ارىس قالاسى. مونتايتاس اۋىلى. كىتاپقۇمارلارعا تانىس اۋىل. كورنەكتى جازۋشى دۋلات يسابەكوۆتىڭ ات جالىن تارتىپ ازامات بولعان جەرى. زامانىندا اسىل تۇقىمدى مەرينوس قويىن وسىرۋدەن قازاقستاندا كەۋدە قاتاردا ءجۇرگەن, وداققا ءمالىم بولعان اۋىل.
ءبىز مىنگەن كولىك اسفالت جولدان اجىراپ, اۋىلعا ەمەس قىرعا باعىت تۇزەدى. اۋىل ەتەكتە قالدى. ساي تۇبىندە قاراڭداعان ۇساق مال جايىلىپ ءجۇر. سولاي ويلاعانبىز. ولاي ەمەس ەكەن. قايقاڭنان سوڭ الدىمىزدان قالىڭ كۇركەتاۋىق ۇشىراستى. ۇزىن مويىندارىن قىلقاڭ-قىلقاڭ ەتكىزىپ, تاماق استىنان قىرىلداعان ءۇن شىعارىپ قويادى. تاعى دا ەسىڭىزگە تۇسكەن شىعار. دۋلات يسابەكوۆ. “ەسەپشوت, دومينو جانە تۇيەتاۋىق”. كۇركەتاۋىق, تۇيەتاۋىق – ەكەۋى ءبىر قۇس. عاجاپ اڭگىمە, قايتا اينالىپ وقىساڭ دا جالىقتىرمايتىن حيكايا. كۇلەسىڭ. كوزىڭنەن جاس شىعارادى. مۇنداي اۋىل ءومىرىن قازاقتار, ونىڭ ىشىندە دۋلات اعا سياقتى اقتاڭگەر جازۋشىلار عانا جازا الادى.
سول كۇركەتاۋىق. ون ەمەس. ءجۇز ەمەس. مىڭ ەمەس. ەكى مىڭ. قوڭىر كۇز. اۋىل ماڭىندا كوكورىش جوق. تۇتتاي جالاڭاش. ءسويتسەك, بۇل كۇركەتاۋىقتاردىڭ جايلاۋدان ءتۇسكەن كەزى ەكەن. يەسى – تاستورەەۆ ەسەن قارسى ۇشىراستى. زاتى كاسىپكەر بولعانىمەن تىركەلگەن فيرماسى, ءمورى بار شارۋا قوجالىعى جوق. جەكە مەنشىك. جەكە مەنشىك بولعاننان كەيىن وزگە شارۋاشىلىقتار سەكىلدى جەرى دە جوق. اۋدان اكىمى قانات سىدىقوۆ جەر ماسەلەسى شەشىلگەنشە اكىمدىككە قاراستى جەردى جايلاۋعا رۇقسات بەرگەن ەكەن. كۇركەتاۋىق وسىرۋمەن مەكتەپتە جۇرگەندە اينالىسقان ەسەننىڭ بۇل كاسىپتى تۇراقتى ءناسىپ ەتكەنىنە ءۇش-اق جىل بولعان. قىرىقتاعى جىگىتتىڭ قاجىرىنا رازى بولاسىڭ. ايتپەسە, ءبىر قىستا اقجوندانىپ سەمىرىپ, ايازعا ءتوسىن توسەپ قارسى قاراپ وتىراتىن وسى قۇسىڭىزدىڭ بالاپاندارىنان ءالسىزى جوق شىعار. قازاقستانعا مۇحيت اسىپ كەلگەن كۇركەتاۋىق كوكتەمدە 16-21-گە دەيىن جۇمىرتقالايدى دەلىنەدى. سودان سوڭ كۇرىك بولادى. قىزىعى سول, العاشقى جۇمىرتقالاعان جەرىنەن جۇمىرتقاسىن الىپ قويساڭىز دا جازباي سول جەرگە قايتىپ كەلەدى ەكەن. جابايى كەزدەن قالعان تابيعي ينستينكت بولار. كۇرىك بولعانعا دەيىن جۇمىرتقالارى سالقىنداۋ جەردە ساقتالادى. سودان سوڭ انالىق كۇركەتاۋىقتار جاپپاي جۇمىرتقا باسادى, جيىرما جەتى كۇندە اشادى. بالاپاندارى ناكات, ءالجاۋ. سالقىندى دا, ىستىقتى دا كوتەرە المايدى. كۇندە جەتى-سەگىز رەت تاماق بەرىلەدى. جەيتىنى – سۇزبەگە شىلانعان, مايدالانعان جۇگەرى داندەرى. بالىق مايى, دارۋمەندەر بەرىلەدى. سۋعا قوساتىن ۆيتاميندەر بار.
