جيىندى اشقان ۆ.بوجكو مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ازيا ەلدەرىمەن قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەسىنىڭ (اوسشك) ازيا ەلدەرىمەن كەلىسىم جاساعانىنا بيىل 25 جىل تولعانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار سوڭعى كەزدەرى ەلدەر اراسىنداعى قۇقىقتىق كەلىسىم شارالارى مەن ءتۇرلى باعىتتارداعى بايلانىستار ارناسى كەڭەيىپ كەلە جاتقانى دا ايتىلدى. «سوڭعى شيرەك عاسىر ىشىندە ازيا ەلدەرى مەن كوپتەگەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ باستاماسىمەن 173 پارلامەنتارالىق كەلىسىم قۇجاتتارى بەكىتىلىپ, راتيفيكاتسيالاندى.
سونداي-اق قازاقستاننىڭ 2014-2020 جىلدارعا ارنالعان سىرتقى ساياسات تۇجىرىمداماسىنا سايكەس, الداعى ۋاقىتتا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەن اراب ەلدەرى, قحر, ءۇندىستان, وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا سىندى مەملەكەتتەرمەن جان-جاقتى بايلانىستار ورناتۋ باسىمدىققا الىنعان. بۇل ماقسات ەلباسىمىزدىڭ ء«ۇشىنشى جاڭعىرتۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ازيا باعىتىندا ءوزارا قارىم-قاتىناس پەن سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزۋ ىسىندە قازاقستاندى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا جەتەلەيدى», دەدى ۆ.بوجكو.
ءوز كەزەگىندە سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قايرات ءابدىراحمانوۆ قازاقستاننىڭ ازيالىق باعىتتاعى سىرتقى ساياساتىنا توقتالدى. «وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, قازىرگى زامانعى ازيا الەمنىڭ ساياسي ءارى ەكونوميكالىق ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالۋدا. ونىڭ جاھاندىق ءرولى جاقىن كەلەشەكتە ودان سايىن كەمەلدەنە تۇسەدى دەپ بولجانۋدا. بۇل رەتتە ازيالىق ءىرى جانە شاعىن ەلدەرمەن دوستىق قارىم-قاتىناستار مەن ءوزارا ءتيىمدى ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ – ءبىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزگە ساي كەلەدى. ويتكەنى قازاقستان شىعىس ازيالىق باعىتتا پراگماتيكالىق ءارى بەلسەندى ساياسات جۇرگىزەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە, قازاقستان قىتايمەن جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى دامىتۋعا ۇلكەن ءمان بەرەتىنى بەلگىلى», دەدى ق.ءابدىراحمانوۆ.
ۇزدىكتەرمەن ۇزەڭگىلەسۋ ءۇشىن
بۇگىندە قىتايدىڭ گەوساياسي ىقپالى ءوسىپ كەلە جاتقان, ەكونوميكالىق تۇرعىدا الەۋەتتى, اۋقىمدى قارجىلىق جانە تەحنولوگيالىق مۇمكىندىكتەرى بار ەل. بەيجىڭ 10 جىل مەرزىم ىشىندە 14 ملرد دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالعان قازاقستانداعى نەگىزگى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ اراسىندا تۇر. سونىمەن قاتار جاپونيامەن دە كوپجاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تەرەڭدەپ كەلەدى. ونىڭ ۇستىنە استانا مەن توكيو يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ سالاسىندا جاقىن وداقتاس ەل رەتىندە تانىلعان. «وتكەن جىلى ەلباسىنىڭ جاپونياعا رەسمي ساپارى اياسىندا ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمە قابىلداندى. كولىك, مۇناي-حيمياسى, قارجى جانە اتوم ەنەرگەتيكاسى سالالارىنداعى شامامەن 1,2 ملرد دوللار كولەمىندەگى 13 ەكىجاقتى كوممەرتسيالىق قۇجاتقا قول قويىلدى. بۇل مەملەكەتتەر اراسىنداعى سەنىمدى سەرىكتەستىكتىڭ شىنايىلىعىنا بىردەن-ءبىر دالەل بولا الادى», دەدى مينيستر.
ال وڭتۇستىك كورەيا ونەركاسىپتى دامىتۋ جانە ۇلتتىق ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا نەگىزگى ارىپتەستەردىڭ ءبىرى. 10 جىل ىشىندە وڭتۇستىك كورەيانىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسياسى 4,6 ملرد دوللاردى قۇرادى. بۇعان قوسا, مينيستر موڭعوليادا قازاق دياسپوراسىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىندا بۇل ەل ماڭىزدى ورىن الاتىنىن دا قاداپ ايتتى جانە بايلانىستى جانداندىرۋ ماقساتىندا وسى كۇندەرى اۆتوكولىك جولىن سالۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتقاندىعىن جەتكىزدى. جوبا جۇزەگە اسسا, اتالعان جول قىتاي مەن رەسەي اۋماعى ارقىلى وتەتىن بولادى. سونداي-اق ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ باسىمدىققا يە ماسەلەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, بايان-ولگي ايماعىندا كونسۋلدىق پۋنكت اشۋ ماسەلەسى دە قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان كورىنەدى.
