى مەن جەڭدىم. اكەم ريزا. «بوكستى جالعاستىرساڭ بولادى ەكەن», دەدى رياسىز كوڭىلمەن...»
«نەگىزدە بار جوعالماس» دەگەن بابالار دانالىعى باقتيار تاعدىرىنا دا ءىز تاستاپتى. ارتاەۆتىڭ تۋعان ناعاشىسى ءومىرتاي قايراتتى كەزىندە تراكتوردىڭ دوڭگەلەگىن دومكراتسىز ءبىر ءوزى كوتەرىپ سالعان دەسەدى. ەندەشە, باقتياردىڭ وليمپيادا مايدانىنا جۇرەگى ءدىر ەتپەي, اتويلاپ كىرۋىنىڭ باستى سىرى – اتا-بابادان دارىعان تەگەۋرىن مەن ناعاشى جۇرتىنىڭ باتىرلىعىنىڭ ءبىر جۇرەكتە ۇشتاسۋىندا جاتقانى انىق.
قىدىربەك رىسبەك,
جۋرناليست