وسىنىڭ ءبارىن ساقتاماعاندار بالاپاندارىن قىرىپ الادى. ءبىر ايعا دەيىن قاراساڭىز, ءارى قاراي كۇركەتاۋىعىڭىز اتىپ الماساڭىز ولە قويمايدى. قۇستار قىناداي قىرىلاتىن كەيبىر دەرتتەرگە وتە شىدامدى. اۋىرعاندارىنا ۆاكتسينا ەگىلەدى.
ەسەننىڭ كۇركەتاۋىق جاياتىن جەرى جوعىن ايتتىق. ەل ءىشى ەمەس پە, ارپا, بيداي, جۇگەرى ەككەن جىگىتتەر ءونىمىن جيناپ العاننان كەيىن اتىزىن ەسەننىڭ تاۋىقتارىن باعۋىنا بەرەدى. كۇركەتاۋىق ۇساق مال سەكىلدى جۇردەك. قوسىڭدى تىگىپ ارتىنان ەرىپ جۇرسەڭ بولعانى. ەسەن قازىر ايتاقىرلاۋ جەردە وتىر. جيىرما توننا بيداي ساتىپ العان. ءۇش مەزگىل تاماق بەرەدى. قالعانىندا تاۋىقتار ءوز قاجەتىن ءشوپ تامىرلارىنان تاۋىپ ءجۇر. قۇس جازدا جاقسى جەمدەلسە قىستا قاتتى سەمىرەدى. جەڭسىك اسى شەگىرتكە كورىنەدى. الايدا, بيىل شەگىرتكە از. وسىندايدا ەسكە ءتۇسەدى. سارىاعاشتىڭ بوزاي, جامبىل اۋىلدارىن انا ءبىر جىلى شەگىرتكە باسقان. ءدۇر ەتىپ كوتەرىلگەندە كۇن كوزىن جاۋىپ قالادى. ماڭايدىڭ ءبارىن وتاپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا زالال كەلتىرەتىن بولعان سوڭ رەسپۋبليكالىق شتاب قۇرىلىپ, ميلليونداعان شەگىرتكەگە اسپاننان دا, جەردەن دە قاتتى سوققى بەرىلگەن. سونىڭ وزىندە ءبىرازى تولە بي, ءتۇلكىباس اۋداندارىنا دەيىن ءوتىپ كەتىپ, ەل ۋلىعان-شۋلىعان بولىپ ەدى.
مونتايتاس اۋىلىنىڭ اكىمى توقبەرگەن بايەكەەۆ ايتادى. قىتايدا مۇندايدا ءدارى شاشىپ, توڭىرەكتى ءبۇلدىرىپ اۋرەگە ءتۇسىپ جاتپايدى ەكەن. كۇن قىزعاندا شەگىرتكەنىڭ وشاعى بىلىنگەن جەرگە كۇركەتاۋىق سياقتى قۇستاردى اسىراپ وتىرعان فەرمالارمەن كەلىسىپ, ارقايسىنا جەر ءبولىپ بەرەدى. سوندا شەگىرتكەنى جويۋعا ارنالعان شىعىن فەرمەرلەردىڭ قالتاسىندا قالادى. وسىلايشا, ەكى جاق تا پايداعا شىعادى. راسىندا, ەسەننىڭ ەكى مىڭداي كۇركەتاۋىعىن سونداي جەرگە جاۋىپ جىبەرسەڭىز مايدان شايلاپ قالادى ەكەن-اۋ.
قوي باققان پايدالى ما, كۇركەتاۋىق باققان پايدالى ما؟ سول جەردە ەسەپتەپ كوردىك. قوي ءبىر-اق رەت قوزدايدى. ال, كۇركەتاۋىق كەم دەگەندە 10 بالاپان شىعارادى. ورتا ەسەپتەن ءبىر داناسىن ءۇش مىڭنان ەسەپتەسەڭىز 30 مىڭ تەڭگە.
دەلدالدارىڭىز قاراپ ءجۇرمەيدى ەكەن. كۇننىڭ قاقاعان ىزعارىندا قالتاسىن تومپايتىپ, موينى قىلقيىپ ەسەنگە كەلەر ەكەن. كوتەرمە باعامەن 2,5-3 مىڭ تەڭگەگە دەيىن جۇزدەپ ساتىپ الادى. ال, قارا بازاردا قۇنى 5 مىڭ تەڭگە. ارتىق جەم شىعارمادىم, ۇتتىم دەپ ەسەن ويلايدى. كۇن كوزىنە قاقتالىپ كۇركەتاۋىق سوڭىندا جۇرمەي-اق قالتاسىن قامپايتقانىنا دەلدال دا ءماز.