سونىمەن قاتار ق.ءابدىراحمانوۆ ازيا اۋماعىنداعى وزگە ەلدەرمەن بايلانىستاردىڭ باسىم باعىتتارىنا ەگجەي-تەگجەيلى توقتالدى. ول قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك كورەيا, ءۇندىستان, قىتاي, جاپونيا, ۆەتنام, سينگاپۋر, مالايزيا, يندونەزيا ەلدەرىمەن كوپجاقتى ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە نيەتتى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى. «سەبەبى جاقىن بولاشاقتا ازيانىڭ الەمدەگى ءرولى ارتا تۇسەتىنى انىق. ازيا 4 ميللياردتان استام حالقىمەن قۋاتتى دامىپ كەلە جاتقان ايماق. وسى ورايدا, ونىڭ جاھاندىق ەكونوميكاداعى ۇلەسى 34 پايىزدى قامتىپ وتىر. بۇگىندە وڭىردەگى جەتى مەملەكەت پلانەتاداعى ءىرى ەكونوميكالاردىڭ جيىرمالىعىنا ەندى», دەدى ول.
سونداي-اق وتىرىستا ءماجىلىستىڭ حالىقارالىق ىستەر, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ تاقىرىپقا وراي بايانداما جاساپ, قازىرگى ۋاقىتتا ازيا, اسىرەسە ازيا-تىنىق مۇحيت ايماعى ەكونوميكالىق دامۋ, يندۋستريالاندىرۋ, تسيفرلىق ەكونوميكاعا كوشۋ, ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا الەمدە كوش باسىندا تۇرعانىن ءسوز ەتتى. «سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن ازيا ەلدەرىمەن جۇيەلى ىنتىماقتاستىق ورناتۋ اسا ماڭىزدى. بۇل ەلىمىزدە كەشەندى جاڭعىرۋ باعدارلاماسىن تابىستى ىسكە اسىرۋعا وڭ ۇلەسىن قوساتىنى انىق», دەدى. سونداي-اق ول ۇكىمەت ساعاتىنداعى مۇنداي تالقىلاۋلار دەپۋتاتتار مەن مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرىنە وسى باعىتتاعى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باسىمدىقتارىن تەرەڭ تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىندىگىن اتاپ ءوتتى.
ماسەلە مامىلە ارقىلى شەشىلۋدە
ال تاقىرىپتىق تالقىلاۋ بارىسىندا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى مينيستر مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارىنا بىرقاتار سۇراقتار قويىپ, ءتۇيىنى تارقاتىلۋى ءتيىس ماسەلەلەردى كوتەردى. اتاپ ايتقاندا, دەپۋتات قابيبوللا جاقىپوۆ ەكونوميكالىق ديپلوماتيانىڭ قۇرالدارى تۋرالى ءسوز سويلەسە, يۋري تيموششەنكو مەن رومان كيم ازيا ەلدەرىمەن ينۆەستيتسيالىق جانە قارجىلىق ىنتىماقتاستىقتى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەلەرىنە توقتالدى. ال قۋانىش سۇلتانوۆ, بەيبىت مامراەۆ, ميحايل چيركوۆ مادەني-گۋمانيتارلىق, ءبىلىم بەرۋدىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋى مەن قازاقستاننىڭ ازيا ەلدەرىنە تۋريستىك تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىنە قاتىستى سۇراقتار قويدى. سول سياقتى دەپۋتات باقىتگۇل حامەنوۆا قىتايداعى قازاقتاردىڭ قىسىمعا ۇشىراۋىنا بايلانىستى ءوز الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى. ونىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرگەن مينيستر شەتەلدەگى قازاق دياسپوراسىنا قاتىستى ماسەلەلەر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسىندا ماڭىزدى باسىمدىق بولىپ سانالاتىندىعىن العا تارتتى.
«ارقاشان دا, قاي جەردە دە, كىممەن كەزدەسسەك تە, سول جەردە قازاق دياسپوراسى بولسا, ءبىز وعان ۇلكەن ءمان بەرەمىز. دەسەك تە, بۇل ماسەلەگە اسا ساقتىقپەن قاراۋ قاجەت. ويتكەنى ول جەردە قازاق دياسپوراسى بولعانىمەن, جاعدايعا ەكىنشى جاعىنان قاراساق, ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى سول مەملەكەتتىڭ ازاماتتارىنا تىرەلەدى. سەبەبى ولار شەتەلدىكتەر بولىپ تابىلادى. سوندىقتان بۇل جەردەگى ماسەلە سول ەلدىڭ زاڭناماسىنا قاتىستى شەشىلەتىنىن ەسكەرۋىمىز قاجەت. ءبىز مۇنداي كەلىسسوزدەردى حالىقارالىق زاڭ قاعيدالارىنا سۇيەنە وتىرىپ جۇرگىزەمىز. ايتالىق وتكەن اپتادا عانا قىتايدىڭ بەيجىڭ قالاسىندا قوس ەلدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىكتەرى اراسىندا قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا كەلىسسوز جۇرگىزدىك. ياعني ءمينيستردىڭ ورىنباسارى دەڭگەيىندە وتكەن كەزدەسۋدە ءوز تاراپىمىزدان قازاقستان مەن قىتايدىڭ شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانى اراسىندا مادەنيەت سالاسىندا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ جوسپارىن ازىرلەۋ ماسەلەسىن كوتەردىك. وسىلايشا قىتاي تاراپىمەن ءبىر جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسەمىز», دەدى ق.ءابدىراحمانوۆ.
ايتا كەتەيىك, وتىرىس ناتيجەسىندە ۇكىمەتتىك ورگاندارعا قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ ازيالىق باعىت بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندە ۇكىمەتكە جىبەرىلەتىن ۇسىنىمدار قابىلداندى.
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
