ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ قاۋىمداستىعى قۇرىلدى

استانا قالاسىندا وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ ءى سەزىنىڭ شەشىمدەرىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا اتقارىلعان ىستەردىڭ ءبىرى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ماتەماتيكا ءپانى مۇعالىمدەرى مەن وقىتۋشىلارى قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرىلۋى بولدى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىتقىسىمەن قۇرىلعان بۇل قاۋىمداستىق ءوزىنىڭ العاشقى جۇمىسىن «12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كوشۋ جاعدايىندا مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى» دەگەن تاقىرىپتا دوڭگەلەك ۇستەلدەن باستادى. دوڭگەلەك ۇستەلدىڭ ماقساتى – مەكتەپ پەن جوو-داعى ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋدى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋ, 12 جىلدىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە كوشۋ جاع­دايىن­دا مەكتەپ پەن جوو-داعى ماتە­ما­تي­كالىق ءبىلىم بەرۋ مازمۇنىنىڭ ساباق­تاس­تىعىن ارتتىرۋ نەگىزىندە ولاردى شەشۋ جول­دارىن انىقتاۋ. وعان وڭتۇستىك قازاق­ستان وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسى, پەداگوگ كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ جانە قاي­تا دايارلاۋ ينستيتۋتىنىڭ وكىلدەرى مەن مەك­تەپ ديرەكتورلارى, اۋداندىق (قالالىق) ءبىلىم بولىمدەرىنىڭ ماتەماتيكا ءپانى ءادىس­كەر­لەرى, ماگيسترانتتار جانە PhD دوكتورانتتار قاتىستى. باسقوسۋدا ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋ­دىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى كوتەرىلدى. ولاردىڭ ءبىرى ەلىمىزدىڭ مەكتەپتەرىنىڭ 12 جىلدىق ءبىلىم جۇيەسىنە كوشۋ جاع­دا­يىن­­داعى ماتەماتيكا پانىنەن تاڭداۋ كۋرس­تارىن جاساۋ ماسەلەسى بولدى. 12 جىل­دىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە بەيىندىك نەمەسە ما­تە­ماتيكانى تەرەڭدەتىپ وقىتۋ­عا بايلا­نىس­تى تاڭداۋ كۋرستارى مەن ولاردى وقىتۋعا قاجەتتى ادىستەمەلىك ماتەريالدار, ەسەپتەر مەن تاپسىرمالار جي­ناقتارىنىڭ ساپالى­لى­عى مەن ماڭىزدى­لىعى ايتىلدى. قاتى­سۋ­شىلار «رەسەيدە 2004 جىلدان باستاپ بەيىندىك جانە بەيى­نال­دى دايىندىققا ارنا­لىپ كوپتەگەن وقۋ ماتەريالدارى جارىق كوردى. بىزدە ول جوق. مۇعالىمنىڭ ءوزى بەيىندىك كۋرستاردى جاساۋى ءۇشىن وعان پايدا­لا­نا­تىن كازاق تىلىندە ماتەماتيكالىق ادە­بيەت­تەر بولۋى كەرەك, ال ونداي ادەبيەتتەر جوق دەسە دە بولادى. كەيبىر مەكتەپتەردە ەلەكتيۆتىك كۋرستار ءۇشىن «انىقتاۋىشتار جانە ماتريتسا», «اناليتيكالىق گەومەتريا» سياقتى تاقىرىپتاردى تاڭداعان, ونىڭ مازمۇنى جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىلاتىن مازمۇنمەن بىردەي. بەيىندىك وقىتۋدىڭ ماقساتى جوو ماتەريالدارىن مەكتەپتە وقىتىپ قويۋ ەمەس, جوو باع­دار­لاماسىن ەركىن مەڭگەرە الاتىنداي ەتىپ دايىنداۋ ەكەنىن ءبىز ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك» – دەستى. م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ-دىڭ ماتەماتيگى, قاۋىمداستىقتىڭ توراعاسى د. را­حىمبەك «ءبىزدىڭ وبلىس سياقتى حالىق سانى كوپ وبلىسقا وقۋلىقتار مەن وقۋ قۇ­رال­دارىن شىعاراتىن باسپاگەرلىك قىز­مەتى كەرەك, جوو-عا ارنالعان جوعارى ماتەماتيكا كۋرسىنان بىرنەشە وقۋ قۇرال­دارى جارىق كورگەنىمەن, ماتەماتيكا مۇ­عالىم­دەرىن دايىنداۋعا قاجەتتى ماتەما­تي­كالىق تالداۋ, الگەبرا, گەومەتريا سياق­تى ىرگەلى پاندەردەن قازاق تىلىندەگى وقۋ­لىق­تار مەن ەسەپتەر جيناعى وسى كۇنگە دەيىن جوق, وسى پاندەردىڭ وقۋلىقتارىن جازۋعا ارنايى كونكۋرس جاريالانىپ, جا­زىلسا دۇرىس بو­لا­دى» – دەپ ءوز ويىن تۇيىندەدى. كەلەسى ماسەلە – فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ وزىق قىزمەتكەرى م. ابەنوۆانىڭ «ماتەماتيكا جانە ءومىر» ات­تى بايانداماسىندا ءسوز بولدى. وندا مەكتەپ ماتەماتيكا كۋرسىن وقىتۋدى ومىرمەن بايلانىستىرۋ كەرەكتىگى ايتىلدى. عالىم ءححى عاسىردىڭ ۇستازدارعا قوياتىن تالابى وتە جوعارى, سەبەبى ورتا مەكتەپتە, جوو ينتەراكتيۆتى تاقتانى پايدالانۋدا, ءون­دى­رىستە, عىلىمدا نانوتەحنولوگيا قول­دا­نى­لۋدا. حيميا, بيولوگيا, فيزيكا جانە كومپيۋتەر بىرلەستىگى نەگىزىندە نانوتەحنولوگيا جاسالۋدا. سول پاندەردىڭ بارىندە ماتەماتيكا قولدانىلاتىندىعىن ايتا كەلىپ, ونىڭ 3 قۇراۋشىسىنا توقتالدى: 1) ءپانى; 2) ءادىسى; 3) قولدانىلۋى. ماتەما­تي­كا­نىڭ پاندەرى: اريفمەتيكا (ەسەپ), الگەبرا, گەومەتريا, سول پاندەردى وقۋشى جاق­سى يگەرسە, ءبىلىمنىڭ ىرگەتاسى قۇيى­لا­تى­نىن ەسكەرتتى. پەداگوگتاردىڭ ايتۋى بو­يىن­شا «وقۋشى قۇتى ەمەس, تولتىرۋ ءۇشىن قۇيا بەرەتىن, وقۋشى جالىن, جالىندى تۇ­تا­تۋ كەرەك». ال تۇتاتۋشى – ۇستاز. ۇستاز بىلىكتى بولسا ءار تاقىرىپقا ءوز ءتاسىلىن قول­دانىپ, وقۋشىعا تۇسىنىكتى ەتىپ سانا­سىنا جەتكىزسە, ول ساباق تۇسىنىكتى بولادى, وقۋشىنىڭ ەسىندە ساقتالادى. پەدا­گو­گي­كا­لىق زەرتتەۋ بويىنشا ەستىگەن نارسەنىڭ 30%-ى, كورگەن نارسەنىڭ 70%-ى ەستە قالا­دى, ساقتالادى. وقۋشى بولسا ساباقتا ءارى ەستيدى, ءارى كورەدى (تاقتاداعى سۋرەتتەر, فورمۋلالار, پلاكاتتار, كومپيۋتەردەگى سۋرەتتەر ت.ت.). ەگەر وقۋشى ماتەماتيكانى جاقسى وقىسا, ول باسقا پاندەردى دە جاقسى وقيدى. سەبەبى, ماتەماتيكا ساباعى ويدى ۇشقىرلايدى, لوگيكانى كۇشەيتەدى, سون­دىق­تان وقۋشى ويىن (سويلەمدى) جۇيەلى, ىقشامدى تۇردە جەتكىزە الادى» دەپ ءوز ويىن قورىتىندىلادى. دوڭگەلەك ۇستەلدە گەومەتريانى ورتا مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋداعى ساباقتاستىقتى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالمادى. ءويت­كەنى, بارلىق ماتەماتيكالىق پاندەردىڭ ىشىندە, گەومەتريا, سەزۋ مەن كەڭىستىكتىكتى ەلەستەتۋدى جانە تۇسىنىكتى دامىتۋعا, ال ونىڭ نەگىزىندە جەكە تۇلعانىڭ شىعار­ما­شىلىق دامۋىنا كوبىرەك ىقپال ەتەدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. سەزۋ مەن ەلەستەتۋ كەز كەلگەن شىعارماشىلىقتىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. مەكتەپ گەومەتريا كۋرسىنداعى وقۋ­شى­لاردىڭ كەڭىستىكتىك تۇسىنىكتەرىن قا­لىپ­تاستىرۋدىڭ قاجەتتى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى سىزبالار, ياعني ەسەپتە قاراستىرىلىپ جاتقان