2014 جىلى مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا بايلانىستى الەمدەگى ءىرى مۇناي كومپانيالارىنىڭ جۇمىستارى توقتاپ, مىڭداعان جۇمىسشىلار قىسقارتۋعا ۇشىراعانى ەسىمىزدە. سونداي ەكونوميكالىق قيىن ساتتە دە «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق ەنشىلەس كومپانياسى «ەمبىمۇنايگاز» اق قىزمەتكەرلەرىن قىسقارتۋعا جانە مۇنايشىلارعا ارنالعان الەۋمەتتىك پاكەتتەردىڭ ناشارلاۋىنا جول بەرمەدى. نارىقتاعى باعانىڭ قۇبىلمالى جاعدايىنان وزگەرىسكە دەر كەزىندە بەيىمدەلە بىلگەن كومپانيا عانا تابىستى شىعادى. بۇل ورايدا «ەمبىمۇنايگاز» ءارتۇرلى باعىتتاعى اۋقىمدى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدى قولعا الىپ وتىر. ونىڭ تاريحىندا العاش رەت گاز باعىتىندا بەلسەندى جۇمىستار باستالدى.
«ەمبىمۇنايگاز» اق باسقارما توراعاسى ءانۋار جاقسىبەكوۆ تولىمدى تابىستىڭ كىلتى ۇجىمدىق بىرلىكتە, تاتۋلىقتا ەكەنىن باسا ايتادى. «زامان تالابىنا ساي بولۋ, وركەنيەت كوشىنەن قالماۋ – ءبىزدىڭ ۇستانعان باعىتىمىز. كەز كەلگەن جاڭالىقتى وڭ ناتيجەگە جەتكىزەتىن – كاسىبي ماماندار, تالانتتى جاستار. سول سەبەپتى كومپانيانىڭ باستى قۇندىلىعى – ءوز جۇمىسشىلارى. بۇل ورايدا مامانداردى قايتا دايارلاۋ ارقىلى الەم ەلدەرىندەگى جاڭالىقتار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەمبى وندىرىسىنە باتىل ەنگىزۋدى قولعا الىپ وتىرمىز. ناتيجەلەرى جاقسى. سوڭعى 4-5 جىلدا بىلىكتى ماماندار كۇشىمەن بىرنەشە جوبانى ىسكە قوستىق», دەيدى ول.
ەندى اۋقىمدى جۇمىستارعا كەڭىرەك توقتالساق. «ەمبىمۇنايگاز» اق قاراتون-سارىقامىس, جاڭا اشۋلار پەرسپەكتيۆاسىنا يە تايسويعان جانە ليمان بارلاۋ بلوكتارىندا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن باتىل جۇرگىزۋدە. مۇنداعى نەگىزگى باعىت رەسۋرستىق قوردىڭ ازايۋىنا وراي قوردى كوبەيتۋ ءۇشىن گەولوگيالىق بارلاۋ جانە جاڭا اكتيۆتەردى ساتىپ الۋمەن بايلانىستىرىلادى. سوندىقتان كومپانيا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىنىڭ كولەمىن ءوسىرىپ, ءونىم بەرىپ تۇرعان كەن الاڭدارىندا بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. ناتيجەسىندە ءتۇزۇستى جانە تۇزاستى پەرسپەكتيۆالى قۇرىلىمدار, الداعى ۋاقىتتا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەتىن جاڭا الاڭدار انىقتالدى. ارينە, مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى كەزىندە گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن ينۆەستيتسيالاۋ شىعىندارىن باقىلاۋدا ۇستاپ تۇرۋ كەرەك. قولعا الىنعان جوبالاردىڭ ماقساتى دا ءوندىرىس شىعىندارىن وڭتايلاندىرۋ مەن ەڭبەك تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى كوزدەيدى.
بيىلعى ماۋسىمدا اتىراۋ وبلىسى جىلىوي اۋدانى اۋماعىندا ورنالاسقان ەمبىنىڭ ەڭ ءىرى كەنىشى – پرورۆا كەن الاڭىندا جىلىنا 150 ميلليون تەكشە مەتر قۋاتپەن جۇمىس ىستەيتىن ىلەسپە گازدى دايىنداۋ قوندىرعىسى ىسكە قوسىلدى. بۇل جوبا جۇمىسىنا ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت قىشقىل گازدى كۇكىرتتەن تازارتۋعا ارنالعان «Mەrichem» فيرماسىنىڭ «Lo-cat» پاتەنتتەلگەن تەحنولوگياسى قولدانىلۋدا. «ەمبىمۇنايگاز» اق ەنەرگەتيكامەن قامتۋ جانە گاز شارۋاشىلىعى جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى باۋىرجان سەيتقازيەۆ زاۋىتتى ىسكە قوسۋ ارقىلى 150 ميلليون تەكشە مەتر گازدى قايتا پايداعا اسىرۋعا جول اشىلعانىن ايتادى. «پرورۆا كەن ورىندارى توبىنداعى ىلەسپە مۇناي گازىن كۇكىرتتەن تازارتۋ قوندىرعىسى – كوپتەن كۇتتىرگەن ءارى وندىرىسكە وتە قاجەتتى جوبا. قانشا جىلدار بويى ىلەسپە گازدى اۋاعا جاعۋعا ءماجبۇر بولدىق. قازىر بۇل ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلدى. اتالعان قوندىرعىنىڭ ارقاسىندا ءونىم ءوندىرۋ كورسەتكىشىن ارتتىرۋمەن قاتار, تازارتىلعان گاز, گاز كوندەنساتى جانە تۇيىرشىكتى كۇكىرت سياقتى جاڭا تاۋارلىق ونىمدەر شىعارۋعا مۇمكىندىك تۋىپ وتىر», دەيدى ول.
