پاتشا قۇلاعان تۇستاعى قازاق قوعامىنىڭ ساياسي ارەناداعى بەلسەندى ءىس-ارەكەتى نەگىزىنەن تاشكەنت پەن ومبى قالالارىندا, ارتىنان ورىنبوردا وتكەنى ءمالىم. 1917 جىلعى الاساپىراندا قاراپايىم حالىقتى قايتسە دە ءوز جاعىنا تارتۋ ماقساتىمەن توڭكەرىسشىلەر (اعى دا, قىزىلى دا) ولاردىڭ ەڭ ءزارۋ ماسەلەلەرىن شەشىپ بەرۋگە تىرىسقان. الاش ارىستارى دا وسىنى پايدالانىپ, وقۋ ورىندارىن اشۋدى تالاپ ەتكەن. سوندىقتان دا توڭكەرىستەن كەيىن قازاق دالاسىنىڭ جەر-جەرلەرىندە وقۋ ورىندارى اشىلدى. ماسەلەن, ومبىدا 1918 جىلى كولچاك وكىمەتى الاشوردانىڭ وتىنىشىمەن مۇعالىمدىك كۋرس اشتى. ونىڭ العاشقى ديرەكتورى, اقىن ماعجان جۇماباەۆ بولدى. جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ سول كۋرستا وقىعانى بەلگىلى. ارتىنان بۇل وقۋ ورنى قىزىلجارعا كوشىرىلدى. قازىرگى م.جۇماباەۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدىڭ سۇيەگى سول وقۋ ورنىنان.
سول سەكىلدى تاشكەنتتە قىزىلداردىڭ قولداۋىمەن الاش ارىستارى 1918 جىلدىڭ 5 جەلتوقسانىندا قازاق بالالارى ءۇشىن ولكەلىك پەداگوگيكالىق كۋرستار اشىپتى. ونىڭ مەڭگەرۋشىسى ي.توقتىباەۆ, مۇعالىمدەرى ح.بولعانباەۆ, س.قوجانوۆ, ق.حودجيكوۆ, ف.قۇلتاسوۆ جانە ە.تابىنباەۆ بولعان. وسى تۇلعالاردىڭ ءبارى دە ارتىنان الاشورداشى رەتىندە قىزىل يمپەريانىڭ قۇرباندىعىنا ۇشىرادى. كۋرستىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزىلوردالىق يسا توقتىباەۆ 1933 جىلى ماسكەۋدەگى اسكەري اكادەميادا مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن جەرىندە ۇستالعان. الاش زيالىلارىن زەرتتەپ جۇرگەن مامبەت قويگەلدىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كوپ جىل قۋعىن كورسە دە وسى كىسى ايتەۋىر اجالدان امان قالىپتى (م.قويگەلدى, «ايقىن» گازەتى, 31.05.2013 ج). اقمولالىق حايرەتدين بولعانباەۆ تا ەكى رەت رەپرەسسياعا ۇشىراپ, 1937 جىلى اتىلعان («باق.كز», 26.09.2012 ج., د.اساۋوۆ).
ال باسقا اعالارىمىز تۋرالى كوپ جازىلعاندىقتان ولاردىڭ جارقىن ەسىمدەرىن وقىرماندار جاقسى بىلەدى عوي دەپ ويلايمىز. ءبىزدىڭ قولىمىزعا تۇسكەن تاشكەنتتىك قازاق زيالىلارى قۇراستىرعان «پەرۆىي كازاحسكي ينستيتۋت ۆ تاشكەنتە» دەگەن قۇجاتتار جيناعىنىڭ 15-بەتىندە كەلتىرىلگەن دەرەككە قاراعاندا وسى كۋرس الدىمەن ۋچيليششەگە, ارتىنان ينستيتۋتقا اينالعان:
«1. پوستانوۆلەنيەم مۋسۋلمانسكوگو كوميتەتا وت 7-15 وكتيابريا 1918 گودا, ۋتۆەرجدەننىم سوۆەتوم نارودنوگو وبرازوۆانيا 20 وكتيابريا 1918 گودا № 34, پري رۋسسكوم پەداگوگيچەسكوم ۋچيليششە وتكرىتو كيرگيزسكوە پەداگوگيچەسكوە وتدەلەنيە.
