وقتا-تەكتە ءباسپاسوز بەتتەرىنەن ءالى دە بار ەكەن دەگەن حاباردى وقىپ قالىپ جاتامىن. الايدا ونىڭ ءبىر كەزدەگى ءبىز كورگەن قازاقى توبەت ەكەنىنە سەنبەيمىن, قازىرگى كەزگە جۇدەپ-جاداپ, سۇيىلىپ جەتكەن ءتۇرى بولار دەپ ويلايمىن. تىرسەگى جۇپ-جۋان, تابانى ايۋدىڭ تابانىنداي جاپ-جالپاق, تۇرقى توبەدەي بولىپ جاتاتىن, قارالا, سارالا, اق ءتوس, تارعىل, وڭكەي دوكەي توبەتتەر ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن مالدى اۋىلداردا كەزدەسەتىن. كەيىن قوي مالىنان اينالما اۋرۋ شىقتى. ميىنا قۇرت تۇسەدى. وسى قۇرت يتتەن جۇعادى دەستى. العاشقىدا مالشى يتىنە قۇرتتان تازارتاتىن ءدارى بەرىلىپ ءجۇردى دە, كوپ ۇزاماي جاپپاي اتتى. ءبىز ايتىپ وتىرعان اسىل تۇقىمدى يتتەر دە سونىڭ ىشىندە كەتكەنگە ۇقسايدى. ايتەۋىر سول جىلداردان سوڭ قازاقى ءيتتىڭ بۇل تۇقىمى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى.
مەن الىس ساپارعا شىعىپ, اۋىلداردى ارالاعان كەزدە كوزبەن ەكى نارسەنى ىزدەيمىن. ونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدە كولىكپەن بارا جاتساڭ, توبەڭنەن جاناپ كەتىپ, جاناپ كەتىپ, جانىڭنان قالماي ۇشىپ جۇرەتىن, وتىرعان ءۇيىڭنىڭ قابىرعاسىنا اسەم ۇيا سالاتىن ايىر قۇيرىق, اق تاماق قارلىعاشتار. ەكىنشىسى – موينىندا قارعى باۋى بار, بىراق بايلانبايتىن, اۋپىلدەپ بىرەر ءۇرىپ, ماڭقيىپ ەرىنە كوتەرىلىپ, ورنىنا قايتا بارىپ تىنىش جاتا قالاتىن وسى قازاقى اقىلدى توبەت يتتەر. ەكەۋىن دە قانشا ۋاقىتتان بەرى ىزدەپ كەلەمىن, وكىنىشكە قاراي, ەش جەردەن كەزدەستىرمەدىم. جوعارىدا اقىلدى دەگەن ءسوزدى بەكەر قوسىپ وتىرعانىم جوق, قازاقى توبەت ءيتتىڭ اقىلدىلىعى تۋرالى ۇلكەندەردەن كوپ ەستىدىم. سەكسەن جاستى ورتالاپ, توقسانىنشى جىلدارى ومىردەن وتكەن شەشەم مارقۇم:
– جاقسى يت تە بوساعاعا بىتەدى ەكەن. سوعىس بىتەتىن جىلى وگىزمولاعا سۋارماعا كوشىپ بارىپ, اتىراۋ جاعىنان اكەلىپ ءبىر كۇشىك اسىرادىق. بىرەر جىلدا تايىنشاداي ءىرى بولىپ ءوستى. قاسقىر الاتىن. اقىلدى يت ەدى. ايتقانىڭدى تۇسىنەتىن, ءتىل بىلەتىن يت ەدى. بەرگەنىڭدى ىشەدى, بەرمەسەڭ قازان-اياققا سۇقاڭداپ جاقىندامايدى, – دەپ وتىراتىن.
