«ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ارنايى جوباسى: جاسامپازدىق جەمىستەرى
جيىرما جىلدىڭ ىشىندە اتقارىلعان يگى ىستەردىڭ ارقاسىندا ءاربىر ءوڭىرىمىز وزگەرىپ, ءومىرىمىز جاقسارىپ كەلەدى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى وسىنداي وركەندى وزگەرىستەردى بەينەلەيتىن ماتەريالداردى تۇراقتى جاريالاپ تۇرادى. تومەندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى مۇنايلى اۋدانىنان ماتەريالدار بەرىلىپ وتىر.
مۇنايلى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا ەلىمىزدە العاش رەت 2007 جىلى 7 ماۋسىمىنداعى جارلىعىمەن قۇرىلعان اۋدان. ەلباسى كورەگەندىگىمەن شاڭىراق كوتەرگەن اۋدانىمىز سودان بەرى كۇن ساناپ ءوسىپ, وركەندەپ كەلەدى. اتاجۇرتىن اڭساپ كەلگەن قانداس باۋىرلارىمىز نەگىزىن قۇرايتىن ەلدى مەكەندەردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى الىپ قۇرىلىستار مەن نەبىر جاسامپاز ىستەردىڭ ورتاسىنا اينالدى. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە مىڭداعان تۇرعىن ۇيلەر, بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي سالىنعان اۋىلدار بوي كوتەردى. ماڭعىستاۋ, قىزىلتوبە, باياندى اۋىلدارى اۋماعىنان ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمى قاراستىرىلعان جاڭا ەلدى مەكەندەر پايدا بولدى. ءۇش سەلولىق وكرۋگ قۇرىلدى. بۇل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قانداس باۋىرلارىمىزعا دەگەن قامقورلىعىنىڭ ءبىر بەلگىسى.
2011 جىلى ەلىمىزدىڭ ومىرىندەگى ەرەكشە كەزەڭ. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى تويلاناتىن جىل. سوعان وراي بارلىق سالادا دەرلىك ىلگەرى باسقاندىق بايقالادى. مىسالى, اۋدان بويىنشا ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, 1,3 ەسەگە ءوستى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 4333,9 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. اعىمداعى جىلى 8 سەرپىندى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ەلىمىزدە ۇلكەن ءمان بەرىلىپ, زور قولداۋعا يە بولعان شاعىن كاسىپكەرلىك تە ويداعىداي دامۋدا. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار, الداعى ونجىلدىققا ارنالعان كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا ارنالعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى بويىنشا ءجۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى جىلداعى سوڭعى مالىمەتكە قاراعاندا, اۋداندا ءۇش مىڭعا تارتا شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى تىركەلگەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەزگىلىمەن سالىستىرعاندا, 1,2 ەسەگە كوپ دەگەن ءسوز. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 2010 جىلى «ەۆروستروي-ا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ جوبالىق قۋاتى جىلىنا 36 مىڭ دانا جابىندى شىعاراتىن تەمىر-بەتون ءونىمدەرى زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. جالپى, اۋدان بويىنشا 149 شارۋا قوجالىعى بار. ونىڭ 120-سى مال ءوسىرۋمەن, 29-ى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. قالا ماڭىنداعى اۋدان ءۇشىن ۇلكەن تابىس دەپ ايتۋعا بولارلىقتاي جاعداي وسى جىلى