2. س 1-گو يۋليا 1919 گودا پەداگوگيچەسكوە وتدەلەنيە ۆىدەلەنو ۆ ساموستوياتەلنوە پەداگوگيچەسكوە ۋچيليششە, كوتوروە س 1-گو وكتيابريا 1920 گودا رەورگانيزوۆانو ۆ كراەۆوي كيرگيزسكي ينستيتۋت پروسۆەششەنيا س 4-ميا وسنوۆنىمي, 3-ميا پودگوتوۆيتەلنىمي كلاسسامي ي وبرازتسوۆوي شكولوي پري نەم» (تسگا رۋز, ف.372, وپ.1, د.60, ل.5).
تاعى ءبىر قۇجاتتا وندا كىمدەردىڭ ساباق بەرگەنىنە دەيىن كورسەتىلگەن. قۇجاتتىڭ اتاۋى: «كراتكيە سۆەدەنيا و ۆوزنيكنوۆەني كازينپروسا ۆ تاشكەنتە». «ۆ نەم پرەپوداۆالي: م.تىنىشپاەۆ, ح.دوسمۋحامەدوۆ, س.حودجانوۆ, ي.توحتىباەۆ, م.جۋماباەۆ, ك.جالەنوۆ, ح.بولگانباەۆ, ك.حودجيكوۆ, ف.كۋلتاسوۆ, ە.تابىنباەۆ, س.ۋتەگەنوۆ, ا.بايتۋرسىنوۆ, ج.ايماۋىتوۆ, د.اديلوۆ, د.سارسەنوۆ ي در». وسى ينستيتۋت 1928 جىلى الماتىعا كوشىرىلگەن قازپي.
كورىپ وتىرعانىمىزداي ءاليحان بوكەيحانوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتان باسقا الاشتىڭ ارىستارى ءتورت كوزى تۇگەل وسى ينستيتۋتقا ساباق بەرگەن ەكەن. ارينە, الاشورداشى اعالارىمىزدىڭ اتتارىن اتاۋدىڭ ءوزى ايىپقا بۇيىرىلىپ تۇرعان زامانداردا قازپي-ءدى ولاردىڭ اشىپ, ساباق بەرگەنىن ايتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. سوندىقتان, قازپي-ءدىڭ تاريحىن 1928 جىلدان باستاعان اعالارىمىزعا كىنا دا تاعا المايمىز. بىراق قازىر زامان باسقا, زاڭ باسقا عوي. قۇدايعا شۇكىر, قازىر ءوز قولىمىز ءوز اۋزىمىزعا جەتكەن تاۋەلسىز ەلمىز. سوندىقتان تاريحي ادىلەتتىلىكتى ورناتىپ, وقۋ ورنىنىڭ 1918 جىلدان اشىلعانىن ايتاتىن بولساق, ونىڭ قانداي ايىبى بار؟ ازىرگە, قازۇپۋ-ءدىڭ جاساعان «ادىلەتتىلىگى» سول, وقۋ ورنىنىڭ تاريحى تۋرالى انىقتاماعا العاشقى ۇستازداردىڭ قاتارىنا ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ ەسىمىن قوسىپتى. ال قالعان ارىستار قايدا سوندا؟ ولاردىڭ قانداي جازىعى بار؟
قازاقتىڭ تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنى تۋرالى نەگىزگى دەرەكتەردى تاشكەنت ارحيۆىنەن الىپ, كىتاپ قىلىپ جاريالاعان تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, 30 جىل بويى تاشكەنتتىڭ نيزامي اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى بولعان, پروفەسسور سەيدۋالى تىلەۋقۇلوۆ اقساقال باستاعان توپ. ولار قۇراستىرعان ورىس تىلىندەگى اتالمىش جيناقتا قازاقتىڭ العاشقى جوعارى وقۋ ورنى 1918 جىلى تاشكەنتتە اشىلىپ, 1928 جىلى الماتىعا كوشىرىلگەندىگى ارحيۆتىك قۇجاتتارمەن تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن... بۇل قازىرگى ايتۋلى وقۋ ورنىمىز – اباي اتىنداعى قازاقتىڭ ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى. بىراق جوعارىدا ايتىلعانداي, الاشورداشىلاردىڭ وزدەرىنەن دە, ىستەرىنەن دە قاشىپ, وقۋ ورنى ءوزىنىڭ قۇرىلعان جىلىن ءالى كۇنگە 1928 جىل دەپ كورسەتۋدە. قازۇپۋ-ءدىڭ تاشكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىندە قۇرىلعانى قازاق ەنتسيكلوپەدياسىندا دا اتالىپ وتكەن (قسە., 6 توم., 247 ب, ا-تى, 1975 ج.). بىراق كەيىنگى, «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىندا بەلگىسىز سەبەپپەن وقۋ ورنىنىڭ العاش رەت تاشكەنتتە قۇرىلعانى ايتىلماعان («قازاقستان» ۇە, 1 توم, 286 ب., ا-تى, 1998 ج).
