ءسۇتتى سەلدەي اعىزعان

«مىنە, پاۆەل ياكوۆلەۆيچتىڭ ءوزى دە كەلىپ قالدى», – دەگەن اۋداندىق اۋىل شارۋاشىلىعى مامانىنىڭ وقىس ءۇنى ءبىزدى ءتاتتى ۇيقىدان وياتىپ جىبەرگەندەي سەلك ەتكىزدى. جول باستاۋشىمىز اۋىز جيىپ ۇلگەرگەنشە كەڭسە ءۇيىنىڭ الدىنا «دجيپ» كولىگى توقتاي قالدى. كابينادان جەتپىستەردى القىمداپ قالعان ەتجەڭدى, مىعىم دەنەلى كىسى تۇسە بەردى. تانىسىپ-بىلىسكەننەن كەيىن شيراق قيمىل­مەن ءبىزدى ساۋىن سيىرلار كەشەنىنە قاراي باستادى. جۇرىسىنە ىلەسۋ قيىن. جاستايىنان ەڭبەكپەن شىنىعىپ وسكەنى قيمىلىنان ايقىن اڭعارىلادى. مىنەزى تۇيىقتاۋ. سۋىرتپاقتاپ سىر تارتىپ وتىرماساڭ ونشا شەشىلە قويمايدى. زووتەحنيك-ينجەنەر مامان­دى­عىن العانىن, ەڭبەك جولىن اۋىلدان باستاعانىن ءسوز اراسىندا اڭعار­تىپ ءوتتى. جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارىپ, ۇيىمداس­تىرۋشىلىق ىسكەرلىگىمەن تانىلعان. مال شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقا­نىنا 40 جىلدان اسقان. ۇلى ياكوۆتى ءىزباسار رەتىندە تاربيەلەپ جۇرگەن كورىنەدى. نەسى بار, «اكە كورگەن وق جونار» دەگەن. 1980 جىلى «سميرنوۆ» كەڭشارىنا جەتەكشىلىك ەتىپ, كەيىن وسىنىڭ نەگىزىندە «لەونوۆ» شارۋا قوجالىعىن قۇرعان. – بىلتىر قىزىلجار وڭىرىندە ون يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلدى. سولاردىڭ ءبىرى – وسى ساۋىن سيىرلار كەشەنى, – دەدى ول مال فەرماسىن ارالاتىپ كەلە جاتىپ. – بىردە ءبىر توپ اگروقۇرىلىم جەتەكشىلەرى كورشىلەس تۇمەن وبلىسىندا بولىپ, ءىس-تاجىريبە الماسقان ەدىك. ماعان سول جولى وسى زامانعى قۇرال-جابدىقتار ورناتىلعان تاۋارلى ءسۇت فەرمالا­رىنىڭ جۇمىسى قاتتى ۇنادى. ساپاردان ۇلكەن وي ءتۇيىپ ورالدىم. كوپ ويلانىپ-تولعانعاننان كەيىن ساۋىن سيىرلاردىڭ سۇتتىلىگىن ارتتىراتىن, باعىم-كۇ­تىمىن جەڭىلدەتەتىن وزىق باعدارلامانى شارۋاشى­لىققا ەنگىزۋگە بەكىندىم. باستاما وبلىس باسشىلارى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, جارتى ميلليارد تەڭگەنىڭ جوباسى قىسقا مەرزىمدە ىسكە قوسىلدى. جوبانىڭ ارتىقشىلىعى تۋرالى ول سونشالىقتى قىمبات ەمەس ءارى قاراپايىم دەگەندى ايتادى. 600 سيىرعا ارنالعان فەرمالاردا مال بايلاۋسىز كۇتىلەدى. ەكىنشىدەن, «شىرشا» ءادىسى ورناتىلعان ساۋىن زالىندا ءبىر مەزگىلدە 24 سيىر ساۋىلادى. بۇرىندارى ساۋىنمەن 12 ساۋىنشى اينالىساتىن. قازىر 3 وپەراتور عانا جۇمىس اتقارادى. باسقارۋ پروتسەستەرى اۆتوماتتاندى­رىلعان. وسىعان دەيىن ءار سيىردان 2500-2800 ليتر ءسۇت الىنىپ كەلسە, قازىر 4 مىڭ ليترگە دەيىن جەتكىزدىك. مۇنىمەن توقتالماق ەمەسپىز. تۇپكى مەجەمىز—6-7 مىڭ ليتر. ەستونيانىڭ قارا الا سيىر تۇقىمىنان مال تابىندارىن قالىپتاستىرىپ, اسىلداندىرۋ, قولدان ۇرىق­تاندىرۋ ىسىمەن شۇعىلدانۋدامىز. ەتتى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ماقساتىمەن قازاقتىڭ اق باس سيىرىن وسىرۋگە ۇلكەن دەن قويىپ وتىرمىز. ساۋىن سيىر فەرمالارىنا ۋكراينالىق قۇرال-جابدىقتار ورناتىلعالى ءسۇتتىڭ ساپاسى ارتىپ, مايلىلىعى 3,9-4-تەن كەمىگەن ەمەس. جىل باسىنان بەرى 10 مىڭ تونناعا جۋىق ءونىم ءوندىرىلىپ, «مولسەرۆيس» جشس-نە جونەلتىلىپتى. وسىلايشا سۇتكە بەرىلەتىن مەملەكەتتىك سۋبسيديادان عانا 14 ميلليون تەڭگە تازا تابىس تاپقان. ورتاشا ايلىق جالاقى 50-55 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. 