كەڭىستىك فيگۋرالارىنىڭ پاراللەل پروەكتسياداعى كەسكىنىن سالۋ بولىپ تابىلادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە, سىز­با «مودەلدەر مەن ابستراكتتى كەڭىس­تىك وبەكتىلەرىنىڭ اراسىن بايلانىس­تى­رادى». ول ءۇشىن پلانيمەتريانىڭ سالۋ ەسەپتەرى كەرەك. سونداي-اق, گەومەتريا كۋرسىن وقىتۋداعى پروەكتسيالىق سىز­با­لاردى پايدالانۋدىڭ ادىستەمەلىك قىرىنا كەلەر بولساق, ولار وقۋشىلاردىڭ وقۋ ما­تەريالىن قابىلداۋىن جەڭىلدەتەدى. ناق­تىراق ايتقاندا, ستەرەومەتريانىڭ ال­عاشقى ساباقتارىنان باستاپ كەزدەسەتىن قيىندىقتار جوعارى سىنىپتاردا ساباق بەرەتىن ءاربىر ماتەماتيكا مۇعالىمىنە تا­نىس. ستەرەومەتريا اكسيومالارىمەن تا­نىس­تىرۋ كەزىندە وقۋشىلاردىڭ كەڭىس­تىك­تىك تۇسىنىكتەرىنىڭ ءالى دە ناشار دامىعان بولۋىنا بايلانىستى, ستەرەومەتريانىڭ العاشقى ۇعىمدارى تۋرالى مالىمەتتەر ابستراكتىلى سيپاتقا يە بولىپ, جاتتاندى بىلىمدەر قالىپتاسادى. سوندىقتان دا, وقۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى ستەرەومەتريا كۋرسىن مەكتەپ پاندەرىنىڭ ىشىندەگى كۇر­دەلى پاندەردىڭ ءبىرى رەتىندە قابىلداپ, وعان دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى جويىلادى. دوڭگەلەك ۇستەلگە جينالعاندار بۇلار­دان باسقا دا كوپتەگەن ماسەلەلەرگە توق­تال­دى. مىسالى, مەكتەپ ماتەماتيكا ءپانى­نىڭ باع­دارلامالارى مەن وقۋلىقتارىنا تالداۋ جاسالدى جانە ۇسىنىستار بەرىلدى. ءو.جول­داسبەكوۆ اتىنداعى №9 ليتسەيدىڭ ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى گ.نۇر­جىگىتوۆا 5-6 سى­نىپ ماتەماتيكاسىن وقى­تۋ­داعى قولدانىس­تا­عى تەحنولوگيالارعا توقتالسا, قازىعۇرت اۋدانى, ق.ساتباەۆ اتىنداعى مەكتەپ-ليتسەيدەن ر. قاراقباەۆا ماتەماتيكانى وقى­تۋدىڭ ساپاسىن ارت­تى­رۋ بويىنشا ۇسىنىس­تار ايتتى. دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار نازارىنان باس­تاۋىش سىنىپ ماتەماتي­كا­سىن وقىتۋ, ماتەماتيكادان تەستىك جۇيەنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, كەمشىلىكتەرى مەن ونى جويۋ جولدارى دا تىس قالمادى. ماتەماتيكانىڭ جوعارى ساناتتى مۇعالىمى ا.نىسانوۆ وسى ماسە­لە­لەر توڭىرەگىنە توقتالىپ, ۇبت-دا كەزدەسەتىن ەسەپتەردىڭ 60-70%-ىن تالداۋ ار­قىلى-اق شەشۋگە بولاتىنىن دالەلدەدى. ۇسىنىس رەتىندە تەستتى ەكى باعىتتا, ياعني گۋمانيتارلىق جانە جاراتىلىستانۋ با­عى­تىندا قۇرىپ, ولاردىڭ مازمۇنىن جىل­دا 70%-عا دەيىن وزگەرتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. جيىن سوڭىندا تالقىلانعان ماسە­لە­لەر بويىنشا ماتەماتيكتەر ۇسىنىستار قابىلدادى. وسىلايشا قىزۋ تارتىس تۇرىندە وتكەن دوڭگەلەك ۇستەل بۇگىنگى تاڭداعى وبلى­سى­مىزدا ماتەماتيكالىق ءبىلىم بەرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلاپ, ونىڭ كەمشىلىكتەرىن جويۋ باعىتىنداعى جۇمىس­تار­دى ايقىندادى, ماتەماتيكانى وقىتۋدىڭ مەكتەپ پەن جوو اراسىنداعى ساباق­تاس­تىق­تى جاقسارتۋ كەرەكتىگىنە توقتالدى. دوڭگە­لەك ۇستەلگە قاتىسۋشىلار قاۋىم­داستىقتىڭ ۆەب پورتالى – www.asm ukgu.kz اشىل­عاندىعىنىڭ كۋاسى بولدى. نۇرلىباي مادياروۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى. شىمكەنت.