وقۋ ورنى ءوزىنىڭ 75 جىلدىق, ودان 2008 جىلى 80 جىلدىق مەرەيتويلارىن دا 1928 جىلى اشىلعاندىعىمەن ساناپ, وتكىزدى. ەندى بيىل, اشىلعانىنا 100 جىل تولعالى وتىرسا دا 90 جىلدىعىن اتاپ وتپەكشى. وسىنىڭ ءوزى تاريحقا دا, الاش ارىستارى رۋحىنىڭ الدىندا دا قيانات.
اتالمىش جيناقتان تاعى ءبىر ماڭىزدى دەرەكتەر كەلتىرەتىن بولساق, وندا سول كەزدەگى ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلاردىڭ سانىنا دەيىن كورسەتىلگەن: «زانياتيا ناچاليس س 1 وكتيابريا 1920 گ. (بۇل ينستيتۋت بولعان ۋاقىتى – ج.س.) كوليچەستۆو ۋچاششيحسيا ك ناچالۋ 1920 ۋچەبنوگو گودا –224, ك كونتسۋ 1920 ۋچەبنوگو گودا –202. ك ناچالۋ 1921 ۋچەبنوگو گودا –221, ك كونتسۋ ۋچەبنوگو 1921 گودا –178. وبششەە كوليچەستۆو پرەپوداۆاتەلسكوگو سوستاۆا 1920 گ. 33 چەلوۆەك, 1921گ. 33 چەلوۆەك». سول جىلداردا وسىنشا قازاقتى وقىتقان وقۋ ورنىن كوزگە ىلمەۋگە بولا ما؟
جيناقتىڭ 48-بەتىندە ينستيتۋت مۇعالىمدەرىنىڭ قازاق تىلىندە جازعان عىلىمي ەڭبەكتەرى مەن اۆتورلارىنىڭ ءتىزىمى بەرىلگەن. سونىڭ ىشىندە ا.بايتۇرسىنوۆتىڭ «قازاق الىپپەسى», ەكى بولىمنەن تۇراتىن «قازاق ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى», م.دۋلاتوۆتىڭ «قازاق حرەستوماتياسى», م.جۇماباەۆتىڭ «قازاق ءتىلى سوزدىگى تەورياسى مەن اتاقتى «پەداگوگيكاسى» وسىندا جارىق كورگەن.
