قيىندىقتان “جول كارتاسى” قۇتقاردى

باياناۋىل اۋدانىنا قاراستى مايقايىڭ كەنتىنىڭ تۇرعىن­دا­رىن ورتالىق كوشە بويىنداعى جىلۋ جۇيەسى مەن سۋ قۇبىر­لارى­نىڭ تالاي جىلدان بەرى جوندەۋ كورمەي كەلگەنى قينايتىن. ابدەن توزىعى جەتكەن قۇبىرلار ءىلدال­دالاپ ايتەۋىر جاماپ-جاسقاۋمەن پايداعا جاراپ ءجۇردى. قالاي ءجون­دەپ, ىسكە قوسار ەكەنبىز دەپ جەرگىلىكتى اكىم-قارالاردىڭ دا باسى قاتتى. جوندەۋ كورمەگەن قۇ­بىر­لار قىس ورتاسى قاقاعان ايازدا جارىلىپ, اۋرە-سارساڭعا سالاتىن. ءوندىرىستى كەنتتە 2200 پاتەردەن تۇراتىن 60-قا جۋىق كوپ قاباتتى تۇرعىن ءۇي بار. ول پاتەرلەرگە جىلۋ دا, سۋ دا اۋاداي قاجەت ەكەنى بەلگىلى. ارىز-شاعىمداردىڭ دەنى وسى ۇيلەردە تۇراتىن, ءوندىرىس ورىندارىندا ەڭبەك ەتەتىن جۇمىسشىلاردان تۇسەتىن. اۋدان بيۋدجەتىنىڭ دە ەسكى جىلۋ جۇيەسىن قايتا قوپارىپ جوندەپ شىعۋعا ۇزاق جىلدار بويى شاماسى جەتپەدى. جىلۋدىڭ ەكىباستۇز قالاسىنان جانە جەرگىلىكتى كەن بايىتۋ كومبيناتىنان جەتكىزىلەتىنىن دە ايتا كەتكەن ءجون. ول جاقتان كەلەتىن جەلىنىڭ ۇزىندىعى 40 شاقىرىمداي, ونىڭ وزىنە دە كۇردەلى جوندەۋ قاجەت بولعان ەدى. “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” پاۆلودار وبلىسىنداعى ءتىلشىسى فاريدا بىقاي مايقايىڭ كەنتىنىڭ اكىمى وردا ەرمەكباەۆقا: – ءسىز بۇعان نە دەيسىز؟ – ءبىزدىڭ مايقايىڭ كەنتىن تالاي جىلعى مۇنداي قيىندىق­تان ەلباسى باستاماسىمەن ءجۇ­زە­گە اسقان “جول كارتاسى” مەم­لە­كەتتىك باعدارلاماسى الىپ شىق­تى. كەنتتەگى جىلۋ جۇيەسىنىڭ اپاتتى جاعدايى سوناۋ 90-جىل­داردان بەرى ايتىلىپ كەلدى. جىلدا قيىن جاعدايعا تاپ بولۋ­شى ەدىك. بۇگىندە تۇرعىندار ءۇشىن قۋانىشتى كۇن دە كەلىپ جەتتى. وبلىس ورتالىعىنداعى بەيبىت رامازانوۆ باسقاراتىن “ستروي-پۆ” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى 67 ميلليون تەڭگەگە ەسكى قۇبىرلاردىڭ ءۇش شاقىرىمىن اۋىستىرىپ بەردى. جالپى, وسى باعدارلاما اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستارعا كەنت بويىنشا 114 ميلليون تەڭ­گە ءبولىندى. سوعان سايكەس مەكتەپ, ەمحانا جانە تۇرعىن ۇيلەردىڭ جىلۋ جۇيەلەرىن, سۋ قۇبىرلارىن جوندەپ الدىق. ءۇي جىلىندى. سۋ كەلىپ تۇر. كوزىمىز اشىلدى. كەنت تۇر­عىندارى, مەكتەپ, ەمحانا ۇجىم­دارى بۇرىنعىداي ەندى قىس كوزى قىراۋدان قورىقپايتىن بول­دى. سۋ دا, جىلۋ دا بار. جەر­گىلىك­تى جۇمىسسىز تۇرعىن­دار دا جۇ­مىسپەن قامتاماسىز ەتى­لىپ, ايىنا 40-50 مىڭ تەڭ­گەدەن اقشا تاپتى. ۋچاسكەلىك ەمحانا عيماراتى دا وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باس­قارماسىنان 13 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, كۇردەلى جوندەۋ­دەن ءوتتى. ماسەلەن, كەنت شەتىن­دەگى گاگارين, كەنجەباەۆ, گوگول اتىنداعى شەتكەرى كوشەلەرگە بيىل العاش رەت قۇبىر ارقىلى ءۇيدى-ۇيگە سۋ جەتكىزىلدى. ەندى كەنت ىشىنە تۇگەلدەي سۋ قۇبىر­لارى تارتىلا­دى. ۇيگە كەلىپ ۇلگەرگەن اۋىز سۋ­دىڭ باعاسى قىم­بات ەمەس – تەكشە مەترىنە 50 تەڭگە. “جول كارتاسى” باع­دارلاماسى ارقىلى ەندىگى جىلدارى كەنت ىشىندەگى بارلىق جولدار دا جوندەلەتىن بولادى. پاۆلودار وبلىسى. ء“اپ-ادەمى ءان ەدى...” بيىلدان باستاپ ەلىمىزدەگى دەنساۋ­لىق ساقتاۋ جۇيەسىن زامان تالابىنا ساي ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا “بىرىڭعاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى” ەنگىزىلىپ وتىر. بۇل سين­گاپۋر مەم­لەكەتىنىڭ ءىس-تاجىريبەسى نەگىزىندە جاسالعان جۇمىس كورىنەدى. باستى ماقسات – دارىگەرلەردىڭ اراسىن­داعى جەمقورلىقتى بولدىر­ماۋ, سالاعا بولىنگەن ميللياردتاعان قارجىنى ءتيىمدى قاداعالاۋ, ەمدەۋ مەكەمەلەرى مەن دارىگەرلەر اراسىنداعى باسەكە­لەستىكتى دامىتۋ, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن ارتتىرۋ, تاعى باسقا ءتيىمدى­لىكتەرگە قول جەتكىزۋ. بۇرىن كۆوتا الۋ ماسەلەسى ءبىراز قيىندىقتار تۋعى­زىپ كەلسە, ەندىگى جەردە بۇل ءوز ورايى­مەن شەشىلىپ وتىرادى. ءبىر سوزبەن ايتقان­دا, قاراپايىم ادام مەديتسينالىق قىزمەتتى ءتيىمدى پايدا­لانۋعا قول جەت­كىزبەك. تەك قانا مەم­لەكەتتىك مەكە­مەلەر ەمەس, جەكە سەكتورلار دا بۇل ىسكە تىكەلەي قاتىسا الادى. شۇعىل جاعدايلاردا شاقى­رىل­عان جەدەل ءجار­دەم ناۋقاستاردى كەزەكشى كليني­كالارعا جەتكىزەدى. ال ولارعا كەتەتىن شىعىندى مينيسترلىك تولەيدى. وسىعان قاراعاندا, مۇنىڭ ءبارى ادام دەنساۋلىعىنا كەتكەن ناقتى شىعىنعا تولەنەتىن اقىنى انىقتاۋ بولىپ وتىرعانى بەلگىلى. ال قانداي ەمحاناعا بارىپ ەمدەلۋ ماسەلەسىن تۇرعىندار وزدەرى شەشەدى. ازاماتتىعىڭ بولسا, تىركەلگەن جەرىڭ تالاپ ەتىلمەيدى. بۇل كوشىپ جۇرگەن جۇرت ءۇشىن وتە ءتيىمدى. جۇيەنىڭ تالابى بويىنشا, وتكەن ايدىڭ ىشىندە اركىم ءوزى تاڭداعان ەمحاناسىنا تىركەلۋى ءتيىس ەدى. بىراق وسى ەركىندىكتىڭ ورىندالۋى قازىر ءار الۋان پىكىرگە ارقاۋ بولىپ وتىر. سونىڭ ەڭ باستىسى, تۇرعىندار جاقسى دەگەن ۇلكەن كلينيكالىق ەمحانالارعا ۇمتىلۋى دەر ەدىك. دەگەنمەن, سول ەمحانا ۇمىتكەرلەردىڭ بارىنە بىردەي قىزمەت كورسەتە الا ما؟ قۇرال-جابدىقتار, ماماندار جەتكىلىك­تى مە؟ بۇعان قوسا, جاقسى دەپ الىس­تاعى ەمحانالارعا تىركەلگەن ازاماتتار بولىمشە دارىگەرلەرىن ۇيىنە شاقىرعان كەزدە دەر كەزىندە قالانىڭ و شەتى مەن بۇ شەتىنە جاياۋ-جالپى جۇرسە, دەر كەزىندە جەتە الا ما؟ قازىر وسىنداي ماسەلەلەر مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن دە, حالىقتى دا قاتتى تولعاندىرۋ ۇستىندە. جانە ءبىر ايتارىمىز, ەلىمىز­دىڭ بارلىق ايماقتارىنداعى جۇرت الماتى مەن استاناداعى ىرگەلى ورتا­لىقتاردا ەم قابىلداۋعا ۇمتىلارى انىق. بىراق ولاردىڭ بارىپ-كەلۋى قالاي ۇيىمداستىرىلادى؟ ەگەر جۇيە جەلىسىندە جۇرتتىڭ ءارى-بەرى سابى­لۋىنا جول بەرمەيتىن ايماقتىق ەم­حانالار ۇيىمداستىرۋ جاعى قاراس­تىرىلسا, ءجون بولار ەدى. تاعى ءبىر اي­تارىمىز, بۇل جۇيە قيانداعى اۋىل­دار­دا قالاي ىسكە اسىپ جاتىر؟ شىنى كەرەك, الەمدىك دەڭگەيدەگى وزىق تاجىريبەگە جۇگىنۋ الدىنداعى دايىندىق بارلىق وڭىردە جۇرمەگەنى قازىر كورىنە باستادى. جۇرتشىلىقتىڭ كوبى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇيە تۋرالى حابارسىز ەكەندەرىن, تىركەلۋ-تىركەلمەۋ ماسەلەسىن ءالى انىقتاماعانىن اڭعار­تىپ وتىر. ال تىركەلۋ بيىلعى اقپان­نىڭ 1-ىنە دەيىن عانا دەدىك. ال ودان ارعى جاعداي قالاي ورىستەيدى؟ دەر كەزىندە تىزىمگە كىرمەگەن ازاماتتار تاعى دا اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ جۇرمەي مە؟ قالاي دەسەك تە حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ جونىندەگى ادەمى يدەيا كۇنى ەرتەڭ اتام قازاقتان قالعان اتالى ءسوز ء“اپ-ادەمى ءان ەدى, پۇشىق شىركىن قور قىلدىنىڭ” كەبىن كيىپ جۇرمەي مە؟ بۇلاي دەۋىمىزگە سەبەپ, وسى ۋاقىتقا دەيىن قانشا رەفورما جۇرگىزىلدى. سونىڭ ناتيجەسى نە بەردى, ول ەسكەرتىلدى مە؟ ەرتەڭ رەفورما ءۇشىن بولىپ قالماي ما؟ سوندىقتان دا بۇل جۇيەنىڭ اياسىن تەك قانا قالالاردا عانا اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدىرا بەرمەي, بۇكىل ەل كولەمىندە قالاي اتقارىپ جاتىر, اسىرەسە اۋىل تىس قالىپ قويعان جوق پا دەگەنگە ءمان بەرسەك, جاقسى باستاما ومىرشەڭ بولماق. ءيا, باسەكە حالىقتىڭ ءار ىسكە كوزى جەتىپ, تۇگەل قاتىسقاندا ورىن­دالاتىنىن ەستەن شىعارماساق ەكەن.