اگرارلىق سەكتور بويىنشا جالپى ءونىم كولەمى 149,8 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3,6 ەسەگە كوپ. نەگىزگى بايلىعىمىز اۋدان حالقىنىڭ سانى 2010 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 33 پايىزعا ءوسىپ وتىر. ەل بولاشاعى ءسابيلەر ءوسىمى دە جوعارى. سوعان وراي وسى جىلى قىزىلتوبە-2 جانە باياندى ەلدى مەكەندەرىنەن 280 جانە 40 ورىندىق ەكى بالالار باقشاسى پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر باسقۇدىق سەلوسىندا 280 ورىندىق بالالار باقشاسىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. اۋدان حالقى سانىنىڭ قارقىندى وسۋىنە قاراي ورتا مەكتەپتەر قۇرىلىسى قارقىن الۋدا. جاڭا اۋداننىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بارىسىندا ءۇش جىلدا جالپى سوماسى 15,8 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن جوبالار ىسكە استى. وسى ساناۋلى جىلدار ىشىندە بارلىق ەلدى مەكەندەرگە ەلەكتر جارىعى مەن گاز قۇبىرى تولىقتاي تارتىلدى. جاڭا اۋدانداعى سونى جاڭالىقتىڭ ءبىرى 2007 جىلى تامىز ايىندا اتىراۋ تەمىر جول ءبولىمشەسىنە قارايتىن بۇرىنعى ماڭعىستاۋ تەمىر جول تورابى ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, تەمىر جول ءبولىمشەسى بولىپ قۇرىلدى. مىنە, بۇل كۇندەرى اۋدان كولەمىندەگى ماڭعىستاۋدىڭ تەمىر جول قاقپاسىنان باستاۋ العان «وزەن تۇركىمەنستان شەكاراسى» تەمىر جول جەلىسى سالىنىپ, جۇمىسشى پوەزدارى جۇرە باستادى.
اۋداننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءمادەنيەت, ونەر جانە سپورت سالاسىندا دا ىلگەرى باسۋشىلىق بار. اۋداندىق اۋرۋحانا جانە ەمحانا قۇرىلىستارىمەن قاتار, ءاربىر تۇرعىن ءۇي ماسسيۆتەرىنەن ءدارىگەرلىك امبۋلاتوريا قۇرىلىستارىن قولعا الۋ جوسپارلانۋدا.
اۋدانىمىزدىڭ كەلەشەگى كەمەل بولاتىندىعىنا كۇمان جوق. ولاي دەيتىنىمىز, جوعارىدا ايتقان ءوندىرىسىمىز وركەندەپ, حالىق سانى كۇن ساناپ ءوسىپ وتىر. سوعان وراي وتكەن جىلى ءپىر بەكەت اتانىڭ 260 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا مۇنايلى اۋدانىنىڭ بولاشاق ورتالىعى باتىر اۋىلىنىڭ ىرگەتاسى سالتاناتتى تۇردە قالاندى. جىل باسىندا ەكى پاتەرلى 39 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ 78 ورالمان وتباسى قونىس تويىن تويلادى.
قورىتا ايتساق, ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتقاندا العاش رەت اشىلعان مۇنايلى اۋدانى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ىشىندە دامۋدىڭ داڭعىل جولى ارقىلى بيىك بەلەستەردى باعىندىردى. سايىپ كەلگەندە, بۇل ەلباسىنىڭ كورەگەندىك ساياساتىنىڭ جەمىسى, اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار اڭساعان ەل تاۋەلسىزدىگى تارتۋ ەتكەن جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى.
ەلۋباي ءابىلوۆ, مۇنايلى اۋدانىنىڭ اكىمى.
جيىرما جىلدىڭ ىشىندە اتقارىلعان يگى ىستەردىڭ ارقاسىندا ءاربىر ءوڭىرىمىز وزگەرىپ, ءومىرىمىز جاقسارىپ كەلەدى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى وسىنداي وركەندى وزگەرىستەردى بەينەلەيتىن ماتەريالداردى تۇراقتى جاريالاپ تۇرادى. تومەندە ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى مۇنايلى اۋدانىنان ماتەريالدار بەرىلىپ وتىر.
كەلەشەگى نۇرلى اۋدان
مۇنايلى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىندا ەلىمىزدە العاش رەت 2007 جىلى 7 ماۋسىمىنداعى جارلىعىمەن قۇرىلعان اۋدان. ەلباسى كورەگەندىگىمەن شاڭىراق كوتەرگەن اۋدانىمىز سودان بەرى كۇن ساناپ ءوسىپ, وركەندەپ كەلەدى. اتاجۇرتىن اڭساپ كەلگەن قانداس باۋىرلارىمىز نەگىزىن قۇرايتىن ەلدى مەكەندەردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگى الىپ قۇرىلىستار مەن نەبىر جاسامپاز ىستەردىڭ ورتاسىنا اينالدى. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە مىڭداعان تۇرعىن ۇيلەر, بۇگىنگى كۇن تالابىنا ساي سالىنعان اۋىلدار بوي كوتەردى. ماڭعىستاۋ, قىزىلتوبە, باياندى اۋىلدارى اۋماعىنان ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمى قاراستىرىلعان جاڭا ەلدى مەكەندەر پايدا بولدى. ءۇش سەلولىق وكرۋگ قۇرىلدى. بۇل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى, ۇلت كوشباسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قانداس باۋىرلارىمىزعا دەگەن قامقورلىعىنىڭ ءبىر بەلگىسى.
2011 جىلى ەلىمىزدىڭ ومىرىندەگى ەرەكشە كەزەڭ. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى تويلاناتىن جىل. سوعان وراي بارلىق سالادا دەرلىك ىلگەرى باسقاندىق بايقالادى. مىسالى, اۋدان بويىنشا ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ كولەمى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, 1,3 ەسەگە ءوستى. نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 4333,9 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. اعىمداعى جىلى 8 سەرپىندى جوبا ىسكە اسىرىلۋدا. ەلىمىزدە ۇلكەن ءمان بەرىلىپ, زور قولداۋعا يە بولعان شاعىن كاسىپكەرلىك تە ويداعىداي دامۋدا. بۇل باعىتتاعى جۇمىستار, الداعى ونجىلدىققا ارنالعان كاسىپكەرلىكتى قولداۋعا ارنالعان «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسى بويىنشا ءجۇزەگە اسىرىلۋدا. وسى جىلداعى سوڭعى مالىمەتكە قاراعاندا, اۋداندا ءۇش مىڭعا تارتا شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىسى تىركەلگەن. بۇل وتكەن جىلدىڭ وسى مەزگىلىمەن سالىستىرعاندا, 1,2 ەسەگە كوپ دەگەن ءسوز. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا 2010 جىلى «ەۆروستروي-ا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ جوبالىق قۋاتى جىلىنا 36 مىڭ دانا جابىندى شىعاراتىن تەمىر-بەتون ءونىمدەرى زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. جالپى, اۋدان بويىنشا 149 شارۋا قوجالىعى بار. ونىڭ 120-سى مال ءوسىرۋمەن, 29-ى ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. قالا ماڭىنداعى اۋدان ءۇشىن ۇلكەن تابىس دەپ ايتۋعا بولارلىقتاي جاعداي وسى جىلى اگرارلىق سەكتور بويىنشا جالپى ءونىم كولەمى 149,8 ملن. تەڭگەنى قۇرادى. بۇل وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 3,6 ەسەگە كوپ. نەگىزگى بايلىعىمىز اۋدان حالقىنىڭ سانى 2010 جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 33 پايىزعا ءوسىپ وتىر. ەل بولاشاعى ءسابيلەر ءوسىمى دە جوعارى. سوعان وراي وسى جىلى قىزىلتوبە-2 جانە باياندى ەلدى مەكەندەرىنەن 280 جانە 40 ورىندىق ەكى بالالار باقشاسى پايدالانۋعا بەرىلدى. قازىر باسقۇدىق سەلوسىندا 280 ورىندىق بالالار باقشاسىنىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. اۋدان حالقى سانىنىڭ قارقىندى وسۋىنە قاراي ورتا مەكتەپتەر قۇرىلىسى قارقىن الۋدا. جاڭا اۋداننىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بارىسىندا ءۇش جىلدا جالپى سوماسى 15,8 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن جوبالار ىسكە استى. وسى ساناۋلى جىلدار ىشىندە بارلىق ەلدى مەكەندەرگە ەلەكتر جارىعى مەن گاز قۇبىرى تولىقتاي تارتىلدى. جاڭا اۋدانداعى سونى جاڭالىقتىڭ ءبىرى 2007 جىلى تامىز ايىندا اتىراۋ تەمىر جول ءبولىمشەسىنە قارايتىن بۇرىنعى ماڭعىستاۋ تەمىر جول تورابى ءوز الدىنا وتاۋ تىگىپ, تەمىر جول ءبولىمشەسى بولىپ قۇرىلدى. مىنە, بۇل كۇندەرى اۋدان كولەمىندەگى ماڭعىستاۋدىڭ تەمىر جول قاقپاسىنان باستاۋ العان «وزەن تۇركىمەنستان شەكاراسى» تەمىر جول جەلىسى سالىنىپ, جۇمىسشى پوەزدارى جۇرە باستادى.
اۋداننىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءمادەنيەت, ونەر جانە سپورت سالاسىندا دا ىلگەرى باسۋشىلىق بار. اۋداندىق اۋرۋحانا جانە ەمحانا قۇرىلىستارىمەن قاتار, ءاربىر تۇرعىن ءۇي ماسسيۆتەرىنەن ءدارىگەرلىك امبۋلاتوريا قۇرىلىستارىن قولعا الۋ جوسپارلانۋدا.
اۋدانىمىزدىڭ كەلەشەگى كەمەل بولاتىندىعىنا كۇمان جوق. ولاي دەيتىنىمىز, جوعارىدا ايتقان ءوندىرىسىمىز وركەندەپ, حالىق سانى كۇن ساناپ ءوسىپ وتىر. سوعان وراي وتكەن جىلى ءپىر بەكەت اتانىڭ 260 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا مۇنايلى اۋدانىنىڭ بولاشاق ورتالىعى باتىر اۋىلىنىڭ ىرگەتاسى سالتاناتتى تۇردە قالاندى. جىل باسىندا ەكى پاتەرلى 39 ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ 78 ورالمان وتباسى قونىس تويىن تويلادى.
قورىتا ايتساق, ەلىمىزدە تاۋەلسىزدىكتىڭ اق تاڭى اتقاندا العاش رەت اشىلعان مۇنايلى اۋدانى ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ىشىندە دامۋدىڭ داڭعىل جولى ارقىلى بيىك بەلەستەردى باعىندىردى. سايىپ كەلگەندە, بۇل ەلباسىنىڭ كورەگەندىك ساياساتىنىڭ جەمىسى, اتا-بابالارىمىز سان عاسىرلار اڭساعان ەل تاۋەلسىزدىگى تارتۋ ەتكەن جارقىن بولاشاعىمىزدىڭ ءبىر كورىنىسى.
ەلۋباي ءابىلوۆ, مۇنايلى اۋدانىنىڭ اكىمى.