«ەمبىمۇنايگاز» اق الداعى ۋاقىتتا ىلەسپە گازدى وڭدەۋ ارقىلى الاتىن تاۋارلاردىڭ قاتارىن كوبەيتۋدى جوسپارلاۋدا. بولاشاقتا ىلەسپە مۇناي گازىنان دايىن ءونىم الىپ, سۇيىلتىلعان گاز, مەتانول, سينتەتيكالىق مۇناي سياقتى ونىمدەر شىعارۋ دا كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى جايتتار.
كومپانيادا وندىرىستىك شىعىنداردى ايتارلىقتاي ازايتاتىن تاعى ءبىر قاناتقاقتى جوبا – گاز-پورشەن ەلەكتر ستانساسى قۇرىلىسى جۇمىسىن باستادى. ونى ىسكە قوسۋ ارقىلى كومپانيا ءوندىرىس الاڭدارىن تولىعىمەن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاۋدى كۇشەيتپەك. «جايىقمۇنايگاز» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسىنىڭ وڭتۇستىك-شىعىس قامىستى مەن زابۋرىن كەن الاڭدارىندا قولعا الىنعان جوبا ەندى «دوسسورمۇنايگاز» بەن «جىلىويمۇنايگاز» باسقارمالارىنىڭ كەن الاڭدارىندا دا قولعا الىنادى. «جايىقمۇنايگاز» مۇناي-گاز ءوندىرۋ باسقارماسىندا ەنگىزىلگەن «كولىكپەن قامتۋ ۇدەرىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ» جوباسى دا تيىمدىلىگىن كورسەتىپ ۇلگەردى. بۇگىندە بۇل جوبا باسقا وندىرىستىك قۇرىلىمدىق بولىمشەلەرگە تاراتىلۋدا. ناتيجەسىندە وتىنعا كەتكەن شىعىندار 20 پايىزعا دەيىن ازايىپ, اۆتوكولىك پەن ارناۋلى تەحنيكا پاركىن پايدالانۋ تيىمدىلىگى ارتۋدا.
ەكولوگيالىق تالاپتاردى ساقتاۋمەن جانە مۇناي ءوندىرىسىن تۇراقتاندىرۋمەن قاتار, ىلەسپە گازدى كەشەندى دايىنداۋ قوندىرعىسى تاۋارلىق گاز, ىشكى جانە سىرتقى نارىققا ساتۋ ءۇشىن تۇيىرشىكتەلگەن كۇكىرت پەن جەكە قاجەتتىلىكتەرگە پايدالانۋ ءۇشىن تۇراقتى گاز كوندەنساتىن شىعارادى. مۇنداي قوندىرعىلار قازىر «دوسسورمۇنايگاز» باسقارماسىنا قاراستى شىعىس ماقات جانە «جايىقمۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ س.بالعىمباەۆ كەن الاڭدارىندا جۇمىس ىستەپ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ قىزىلقوعا, ماقات, يساتاي اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ كوگىلدىر وتىنعا دەگەن سۇرانىسىن جەڭىلدەتىلگەن باعامەن قامتاماسىز ەتۋدە.
«قاينارمۇنايگاز» باسقارماسىنىڭ ۋاز كەن الاڭىنداعى ينتەللەكتۋالدى كەن الاڭى كونتسەپتسياسى – كومپانيانىڭ شىعىنداردى وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا قولعا العان جوبالارىنىڭ ءبىرى. ول تەحنولوگيا ونلاين رەجىم ارقىلى مۇناي ءوندىرۋدىڭ بارلىق ساتىسىنىڭ پارامەترلەرىن باقىلاپ, ناتيجەسىن ديسپەتچەرلىك پۋنكتكە جىبەرەدى. ال وندا وپەراتور جەدەل تۇردە شەشىم قابىلداي الادى. سونىمەن قاتار بارلىق اقپارات پاراللەلدى تۇردە «ەمبىمۇنايگاز» اق وندىرىستىك پروتسەستى باقىلاۋ جانە استانا قالاسىنداعى «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندىرۋ» اق ساراپتاۋ جانە شەشىم قابىلداۋ ورتالىقتارىنا كەلىپ تۇسەدى. اقپارات مۇندا دا ساراپتاۋدان ءوتىپ, ۇزاق مەرزىمدى جوسپارلار قۇرىلادى. ينتەللەكتۋالدى كەن الاڭى جوباسى اياسىندا ۋاز كەن الاڭىندا وتكەن جىلى ۇڭعىمالىق قوندىرعىلاردى وڭتايلاندىرۋ جانە ۇڭعىمالاردى پايدالانۋ كوەففيتسيەنتىن ارتتىرۋ نەگىزىندە 1,24 پايىزعا ارتىق قوسىمشا مۇناي ءوندىرىلدى. بۇعان قوسا ەلەكتر ەنەرگياسىن 33 پايىزعا قىسقارتۋ, ۇڭعىمالاردى جوندەۋگە كەتكەن شىعىندى 25 پايىزعا ازايتۋعا قول جەتكىزىلدى.
