– ساپار قايرات ۇلى, بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ ەلىمىزدەگى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ ءبىراز بولىگى وزدەرىنىڭ دەربەس بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋعا كوشكەنى بەلگىلى. ءتيىستى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە قاتىسقان جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى رەتىندە بۇل وزگەرىستىڭ نە ماقساتپەن قولعا الىنعانىنا, قانداي ارتىقشىلىقتارى بار ەكەنىنە توقتالىپ وتسەڭىز...
– جالپى, اۋدان ورتالىقتارىندا, اۋىلداردا تۇراتىن ادامداردىڭ ۇلەسى ەلىمىزدەگى بارلىق حالىقتىڭ 40 پايىزىنان اسىپ تۇسەتىنىن ەسكەرسەك, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ءىسىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. اۋىل حالقىنىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگى, ساپالى ءبىلىم الۋى, مەديتسينالىق قىزمەتپەن قامتىلۋى, الەۋمەتتىك جاعدايلارى كۇنتارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولى ەلباسىمىزدىڭ ۇلت جوسپارى – 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى «100 ناقتى قادامىنىڭ» 98-قادامىندا كورسەتىلگەن. وندا «سەلولىق وكرۋگ, اۋىل, سەلو, كەنت, اۋداندىق ماڭىزداعى قالا دەڭگەيىندە جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ دەربەس بيۋدجەتى ەنگىزىلەتىن بولادى» دەپ جازىلعان بولاتىن.
ءتيىستى زاڭدى قابىلداۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا, ماڭىزدى شەشىمدەردى جەرگىلىكتى جينالىستاردا شىعارۋعا باسا كوڭىل ءبولىندى. اكىمنىڭ كانديداتۋراسى, ەلدى مەكەندى اباتتاندىرۋ, جول سالۋ, سۋ تارتۋ سىندى جۇمىستاردىڭ بارلىعى سول جەردىڭ وزىندە, تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ بەلسەنە اتسالىسۋى ارقىلى شەشىلەتىن بولدى. وسى تەكتەس جۇمىستار وڭىنان شەشىلۋ ءۇشىن نە كەرەك؟ قاراجات كەرەك. ال زاڭناماداعى كەشەندى وزگەرىس – ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتتىڭ پايدا بولۋى جانە سول بيۋدجەتتى قاي سالاعا جۇمساۋ كەرەكتىگىن حالىقتىڭ ءوزى انىقتايتىنى. كەي اۋىلدارعا جول تارتىلماعان, ەندى بىرەۋىندە سۋ قۇبىرى توزعان, بالاباقشاسى جوق اۋىلدار بار... ونىڭ بارلىعىن ەندى اۋىل حالقى جينالىستاردا بىرگە ويلاسىپ, بىرلەسىپ شەشەدى.
– بۇعان دەيىنگى جىلدارداعى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ بيۋدجەتى تۋرالى دەرەك بار ما؟
– 2016 جىلى وسى ماقساتقا 6 ميلليارد تەڭگەگە جۋىق قاراجات ءبولىنىپتى. بىراق جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تەتىگى بولماعاندىقتان, قارجىنىڭ ءتيىمدى يگەرىلۋىنە مۇمكىندىك بولماعان. قالاي كادەگە جاراتىلىپ جاتقانىنان حالىق بەيحابار, جالپىلاما بىلگەننىڭ وزىندە بيۋدجەتتى جۇمساۋ ۇدەرىسىنە قاتىسپاعان. ال 1 قاڭتاردان باستاپ كۇشىنە ەنگەن وزگەرىستەردىڭ ارقاسىندا وسى ماسەلە شەشىمىن تاپتى.
– جاڭا زاڭدا جەرگىلىكتى دەربەس بيۋدجەتتى قۇرۋ قامتىلعانىن ايتىپ وتىرسىز. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىدان بولەك, ونى قۇرۋدىڭ باسقا تەتىكتەرى قانداي؟
– بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ بىرنەشە جولى قاراستىرىلعان. اتاپ ايتقاندا, سالىقتىڭ 6 ءتۇرى اۋىلدارعا بەرىلىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە م ۇلىك سالىعى, اۆتوكولىك سالىعى, كوممۋنالدىق مەنشىكتى ساتۋ بارىسىندا تولەنەتىن تابىس سالىعى, جەر سالىعى سىندى ەڭ ماڭىزدى دەگەندەرى بار.