شەشەم ايتىپ وتىرعان ءومىر ماعان تانىس. ويتكەنى مەن سوعىس اياقتالعاننان كەيىن ەكى جىلدان سوڭ ومىرگە كەلگەنمىن. شىعاناق اتانىڭ ءىزباسارى رەتىندە ويىل وزەنىنىڭ تومەنگى ساعاسىندا, اتىراۋدىڭ قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ جەرىنە ارقا تىرەپ, سۋارمالى تارى ەگىپ وتىرعان شاعىن اۋىل كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمدە. ەستيار بالا بولعانشا تۇردىق ول جەردە. «مايلىاياق» دەپ شاقىراتىن ەڭگەزەردەي الا توبەت تە ەمىس-ەمىس كوز الدىما كەلەتىندەي. سودان دا شەشەم قۇتتى ءيتى – مايلىاياعى تۋرالى اڭگىمە باستاسا:
– وزدەرىڭنىڭ ەرتەڭ ىشەتىن تاماقتارىڭ جوق. وگىزدەي ءيتتى قالاي تويىندىراسىڭدار؟ – دەپ كولحوزدىڭ تاق-تۇق تىرشىلىگىن كورىپ وسكەندىكتەن دە ساۋال تاستايمىن.
– قازان قىرىپ قاسپاق, كوجە-قاتىق قۇيامىز عوي. ءۇيىم, قوجايىنىم بار دەپ جاتادى عوي ءۇيدىڭ الدىندا. بولماسا, ول تاماققا ءزارۋ ەمەس. قىسى-جازى ءوز تاماعىن دالادان ءوزى تابادى. ۇزاپ كەتىپ اڭ اۋلايدى. ول كەزدە قىس قاتتى بولادى. قىزىلشۇناق اياز, اقتۇتەك بوران, كۇرتىك قار. ايازدىڭ كۇشتىلىگى سونداي, ۇشىپ بارا جاتقان قۇس جەرگە توپ ەتىپ قۇلايتىن. سونداي كەزدە ۇيگە تالاي رەت قويان اۋلاپ اكەلىپ, قىزىلسىراپ وتىرعان ءبىزدى اسىراعانى بار. سوندا ءتىسىن تيگىزبەيدى عوي, جارىقتىق. مۇنداي ءيتتى اقىلدى ەمەس دەپ قالاي ايتاسىڭ, – دەپ شەشەم ءباسىن ارتتىرا تۇسەدى.
ءتىپتى ءارى-بەرىدەن سوڭ, مەنىڭ كۇماندانىپ وتىرعانىمدى سەزىپ, شىندىققا كوزىمدى جەتكىزە ءتۇسۋ ءۇشىن:
– كەرەك دەسەڭ, قۇيتتايىڭدا سەنى باققان سول يت. ستالين زامانىندا جۇمىسقا شىقپاي قالۋ دەگەن جوق. اكەڭ ەكەۋمىز سارىالا تاڭنان تارى ەگىسىن باپتاۋعا كەتەمىز. تەك ءبىز ەمەس, ءبىر قاۋىم ەلدىڭ تىرلىگى سول. كۇنى بويى ەگىن سۋارامىز, شوپتەيمىز, تىنىم تاپپاي ىڭىرلەتىپ ورالامىز. سوندا الگى يت ءۇيدى باعادى. بۇزاۋدى باسجىبىنەن تىستەپ, دالاعا جايىپ كەلەدى. بايلاعانى سول – ءباسجىبىن قازىققا وراپ قويادى. ورىستەن سيىردى ايداپ كەلەدى. ءبىزدىڭ يت تە, مال دا ءبىر-بىرىنە ۇيرەنگەن. بۇكىل اۋىل سۇيسىنەتىن ەدى ءيتىمىزدىڭ قىلىعىنا, –دەپ شەشەم اڭگىمەسىن جالعاي تۇسەتىن.