بۇگىندە كومپانيادا 5 مىڭنان استام ادام ەڭبەك ەتەدى. وندا ەكونوميكالىق جاعدايلارعا قاراماستان, قىزمەتكەرلەر مەن الەۋمەتتىك تۇراقتىلىققا باسىمدىق بەرىلگەن. ياعني بوس ورىندار قىزمەتكەرلەردى ءبىر جۇمىس ورنىنان ەكىنشىسىنە اۋىستىرۋ ارقىلى عانا پايدا بولادى. ول ءۇشىن ماماندار دايارلاۋدان نەمەسە قايتا دايارلاۋدان وتەدى. وسى جەردە اتاپ وتەرلىگى, الەم نارىعىنداعى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى سالدارىنان ءوندىرىس شىعىنىن وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا كومپانيا كاسىبي ەمەس ەڭبەك تۇرلەرىندەگى جۇمىس ورىندارىن جاۋىپ, ول قىزمەتتەردى اۋتسورسينگتىك جۇيەگە كوشىردى. كومپانيا كادرلىق قىزمەت سالاسىندا دا بىرنەشە جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا. ونىڭ ىشىندە كادر رەزەرۆى, مامانداردى قىسقا جانە ۇزاق مەرزىمدى وقىتۋ, دۋالدى وقىتۋ باعدارلاماسى بار. سونىمەن قاتار «ەمبىمۇنايگاز» 58 جاستان باستاپ زەينەتكەرلىك دەمالىسقا شىعۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوستى. ەندى ەڭبەك ءوتىلىنىڭ كوپ ۋاقىتىن اۋىر جۇمىستا وتكىزگەن, دەنساۋلىعىندا كىناراتى بار ماماندار مەرزىمىنەن بۇرىن زەينەتكە شىعا الادى.
جەر قويناۋىن پايدالانۋ جونىندەگى كەلىسىم اياسىندا كومپانيا جىل سايىن وڭىرلىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسىنا بەلسەنە قاتىسادى. بيىل «ەمبىمۇنايگاز» اق بۇل باعىتقا 840 ملن تەڭگە ءبولدى. 2016-2017 جىلدارى بولىنگەن قاراجات يگەرىلىپ, بيىل بىرقاتار الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, پايدالانۋعا بەرىلدى. ولار – قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ ساعىز جانە تاسشاعىل اۋىلدارىنداعى ەكى پاتەرلى 5 ءۇي, 100 ورىندىق بالاباقشا, ماقات اۋدانىنداعى 300 ورىندىق و.سارعۇنانوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ, يساتاي اۋدانىنىڭ تۇششىقۇدىق جانە جانباي اۋىلدارىنداعى «ق ۇلىنشاق» بالاباقشاسىنا جاپسارجاي جانە 200 ورىندىق مادەنيەت ءۇيى. قازىرگى تاڭدا قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ اۋىلدارىندا 424 ورىندىق ورتا مەكتەپتىڭ, 290 ورىندىق بالاباقشانىڭ, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك بولىمشەنىڭ, بيۋجدەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرىنە ارنالعان 10 ءۇيدىڭ, يساتاي اۋدانىنىڭ اققىستاۋ اۋىلىنداعى دەنە شىنىقتىرۋ-ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى جالعاسۋدا.
قولعا الىنعان جوبالار مەن ماقساتتار ەمبى وندىرىسىنە جاڭا سەرپىن اكەلدى. الايدا مۇنايشىلار بۇل تابىسپەن توقمەيىلسىمەي, الداعى كۇنگە ۇلكەن جوسپارلار قۇرىپ وتىر. ماسەلەن, كەلەسى جىلى تەرەڭدىگى 6 000 مەتر بولاتىن ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋ باستالماق. تەرەڭ بۇرعىلاۋ جۇمىستارى پرورۆا كەن ورىندارى توبىنا جاتاتىن كەنىشتەردە باستالادى. بۇل جۇمىستار قاراتون-سارىقامىس كەلىسىمشارتى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى.
اسحات رايقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