بيۋدجەتتى قۇراۋدىڭ باسقا دا جولدارى از ەمەس. ماسەلەن, كۇرە جولدىڭ بويىندا ورناتىلعان جارنامادان تۇسەتىن سالىق سول جول بويىندا قونىس تەپكەن اۋىلدارعا تيەسىلى. مەملەكەتتىك م ۇلىكتى ساتۋ, جالعا بەرۋ كەزىندەگى سالىق تا وسى قاتاردا. وسىنىڭ ءبارىن ەسەپتەيتىن بولساق, قىرۋار قارجىنىڭ باسى قۇرالادى ەكەن. قازىر حالىق باسىنداعى باسپاناسى, استىنداعى كولىگى ءۇشىن مەملەكەتكە سالىق تولەپ وتىرسا, ەندى ول اقشا اۆتوماتتى تۇردە اۋىلدىق وكرۋگ بيۋدجەتىنىڭ قازانىنا قۇيىلادى. ياعني حالىق ءوزى تولەگەن سالىقتى ءوزى پايدالانادى. وسى تۇرعىدان العاندا, ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەتتىڭ بەرەرى كوپ دەپ ويلايمىن.
– جەرگىلىكتى حالىق, اۋىل اكىمدەرى بۇل جاڭالىقتى قالاي قابىلداپ جاتىر؟
– ءبىز وڭىرلەردى ارالاپ, تۇرعىندارمەن كەزدەسكەن كەزدە سۋ تارتۋ, جول سالۋ, جارىق جەتكىزۋ, بالاباقشا سالۋ, مەكتەپتەردى جوندەۋ سىندى ماسەلەلەر ءجيى الدىمىزدان شىعادى. ءوزىڭىز بىلەتىندەي, وبلىس بيۋدجەتى – اۋداندارعا, اۋداننان اۋىلدارعا بەرىلەدى. قارجىنى ءبىر جاعىنا تارتساڭ ەكىنشى جاعىنا جەتپەي جاتاتىنى دا راس. حالىق وزدەرىن الاڭداتقان ساۋالدى بىزگە قويادى, اۋدان اكىمدەرىنە قويادى. اۋدان اكىمدەرى ماسەلەنى بىردەن شەشىپ تاستاعىسى كەلگەنىمەن, ولاردىڭ دا مۇمكىندىگى شەكسىز ەمەس. وسى ورايدا, بيۋدجەتتى قۇراۋدى, يگەرۋدى وزدەرىنە بەرۋ – حالىق ءۇشىن ۇلكەن كومەك. ونى اۋىل حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگى, اكىمدەر دۇرىس قابىلداپ, ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر.
جالپى, بيۋدجەتتى قۇراۋ مۇمكىندىگىن بەرۋدىڭ تۇرعىندارعا تيگىزەتىن پايداسى تۋرالى تاعى دا ايتا كەتەيىن. بۇل جاڭاشىلدىق اۋىلدا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كاسىپكەرلىك دامىسا, جەكە مال شارۋاشىلىقتارى, جىلىجاي شارۋاشىلىقتارى كوبەيسە, ونىڭ سالىعى سول اۋىلدا قالادى. ياعني ازاماتتارى نەعۇرلىم ىسكەر اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى سولعۇرلىم جاقسارا تۇسەدى دەگەن ءسوز. جۇمىس ىستەگەن اۋىل – كوركەيەدى. ەندى اۋىل حالقىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى دە كۇشەيەدى. وزدەرىنىڭ ءمىنىپ جۇرگەن كولىگىنىڭ, تۇرىپ جاتقان ءۇيىنىڭ, جاساپ جاتقان جۇمىسىنىڭ سالىعى, بارلىعى 6 ءتۇرلى سالىق ءتۇسىمى سول اۋىلعا بەرىلىپ جاتىر. ولاي بولسا, ول قارجىنى قالاي يگەرەمىز, قانداي جۇمىستاردى ءبىرىنشى قولعا الامىز دەگەن ماسەلەنىڭ بارلىعىن وزدەرى شەشەدى. بۇل حالىققا دا, اكىمگە دە سىن. وسى سىننان سۇرىنبەي ءوتىپ, ىسكەرلىگىمەن كوزگە ءتۇسۋ وزدەرىنىڭ قولىندا.
