ال ءدال قازىرگى جاعدايدا ىشكى نارىقتاعى سۇرانىس پەن ءوندىرىستىڭ ۇلەسى اراسىنداعى الشاقتىق جەر مەن كوكتەي. وسى سەبەپتى تۇتىنۋشىنىڭ شەتەل ونىمىنە تاۋەلدىلىگى كۇشەيىپ, دايىن تاۋارعا تولەنگەن ميللياردتاعان قاراجات سىرتقى ەكونوميكاعا قىزمەت ەتۋدە. سونىڭ ءبىر مىسالىن قازاقستان نارىعىنداعى اسا قوماقتى قارجى اينالىمىن قۇرايتىن قانت ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىستان بايقاۋعا بولادى.
انىعىندا, ادامزاتتىڭ تاتتىگە تاۋەلدىلىگى قانت ءوندىرىسىنىڭ قارىشتاپ وركەندەۋىنە بەرىلگەن كەپىلدىك قانا ەمەس, تابىس قويماسىنىڭ التىن كىلتى ىسپەتتى. مۇنى ەرتەدەن سەزگەن الپاۋىت ەلدەر اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ وزىق تاسىلدەرىنە جۇگىنگەن كەزدە, الدىمەن قانت قىزىلشاسى مەن قامىسىن وسىرۋگە ەرەكشە ماڭىز بەرەدى ەكەن. ويتكەنى الەمدە تازا, اقتالعان قانتقا سۇرانىس ەشقاشان كەمىگەن ەمەس, كەرىسىنشە جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. شايىنا شەكەر سالماي ىشپەيتىن ادامنىڭ سانىن بىلاي قويعاندا, ازىق-ت ۇلىك وندىرىسىندە قانت پەن قانت قوسپالارىنسىز دايىندالاتىن ءونىم جوق دەسە دە بولادى. ايتپاقشى, وتىمدىلىگى مەن تازا پايداسى جونىنەن ءتاتتى ۇنتاق كولەڭكەلى ەكونوميكادا ەسىرتكى اينالىمىنان كەيىنگى ورىندا تۇر دەگەن بەيرەسمي مالىمەت بار.
مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ اينالامىزداعى الەم ەڭ الدىمەن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىمەن ىشكى نارىقتى تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسىپ, ارتىلعانىمەن سىرتقى نارىقتى جاۋلاپ الۋعا ۇمتىلۋدا. شارۋاشىلىعى مەن ءوندىرىسى قالىپتاسقان مەملەكەتتەر ءۇشىن بۇل قالىپتى جاعداي, ال قازاقستان سياقتى دامۋشى ەل ءۇشىن ىشكى ءوندىرىستىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەپ, تۇتىنۋ نارىعىن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋگە ارەكەت جاساۋى ەكى ەسە تاۋەكەل مەن قوسىمشا شىعىن اكەلەتىنى انىق. بىراق قيىندىقتارعا قاراماستان ءوزىمىزدىڭ شارۋاشىلىق پەن ءوندىرىستى دامىتۋعا مىندەتتىمىز. بۇل – ەل ەكونوميكاسىنىڭ وزەگى. ارينە مۇناي ساتۋعا نەگىزدەلگەن ۇستانىمنان ءالى دە تولىق ارىلماي وتىرعان كەزەڭدە شىعىنى كوپ, جۇمىسى دا از ەمەس ىشكى ءوندىرىستىڭ دامىپ كەتۋى تۋرالى ايتۋ كۇلكىلى شىعار. تەك ءبىز قينالا وتىرىپ باس تارتۋعا تۋرا كەلگەن شيكىزات ساتۋشى رولىنەن دايىن تاۋار يەسىنە اينالۋ ءۇردىسى تىم ۇزاققا سوزىلىپ كەتپەۋى ءتيىس. بۇل مەملەكەتتىڭ دامۋ باعدارىن ايقىندايتىن ستراتەگيالىق مىندەت. وسى جايىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حالىققا ارناعان «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جولداۋىندا «اگرارلىق سەكتور ەكونوميكانىڭ جاڭا درايۆەرىنە اينالۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ بولاشاعى زور. كوپتەگەن پوزيتسيالار بويىنشا ءبىز الەمدە ءىرى اگرارلىق ەكسپورتتىق ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ ءبىرى بولا الامىز. بۇل, اسىرەسە, ەكولوگيالىق تازا تاعامدارعا قاتىستى. «Made in Kazakhstan» برەندى سونداي ونىمدەردىڭ ەتالونى بولۋعا ءتيىس. شيكىزات وندىرىسىنەن ساپالى وڭدەلگەن ءونىم شىعارۋعا كوشۋ قاجەت. تەك سوندا عانا ءبىز حالىقارالىق نارىقتاردا باسەكەگە قابىلەتتى بولا الامىز...», دەپ شەگەلەپ تۇرىپ ايتقان بولاتىن.