شارۋاشىلىقتى ىرىلەندىرۋ ءۇشىن نە كەرەك؟ سونى سۇراعانبىز. ەسەن سۋى بار جەرىم بولسا دەيدى. جوڭىشقا ەكپەك. سودان سوڭ ءبىر مەزگىلدە 500 بالاپان اشاتىن ينكۋباتور ستانساسىن ساتىپ الۋعا ويى كەتىپ ءجۇر.
وسى ماسەلەلەر جونىندە اۋدان اكىمى قانات سىدىقوۆپەن ءسويلەستىك. ارىستا ءبىر تال كوگەرىپ, ءبىر مال باسى ارتىق بولسا ءوزىنىڭ بايلىعىنداي قۋاناتىن اكىم ەكەۋىن دە شەشۋدىڭ تەتىگىن ويلاستىرىپ جاتقانىن ايتتى. جەر بار. ال, “ماكسيمۋم” سياقتى قارجى ورتالىعىنان نەسيە الۋ ءۇشىن تاستورەەۆكە جەكە شارۋاشىلىق اشۋ كەرەك. ماماندار كومەكتەسىپ جاتىر. سوندا ەسەننىڭ 2 مىڭ كۇركەتاۋىعى 10 مىڭعا جەتەدى. ەل بالاپانىن ساتىپ الىپ كوبەيتەدى. بارىنە دە كاسىپ, وتباسىنا ناپاقا.
مونتايتاستا دۋلات كوكەمىزدىڭ اڭگىمەلەرىنىڭ شىرايىن كىرگىزەتىن تۇيەتاۋىق – كۇركەتاۋىق ەلگە نەسىبە اكەلەدى.
“اق شاپان” كيگەن اق قوشقار
ءجۇننىڭ باعالىسى – بيازى. ايتپەسە, قازاقى قويدىڭ ءجۇنى بۇيىم بولۋدان قالعانى قاشان. كوپ شوپاندار باعاسىنان ارتىق اقشاعا قىرىقتىرىپ الىپ, قوراسىنىڭ ءبىر بۇرىشىنا جيناپ قويادى. وبالسىنىپ. كەزىندە قۇنى التىننان كەم بولماعانىن ويلار-اۋ شاماسى. ارعىنى ويلاعان ەل قويدى اسىلداندىرۋ ىسىنە كىرىسىپ كەتتى. سونىڭ ءبىرى ءبىز ارنايى ىزدەپ بارعان ء“سابيت-ا” شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى تامپيەۆ رۇستەمبەك ءجانادىل ۇلى. كەشەگى زووتەحنيك, بۇگىنگى كاسىپكەر, الىپ دەنەسىن ۇرشىقشا ۇيىرگەن رۇستەمبەك كوكەمىز جاقىندا عانا الماتى وبلىسىنان ارقايسىسىن 75 مىڭ تەڭگەدەن ساتىپ العان 1,5 جاسار قوشقارلارىن كورسەتتى.
بۇل قوشقارلار اتا جاعىنان گەرماندىق كورىنەدى. وزىمىزدەگى مەرينوسقا ۇرىقتاندىرعان. ەتتى, ءجۇندى. كوپ جۇرت قۇيرىعىندا مايى جوق, سەمىز ەمەس شىعار دەپ ويلايدى, دەر رەكەڭ, رۇستەمبەك. مال باعىپ ءجۇرمىز, بىلەمىز. بۋدانداستىرىلعان مەرينوستىڭ ساۋلىعى – 65, قوشقارى 75 كيلو تارتادى. ەتى تىعىز. مايدى قابىرعاسىنا جينايدى. ال, ءوز ساۋلىقتارىمىز 45-50 كيلو عانا تارتادى.
ءناسىلى گەرماندىق وسى قوشقارلاردىڭ ۇلكەنى 150 مىڭ تەڭگە تۇرادى ەكەن. مىنا ۇشەۋىن ءرۇستەمبەك كوكەمىز تارتىپ العانداي بولىپ اكەلىپتى. اكادەميك ءابدىراحمان ومباەۆ باسقاراتىن وڭتۇستىك - باتىس مال شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنداعى پروفەسسور ەسقارا مۇقامەدجانمەن سەلەكتسيا جاساۋ ىسىندە بىرلەسە جۇمىس جاساپ كەلەدى.