60 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان. جاز كۇندەرى جۇمىسشىلار سانى 150-گە دەيىن كوبەيەدى. وزىق تەحنولوگيا ورلەۋ تەتىگى ەكەنىن تۇسىنگەن تاجىريبەلى باسشى باسەكەگە قابىلەتتى ونىمدەر شىعارۋمەن بىرگە بەرىك جەم-ءشوپ بازاسىن جاساۋعا دا مىقتاپ بەت بۇرعانى بايقالادى. جىل سايىن 2600-2800 گەكتار جەرگە ازىقتىق داقىلدار ەگىلىپ, ونىڭ ساپالىق قۇرامىنا باسا ءمان بەرىلگەن. ەندى قۇراماجەم تسەحىن جاڭعىرتۋ ماقساتىمەن قۇنى 110 مىڭ اقش دوللارىنا باعالانعان گوللاندىق جوبا ەنگىزۋ جۇمىسى قولعا الىنعان. اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى مارتەبەسىن الۋ جولىنداعى قارىمدى قادامدار دا سۇيسىنتپەي قويمايدى. عىلىم جەتىستىكتەرىن ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ناتيجەسىندە ءار 100 سيىر­دان 90-92 بۇزاۋ ورگىزىلگەن. تابىندارعا قوسىل­عان 440 بۇزاۋ ويناق سالىپ ءجۇر. الداعى ماقسات – ءىرى قارا مالىن 3 مىڭ, ساۋىن سيىرلاردى 750 باسقا جەتكىزۋ. شارۋاشىلىق ەگىنشىلىكپەن دە اينالىسادى. تەحنيكالار تۇگەلدەي جاڭارتىلعان. استىقتىڭ شىعىم­دى­لىعى 35 تسەنتنەردەن اينالىپ, جۇمىسشى-قىزمەت­كەرلەردىڭ پايلارىن ۇلەستىرىپ بەرىپتى. كوپ جىلعى ەڭبەك پەن ىزدەنىس تەككە كەتپەگەن ءتارىزدى. كورشىلەس كەنجەعالى اۋىلىنىڭ 35 ءتۇتىنى پاي ۇلەستەرىن وسى شارۋا قوجالىعىنا بەرۋدى ءجون كورىپتى. دەسەك تە, كەدەرگىلەر دە از ەمەس. پاۆەل ياكوۆلەۆيچ جەدەل شەشىلۋگە ءتيىس ماسەلە رەتىندە الدىمەن جايىلىمدىق جەردىڭ تارلىعىن اتادى. ەكىنشىدەن, ءسۇت ءونىمى ءالى دە ارزان باعاعا ساۋدالانىپ ءجۇر. پەتروپاۆل قالاسىنداعى «ماسلودەل» كاسىپورنى ءسۇتتىڭ ءار ءليترىن 90 تەڭگەدەن الۋعا بەيىل بولعانىمەن, الىستاۋ بولعاندىقتان ءتيىمسىز. ۇشىنشىدەن, ورتا بۋىن كادر­لار ءالى دە جەتىسپەيدى. اسىرەسە, زووتەحنيك, ۇرىقتان­دى­رۋشى-تەحنيك ماماندارى تاپشى. جاس ماماندار­دىڭ ورنىعۋىنا بارلىق جاعداي قاراستىرىلعان. باسپاناعا دەيىن ازىرلەپ قويىپتى. – مەنىڭ ەسەبىم بويىنشا, 2012 جىلدان باستاپ پايداعا شىعۋعا ءتيىسپىز. ول ءۇشىن الدىمەن مال باسىن كوبەيتىپ, ءونىم تۇرلەرىن مولايتۋ شارت. قازىر وسى باعىتتا كەڭ اۋقىمدى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋدى ويلاستىرىپ جاتىرمىز. ەت ونىمدەرىن قالدىقسىز وڭدەۋگە دە باسىمدىق بەرەتىن بولامىز, – دەدى قوشتاسار ساتتە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ارداگەرى. ءومىر ەسقالي. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, اققايىڭ اۋدانى.