بۇعان دەيىن اۋىلدى كوركەيتۋ ءۇشىن تالاي جۇمىستار قولعا الىندى. «ديپلوممەن – اۋىلعا!» دەگەن باعدارلاما دا بولعانىن بىلەسىز. الايدا قازىر كورىپ وتىرعانىمىزداي, جاستار, جاس وتباسىلار اۋىلدا تۇرعىسى كەلمەيدى. ولار اۋىلدا قالۋ ءۇشىن جۇمىس كەرەك, الەۋمەتتىك جاعداي جاسالۋى كەرەك, باسپانا بەرىلۋى كەرەك. جايلى باسپانا, جۇمىس ورنى, بالاباقشا, مەكتەپ بولسا, اۋىلعا باراتىن جاستاردىڭ دا قاتارى كوبەيەدى. ياعني اۋىلعا جاستاردى تارتۋدىڭ باستى جولى – قالاداعىداي جاعداي جاساۋ. ءتورتىنشى دەڭگەيلى بيۋدجەت وسىعان مۇمكىندىك بەرەدى.
– اۋىل اكىمدەرىنىڭ, باسقا دا جەرگىلىكتى جاۋاپتى تۇلعالاردىڭ ءبىلىم-بىلىگى زاڭنامالىق وزگەرىستەردى دۇرىس قولدانۋعا جەتكىلىكتى مە؟
– ارينە جەرگىلىكتى باسقارۋ ىسىندەگى ۇلكەن وزگەرىس اكىمدەردىڭ, ەسەپشىلەردىڭ بىلىكتىلىگىنە, اۋىلداردىڭ تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋىنا تىكەلەي قاتىستى ەكەنى تۇسىنىكتى. ءدال قازىر بارلىق اكىمدەردىڭ ءبىلىم-بىلىگى جەتكىلىكتى دەپ ايتا المايمىن. جاۋاپتى قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ءالى دە ارتتىرا ءتۇسۋ كەرەك. بىزگە بەرىلگەن مالىمەت بويىنشا مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىڭ تاراپىنان وسى باعىتتا ءبىراز وقىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى. وعان قارجى مينيسترلىگىنىڭ, قازىناشىلىق كوميتەتىنىڭ, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ قىزمەتكەرلەرى وقىتىلدى. بىراق ماسەلەنىڭ ءبارىن وسىمەن شەشىپ تاستادىق دەۋگە بولمايدى. ەگەر كەڭىرەك الىپ قارايتىن بولساق, قاي سالادا دا بۇگىنگى جاسالىپ جاتقان جۇمىس ءتاسىلى ەرتەڭ ەسكىرىپ قالىپ جاتىر. جاڭا تەحنولوگيالاردى, جاڭا ءبىلىمدى يگەرۋ ۇدەرىسى تولاستاماق ەمەس. بيىل ۇلكەن زاڭنامالىق وزگەرىس بولدى, مۇنداي وزگەرىستەر ەندى جىل سايىن بولىپ تۇرادى. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى, قارجى مينيسترلىگى, وبلىس اكىمدىكتەرى ءتۇرلى سەمينارلار وتكىزىپ, جاڭاشىلدىقتارمەن تانىستىرۋدى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزۋى كەرەك دەپ سانايمىن.
– حالىق سانى 2000 ادامعا جەتپەيتىن اۋىلداردىڭ بيۋدجەتىن قالىپتاستىرۋ بۇرىنعى كۇيىندە قالادى ەكەن. بولاشاقتا ولاردىڭ جاعدايى قالاي بولماق؟
– قازاقستاندا 2445 اۋىل بار. 1053 اۋىلدىڭ حالقى 2 مىڭنان اسسا, 1392 اۋىلدىڭ حالقى 2 مىڭعا جەتپەيدى ەكەن. زاڭناماداعى وزگەرىستىڭ العاشقى توپقا تيگىزگەن ىقپالىن 2018-2019 جىلدارى بايقايتىن بولامىز. قولىمىزداعى دەرەكتەر بويىنشا, وسى اۋىلداردا ينتەرنەت بار, سالىق تۇسىمدەرى تۇسەتىن بازا بار, اكىمدىكتەرى جاقسى جۇمىس ىستەيدى. ال 2020 جىلدان باستاپ حالىق سانى 2 مىڭ ادامعا جەتپەيتىن 1392 اۋىل دا وسى قاتارعا قوسىلادى, ولاردىڭ دامۋىنا مۇمكىندىك جاسالادى. بيىلعى وزگەرىس قامتىعان اۋىلداردىڭ تاجىريبەسى, جەتكەن تابىستارى ولارعا تاجىريبە رەتىندە ۇسىنىلادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