* * *
اتانىڭ اسا تاياعى ەلگە ورالدى
مەن ءپىر بەكەت اتا ۇرپاعىمىن. اتا-بابامنىڭ كىندىك قانى تامعان كيەلى توپىراعىنا باس ءيىپ, بالا-شاعاممەن بىرگە ەلىمىزدىڭ گۇلدەنۋىنە ءوز ۇلەستەرىمىزدى قوسۋعا دەگەن نيەتپەن ەلگە ورالدىق. بالا-شاعام, باۋىرلارىم تۇگەلدەي كەلىپ بولدى. بۇگىندە زەينەتكەرمىن. اتانىڭ ەكىنشى ۇلى بايتەلىنىڭ قۇلمامبەت دەگەن بالاسىنان تارايمىز. قۇلمامبەتتىڭ بالاسى جورتۋىل, جورتۋىلدىڭ بالاسى ءسالي, ءساليدىڭ بالاسى اياپبەرگەن, اياپبەرگەننىڭ بالاسى مەن بولامىن. سول كەزدەگى زاماننىڭ قاتالدىعىنان قايمىعىپ, وتباسىنىڭ اماندىعىن ويلاعان اتالارىمىز, بەكەت اتانىڭ اساسىن شيگە وراپ جاسىرىپ, تۇركىمەنستاننىڭ مارى وبلىسىنداعى اتا ۇرپاقتارى ساقتاپ قالعان. قاسيەتتى اسانىڭ تالاس-تارتىس كەزدە كورمەگەن قورلىعى بولماعان ەكەن. سىنعان جەرى دە بار, التىننان قۇيىلعان, ارابشا جازىلعان بەلگىلەرى دە جوعالعان. بىراق تا وسىنداي قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, اتامىزدىڭ كيەلى كوك اساسىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتادىق. ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتى مەن وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆتىڭ قولداۋىمەن سەكسەن جىلدان كەيىن بەكەت اتانىڭ اساسى جارىققا شىعىپ, تۋعان توپىراعىنا قايتا ورالۋى, جاقسىلىقتىڭ بەلگىسى دەپ بىلەمىن. بۇل ءبىزدىڭ رۋحاني بايلىعىمىز, باعاسى جوق قۇندىلىعىمىز. 1991 جىلى اكەم دۇنيەدەن ءوتتى. اتامىزدىڭ اساسى مەنىڭ قولىمدا قالدى. اكەم اق باتاسىن بەرىپ, جولدارىن تۇسىندىرگەن بولاتىن. سوعان وراي ۇيدە تۇرعان قاسيەتتى اسانى كەز كەلگەننىڭ قولىنا بەرمەدىك. ءوزىمىز دە سەبەپسىز ۇستامادىق. ءسويتىپ, قاسيەتتى تابارىك ەلگە ورالدى. وتكەن جىلى بەكەت اتانىڭ 260 جىلدىعىن ەلىمىز تۇگەلدەي تويلادى. ماڭعىستاۋدا مەرەيلى شارالار ءوتتى. وسى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا وبلىس باسشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ جاڭا اۋداننىڭ بولاشاق ورتالىعى باتىر اۋىلىندا «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى بويىنشا سالىنعان اۋىلدان كەڭ دە سايلى پاتەردىڭ كىلتىن تاپسىردى. قۋانىشقا بولەدى. وسىندايدا ەل باسشىلارىن اتا ارۋاعى قولداپ, قورعاپ ءجۇرسىن دەگىم كەلەدى. تۇرىپ جاتقان ءۇيىمىزدىڭ ءىشى كەڭ, بارلىق جاعدايى جاسالعان. اۋدان ورتالىعىنا جاقىن. ۋاقىتىندا اۆتوبۋس تا كەلىپ تۇرادى. جاقىندا جاڭا مەكتەپتىڭ ىرگەتاسى قالاندى. الداعى ۋاقىتتا مەشىتتىڭ جانە العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ورتالىعىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى دەپ جوسپارلانۋدا. وسىنىڭ ءبارى ەل-جۇرتىنا كوشىپ كەلىپ جاتقان مەن سياقتىلار ءۇشىن اتقارىلعان يگىلىكتى ىستەر بولىپ تابىلادى. بۇل ارينە, تەك ۇلكەن ءىستىڭ باسى عانا. جاڭا اۋداننىڭ, اۋليەلى ماڭعاز ماڭعىستاۋدىڭ جۇرتىنا بەيبىت ءومىر تىلەيمىن. ەل رۋحىن كوتەرۋگە باعىشتالعان قاسيەتتى ءپىر بەكەت اتانىڭ اسا تاياعى تۋعان ولكەمىزدە ماڭگىلىك مەكەنىن تاپسىن. بەردىبەك ساندىبەكوۆ, ءپىر بەكەت اتانىڭ ۇرپاعى. _______________________ دايىنداعان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى جولامان بوشالاق.