قانت وندىرىسىنە قاتىستى باستالعان ءسوزدى ىندەتەيىك. بۇل جەردەگى ءبىزدى قىزىقتىراتىنى – ىشكى مۇمكىندىك. جالپى, وسى قانت ءوندىرۋ ىسىنە قاتىستى دۇنيەجۇزى ەلدەرىنىڭ ۇستانىمى ەكىگە جارىلادى. ياعني ادامدار قانداي جولمەن الىنعان ءونىمدى تۇتىنۋى كەرەك دەگەن تالاس بار. بۇل داۋدىڭ تەك تۇتىنۋشى مۇددەسىن كوزدەۋدەن تۋعانى دا كۇماندى. ويتكەنى ەكونوميكاسىنىڭ ءبىر پۇشپاعى تەك قانت قامىسى وندىرىسىنە نەگىزدەلگەن مەملەكەتتەر ەشقاشان ءتاتتى ءتۇبىر ءوسىرۋشى ەلگە ەسە جىبەرمەيتىنى انىق. مىسالى, وسىدان ون عاسىرداي بۇرىن قامىستان قانت الۋدى جولعا قويعان ءۇندىستان قازىر ەۋروپا نارىعىن تولىقتاي بولماسا دا, ءىشىنارا يگەرىپ قويعان. ونىڭ ۇستىنە قانت قىزىلشاسىن ءوسىرىپ, باپتاۋ مەن وڭدەۋگە كەتەتىن شىعىن قامىستان قانت ايىرۋعا كەتەتىن شىعىنعا قاراعاندا الدەقايدا جوعارى. سول سەبەپتەن بە, الەمدە وندىرىلەتىن قانتتىڭ 60 پايىزىن قامىس ۇنتاعى قۇرايدى. قالعان 40 پايىزى قانت قىزىلشاسىن وسىرۋشىلەردىڭ ۇلەسىندە. بىراق سوعان قاراماستان, ادامزاتتىڭ اق ءتۇستى ءتاتتى ۇنتاققا, ياعني قىزىلشادان الىنعان ونىمگە اڭسارى اۋىپ تۇرادى ەكەن. ەندىگى جەردە ءبىز ادامزاتتىڭ وسى «السىزدىگىن» ءوز پايدامىزعا جاراتۋعا ءتيىسپىز. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قىزىلشا شارۋاشىلىعىنىڭ ناعىز كۇشىنە مىنەتىن شاعى وسى ءسات. تەك بۇعان تولىق نەگىز بار دەپ سەنىممەن ايتا الامىز با؟
ءيا, وسى جەردە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ تەك شيكىزات كوزىن دايىنداۋشى سەكتور ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. دەمەك, شارۋانىڭ تابيعات توسىنەن تەرىپ العان ءونىمىن وڭدەپ, دايىن تاۋار تۇرىندە نارىققا ۇسىنۋ ءوندىرىس سالاسىنىڭ تىكەلەي مىندەتىنە جاتادى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە بۇل جاعى كەنجە دامىپ كەلەدى. كوپ جاعدايدا ءونىم بار دا, وڭدەۋشى جەتىسپەي جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە قاتىستى دا وسىلاي دەۋگە بولادى. قازىر ەلىمىزدىڭ ەكى وبلىسى عانا قىزىلشا وسىرۋگە شىنداپ دەن قويدى. سونىڭ بىرەگەيى – الماتى وبلىسى. بيىل ەلىمىز بويىنشا جيىپ-تەرىلگەن 508 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىنىڭ ۇلكەن بولىگى وسى وبلىستىڭ شارۋالارىنا تيەسىلى. ال ايماقتا 2 قانت زاۋىتى جۇمىس ىستەپ تۇر. كوكسۋ اۋدانىنداعى قانت زاۋىتىنىڭ تۇراقتى ىسكە قوسىلعانىنا 3 جىلداي ۋاقىت بولعانىمەن, ءوندىرىس تولىق كۇشىنە ەنىپ ۇلگەرمەي جاتقانعا ۇقسايدى. ال بيىل قايتا ىسكە قوسىلعان اقسۋ قانت زاۋىتى تۋرالى الدەنە دەۋگە ءالى ەرتە...
جاقىندا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وسىمدىك شارۋاشىلىعى ءونىمىن قايتا وڭدەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى گۇلنار بيجىگىتوۆا ديقاندار ءۇشىن جاعىمدى جاڭالىق ايتتى. ونىڭ نەگىزگىسى قانت قىزىلشاسىن وسىرۋگە قاتىستى بولىپ وتىر. ۇكىمەت 2021 جىلعا قاراي ءتاتتى ءتۇبىر ەگىلەتىن القاپتاردىڭ اۋماعىن ۇلعايتىپ, 32 مىڭ گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋدى كوزدەيدى. ءۇمىت دۇنيەسى بولعاندىقتان, «بۇيىرسىننان» باسقا ءسوز ايتۋ ەرتە. بىراق وسى بولجانعان القاپتىڭ ءار گەكتارىنان 350-370 تسەنتنەر ارالىعىندا ءونىم جينالسا, ىشكى سۇرانىستىڭ 30 پايىزىن قازاقستاندا وندىرىلگەن قانتپەن قامتۋعا مۇمكىندىك تۋادى ەكەن. قازىر بۇل كورسەتكىش 10 پايىز شاماسىندا عانا. مۇنان بولەك, ۇكىمەت قانت قىزىلشاسىن وسىرۋشىلەردى سۋبسيديالاۋعا كوشتى. 2021 جىلعا قاراي بۇل قولداۋ ساتىلاي كوبەيىپ, جينالعان ءتاتتى ءتۇبىردىڭ ءار تونناسى ءۇشىن تولەنەتىن قارجى قوماقتى بولا تۇسەدى.
جالپى, ەلىمىزدە قانت قىزىلشاسىن ەگۋ ءداستۇرى ۇزىلگەن ەمەس. بۇل – قازاق ديقان-شارۋالارىنىڭ ەرلىككە پارا-پار ەڭبەگىنىڭ جەمىسى. جانە قىزىلشا تاناپتارىنىڭ ۇلەسى بىرتىندەپ ارتىپ وتىردى. ۇكىمەتتىڭ بۇل سالاعا 2015 جىلدان باستاپ قانا شىنداپ نازار اۋدارعانىن ەسكەرسەك, وعان دەيىن اگروسەكتور تەك جەڭىلدەتىلگەن جانار-جاعارمايعا عانا ارقا سۇيەپ كەلگەنى انىق. ەڭبەككەرلەردىڭ ەرلىگى دەگەندە وسىنى ەسكەرىپ وتىرمىز. دەمەك, ۇكىمەت قولداۋى اۋاداي قاجەت جانە ول جۇمىستى جانداندىرادى.