رەكەڭنىڭ قىردا ءۇش قاشارى بار. سونداعى 700 باس قيسارى قويىن ساتىپ, اسىل تۇقىمدى مەرينوسقا ءوتىپ جاتىر. مەريونوسقا ماماندانعان شارۋاشىلىقتىڭ ءبىرى قازىعۇرت اۋدانىندا بار. وبلىس اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ وسى ەكى شارۋاشىلىقتى اسىلداندىرۋ جولىن جەڭىلدەتۋگە 50 ملن. تەڭگە سۋبسيديا ءبولۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى قاناتبەك وسپانبەكوۆ تە قولداپ وتىر. جىلىنا 10 ملن. تەڭگە بولىنگەن جاعدايدا قوس شارۋاشىلىق تەز تۇلەپ, وزگەلەردى ءوز قاتارلارىنا تارتۋىنا ىقپال ەتەدى.
جاڭا تۇقىمنىڭ ءجۇنىنىڭ تىعىزدىعى 74-ءى قۇرايدى. ال, ناشارىنىڭ تىعىزدىعى 58 بىرلىك بولار ەكەن. ءبىر قىزىعى, ساپالى ءجۇندى الۋعا قىتايلىقتار ەرەكشە ىقىلاستى دەيدى. “سىزدەر ەكى رەت قىرقىپ, ءجۇندى بۇلدىرەسىزدەر. قىرقىم ۋاقىتىندا ءوزىمىز كەلىپ قىرقامىز” دەپتى. ءجۇنى ءب ۇلىنبەسىن دەپ كەنەپتەن تىگىلگەن شاپان اكەلىپ بەرگەن. ساۋىرى عانا جالاڭاش. شاعانبەك دەگەن قىتايدان كەلگەن ىسكەر ازامات تا بىرلەسكەن كاسىپورىن قۇرۋعا ەكى الاقانىن ىسقىلاپ وتىر.
ء“سابيت-ا” شارۋاشىلىعى دا جەرگە ءزارۋ. اۋىل اكىمى توقبەرگەن بايكەەۆ كەزىندە جەر الىپ, تىرلىك جاساماعان جۇرتتىڭ ەسەبى الىنىپ, جەرى كەرى قايتارىلاتىندىعىن ايتتى. سوندا جەر ماسەلەسى شەشىلمەك. شارۋاشىلىقتىڭ سۋ قۇبىرى بيىكتە. سودان ەتەكتەگى قاشارلارعا مۇنارا قويۋ ارقىلى سۋ شىعارۋعا بولادى. جەم-ءشوپ دايىندالىپ جاتىر. قاراشانىڭ اياعىندا قوي قاشىرىلادى. كوكتەمدە – ساقمان. بۇرىن ادام جەتپەگەندىكتەن وقۋشىلاردى دا جابۋشى ەدى. ساقمانعا قاتىسۋعا م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ-ءدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى تارتىلماق. رەكتورات ىقىلاستى. ەكى جاققا دا پايدالى. شارۋاشىلىقتىڭ قولى ۇزارادى, ال بولاشاق مال ماماندارى پراكتيكالىق ءبىلىم, ناقتى باعدار الادى. مونتايتاستان كوڭىل توعايىپ قايتتى. ارىس قالاسىنىڭ اكىمى قانات سىدىقوۆپەن اڭگىمەلەستىك. قالادا 22752 باس ءىرى قارا, قوي-ەشكى 22752 باس, جىلقى 6520 باس, تۇيە 1174 باس, قۇس 81160 باسقا جەتىپتى. وتكەن جىلدارمەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي ءوسىم بار. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىمەن 8 شارۋاشىلىق اينالىسادى. قازاقى قىلشىق ءجۇندى قويدان بولەك قازاقتىڭ جابى تۇقىمداس جىلقى شارۋاشىلىعى قاناتىن جايىپ كەلەدى. ءىرى قارانى بورداقىلاۋمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەر قاتارى مولايعان. اۋىل – قازاقتىڭ جۇرەگى, التىن ۇياسى. اۋىل وڭالسا مەملەكەتتىڭ كوتەرەتىن جۇگى جەڭىلدەيدى.
ۇكىمەت اۋىلدى ۇمىتپايدى, كومەگى ۇلكەن. ديقاندار مەن شارۋالار وسىنى تۇسىنەدى. جەڭىل نەسيە الىپ, شارۋاشىلىعىن ىرىلەندىرگىسى كەلەتىندەردىڭ قاتارى كوپ.
باقتيار تايجان.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ارىس قالاسى.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اۆتور.