ارينە ءبىزدىڭ ۇيدە سونداي ءبىر اقىلدى توبەتتىڭ بولعانىن مەن تەك شەشەم ەمەس, اكەمنەن دە, كورشى-كولەمنەن دە تالاي ەستىگەنمىن. جەكپە-جەكتە قاسقىر الاتىن, ءتىپتى ءۇيىرلى قاسقىرعا تايسالماي شاباتىن ناعىز توبەت ەدى دەسەتىن. اۋىلدان شىعىپ كەتىپ, ءۇيىرلى قاسقىردىڭ قۇرساۋىنا ءتۇسىپ, قىزىلالا قان بوپ جارالانىپ, امان سىتىلىپ كەلگەن كەزدەرى دە از بولماعان.
ءبىزدىڭ شاعىن اۋىل اڭىز قىلىپ ايتاتىن قاسقىر الاتىن وسى ءالدى ءارى اقىلدى توبەت مەن ەسىمدى بىلگەندە جوق. ايدىڭ كۇنى امانىندا ۇشتى-كۇيلى جوعالعان. شەشەم اۋىلعا كەلگەن كەرۋەن ەرتىپ كەتتى دەسە, اكەم باسقاشا بولجام ايتاتىن.
– ءسىرا, اۋىرعان سياقتى. دەرتىنە شيپا ىزدەپ, دارىلىك ءشوپ قاراپ دالا كەزىپ, قاڭعىپ كەتكەن بولار. ايدالادا ءار ءشوپتىڭ ءتۇبىن يسكەپ, سەرگەلدەڭ بولىپ, بۇراتىلىپ جۇرگەن يتتەر تەگىن جۇرمەيدى. «جاقسى يت ولىمتىگىن كورسەتپەيدى» دەگەندە سونداي سىر جاتىر, – دەپ قوياتىن.
ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, ادام بولىپ, وتاۋ قۇرىپ ءۇي بولعاننان باستاپ, ۇزاق ۋاقىتىم اۋىلدا ءوتتى. وسى جىلداردا ءيتتىڭ دە ءتۇر-ءتۇرىن ۇستادىق. بىراق مايلىاياق سىندى قازاقى توبەت قولعا تۇسپەدى. ءوز باسىم قازاقتىڭ توبەتىنە جەتەتىن يت جوق دەپ ەسەپتەيمىن. نەمىستىڭ وۆچاركاسى, اعىلشىن دوگى, كاۆكاز توبەتتەرى وعان تەڭ كەلە المايدى. ءتىپتى قانشا ۇقساستىق ىزدەگەنمەن تۇرىكمەننىڭ الابايى دا قازاقتىڭ ارلان توبەتىنەن كەم. كەمدىگى سول, ىزاقور, قاباعان, شىنجىرلاپ ۇستاۋعا تۋرا كەلەدى. الدىنداعى تاماعىن قىزعانىپ يەسىنە شابادى. مۇنداي ءيتتى اقىلدى دەۋگە بولا ما؟! ال قازاقى توبەت كورىنگەنگە شابالاڭداپ ۇرمەيدى, بايلاۋسىز تۇرىپ كىسى قاپپايدى. يەسىنىڭ بۇيرىعىن باعادى.
ءار وڭىردە قازاقتىڭ توبەتى مەن تازىسىن قايتا ورالتۋدى قولعا الىپ جۇرگەن ازاماتتار بار ەكەنىن ەستيمىن. الايدا ولاردىڭ قولىنا ءازىر قازاقتىڭ تازا قاندى بايىرعى توبەتى تۇسە قويماعان سىڭايلى. قازاقى توبەتتى ىزدەيتىن جەر دە جىلدان-جىلعا تارىلىپ بارا جاتقانداي. ماماندار, زەرتتەۋشىلەر, ءبىر بولسا, تازا قاندى قازاقى توبەتتىڭ تۇقىمى قازاقستاننىڭ باتىسىندا – اتىراۋ, ماڭعىستاۋ جاعىندا, جايىق بويىندا ۇشىراسىپ قالۋى مۇمكىن دەپ سىرتتان تون پىشەدى. مەن دە وسى پىكىرگە قوسىلامىن.
امانقوس ورىنعالي ۇلى,
جۋرناليست
اقتوبە