ايتپاقشى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اۋماعىندا قانت تاسىمالداۋعا بايلانىستى كەلىسپەۋشىلىك كۇشەيىپ تۇر. ەگەر جاقىن كۇندەرى ءتۇيىندى ماسەلە شەشىمىن تاپپاسا, جاڭا جىلدان باستاپ نارىقتاعى قانت باعاسى كوتەرىلىپ, بۇل كونديتەر ءوندىرىسى جانە الكوگولسىز سۋسىن مەن شىرىن شىعارۋشىلاردىڭ دا شارۋاسىن شاتقاياقتاتۋى ابدەن مۇمكىن. داۋدىڭ باسى مىنادا ەكەن: قازىرگى كۇنى قازاقستانعا سىرتقى نارىقتان تاسىمالداناتىن قانت ونىمدەرىنە كەدەندىك باج سالىعى سالىنبايدى. جانە وتاندىق تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن سىرتتان تاسىمالداناتىن قانت نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن قولدانىلىپ وتىرسا دا, ەاەو-داعى ارىپتەستەر تاراپىنان تۇسىنىسپەۋشىلىك تۋعىزۋدا. اسىرەسە رەسەي مەن بەلارۋس تاراپىنان قازاقستاننىڭ قانت تاسىمالداۋشىلارىنا تەك وسى مەملەكەتتەن عانا ءونىم ساتىپ الۋعا قاتىستى قاتاڭ تالاپ بار. وداقتاستاردىڭ ويىنشا, سىرتقى نارىقتان, اسىرەسە ەۋروپا مەن مۇحيت جاعالاۋى ەلدەرىنەن يمپورتتالاتىن قانت قازاقستان ارقىلى ەاەو ەلدەرىنىڭ نارىعىن ارزان ونىممەن جاۋلاپ جاتقانعا ۇقسايدى. ال وسى رەسەي مەن بەلارۋس سىرتقا شىعاراتىن ءوز ونىمدەرىنە 40 پايىزعا جۋىق باج سالىعىن سالىپ وتىر. بىراق ءبىزدىڭ مامانداردىڭ بۇعان قارسى ءۋاجى بار. «قازاقستان كونديتەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ» پرەزيدەنتى ءاليحان تالعاتبەكتىڭ ايتۋىنشا, وداقتاستاردىڭ ۇستانىمى ورىنسىز. «ەگەر ءبىز قانتتى ەاەو ەلدەرىنەن عانا يمپورتتايتىن بولساق, وندا وعان 30 پايىزدان 40 پايىزعا دەيىنگى مولشەردە كەدەندىك باج سالىنادى. بۇل دايىن ءونىم باعاسىنىڭ سايكەسىنشە كولەمدە وسۋىنە اكەلىپ سوقپاق. جانە ءبىز تەك كەدەن وداعىنان عانا قانت ساتىپ الاتىن بولساق, وندا رەسەيلىك-بەلارۋستىق وليگوپوليانىڭ بەلگىلەيتىن باعاسىنا تاۋەلدى بولىپ قالامىز. ماسەلەن, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جازىندا رەسەيدە وندىرىلگەن قانتتىڭ باعاسى ءبىر اپتا ىشىندە 50 تەڭگەگە ءوستى, بۇل بىزدەگىدەن 30 پايىزعا جوعارى. ءدال وسى كەزدە قانتتى تاسىمالداۋدا دا قيىندىقتار تۋىندادى», دەيدى ول.
دەمەك, ەل ۇكىمەتىنىڭ الدىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدى مىقتاپ قولعا الۋدان بولەك ەكىنشى جاۋاپتى جۇمىس – ارىپتەس ەلدەردىڭ ساۋدا-ساتتىققا قاتىستى باسىم ساياساتىنان ىشكى ءوندىرىستى قورعاۋ مىندەتى دە تۇرعانى انىق.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