1925 جىلعى 20 مامىرداعى بۇيرىقپەن كازينپروس-تىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى سەگىزباي ايۇزىنوۆ قىزمەتىنەن بوساتىلادى دا, ونىڭ ورنىنا دالەل سارسەنوۆ تاعايىندالادى. وسى جىلدان قازاق ۇكىمەتى جاڭادان قازاق جوو اشۋ ماسەلەسىن قولعا الادى. ونى اۋەلدە پوليتەحنيكالىق ينستيتۋت قىلامىز دەپ بىلىكتى ادامدارعا حاتتار جازىلعان (ونىڭ ءماتىنى دە وسى جيناقتا), بىراق ارتىنان پەداگوگيكالىق ينستيتۋت اشۋعا توقتاعان سەكىلدى. 79-بەتتە وسى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت تۋرالى ۋاقىتشا, ال 83-بەتتە تۇپكىلىكتى ەرەجە جاريالانعان. 1926 جىلعى 2 مامىردا قاكسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا تاشكەنتتەگى كازينپروستى پەداگوگيكالىق جوعارى وقۋ ورنىنا اينالدىرۋ تۋرالى ماسەلە قارالادى: «بىۆشي كازينپروس ۆ گ.تاشكەنتە سچيتات پرەوبرازوۆاننىم ۆ پەدۆۋز پود نازۆانيەم «كازاحسكي پەداگوگيچەسكي ينستيتۋت» دەگەن قاۋلى الىنادى. جانە وسى قاۋلىدا ونىڭ بارلىق مۇلكى جاڭا ينستيتۋتقا كوشەتىنى ايتىلعان. 1926 جىلعى 13 شىلدەدە بۇرىنعى رەكتور دالەل سارسەنوۆ قىزمەتىنەن بوساتىلىپ, ونىڭ ورنىنا تەمىربەك جۇرگەنوۆ تاعايىندالادى.
ءسويتىپ قازاق جاستارى اراسىنان التى جىل بويى مۇعالىمدەر دايىنداپ كەلگەن العاشقى اعارتۋشى ينستيتۋت ەندى پەداگوگيكالىق وقۋ ورنىنا اينالىپتى. 1926 جىلعى 29 قازاندا ينستيتۋتتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى سماعۇل سادۋاقاسوۆ سويلەگەن. ونىڭ ءسوزى پروفەسسور ديحان قامزابەكوۆ قۇراستىرعان «سماعۇل سادۋاقاسوۆ» اتتى قوس تومدىق جيناقتا جاريالانعان. س.سادۋاقاسوۆ ءوز ءسوزىنىڭ ءبىر جەرىندە: «يا ۋبەجدەن, چتو بۋدۋششي يستوريك كازاحستانا, بەزۋسلوۆنو پوسۆياتيت وسوبۋيۋ گلاۆۋ ۆ سۆوەي كنيگە – وتكرىتيۋ پەرۆوگو كازاحسكوگو ۆۋز-ا» دەپتى. وكىنىشكە قاراي, ولاي بولماي شىقتى. تۇڭعىش قازاق جوو-سى قازاقستاننىڭ جاڭا استاناسى الماتىعا 1928 جىلى كوشىرىلگەندە, تاشكەنتتەگى بارلىق كەزەڭى ۇمىتىلىپ, «بولاشاق تاريحشىلاردىڭ» ءبارى ونى اۋىزعا دا المايتىن بولدى. تۋعان جىلىن دا 1928 جىل دەپ كورسەتىپ, الاش ارىستارى قىزمەت ەتكەن 10 جىل جادىمىزدان ءوشىرىلدى. وكىنىشتى...
ەندى الاش ابىزدارى اقتالعان, تاۋەلسىز زاماندا اباي اتىنداعى قازۇپۋ ءوزىنىڭ شىن تۋعان كۇنىن كورسەتەتىن ۋاقىت جەتتى. ارينە, بۇل دەرەكتەن تالاي تاريحشىلارىمىز حاباردار بولۋى مۇمكىن. تاشكەنتتىك عالىمداردىڭ جوعارىدا اتالعان جيناعىن دا تالايلار بىلەتىن بولار. ءتىپتى, ءوزىمىز دە ءدال وسى دەرەكتى العاش رەت «ەگەمەنگە» 2007 جىلى, ودان كەيىن باسقا باسىلىمداردا جاريالاعان ەدىك. الاش ارىستارىنىڭ ەڭبەكتەرىنە ۇلكەن باعا بەرىلىپ جاتقان كەزدە ولاردىڭ تاعى ءبىر زور ەڭبەگىن ۇمىتۋعا بولمايدى. قازاقتىڭ تۇڭعىش جوعارى وقۋ ورنىنا 100 جىل تولعانى ۇلتىمىزدىڭ مەرەيى ەكەنىن ۇمىتپايىق.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
