قازاق قىزى

«ءشوپ تە شىققان جەرىنە شى­عادى» دەيدى دانا حالقىمىز. قا­سيەتتى تورعاي توپىراعى تالاي تار­لانبوزداردى ءومىر­گە اكەلگەن. كيەلى ونەردى ۇرپاقتان-ۇرپاققا مۇرا ەتىپ, جالعاستىرىپ كەلە جاتقاندار قانشاما. سولاردىڭ ءبىرى – سەي­دازىموۆتەر اۋلەتى. وسى ءبىر ءتۇتىنى ءتۇزۋ شىققان بەرەكەلى وتباسىمەن تانىسۋ ءساتى 1971 جىلى تۋىپ ەدى. كونە تورعايدىڭ جان­گەلدين اۋدانىندا شالعايدا جاتقان «ءشيلى» دەگەن اۋىل بار. قاينەكەي جارماعان­بەتوۆ, سەرىكباي وسپانوۆ, بيدالبەك قاراعۇلوۆ, زاكاريا ءابدىراحمانوۆ­تار­دى تۋ­دىر­عان ولكە كەزىندە مىڭعىر­عان مالدىڭ, كەيىننەن تولقىعان استىق­تىڭ وتانى اتاندى. سوعان جولىم ءتۇسىپ, مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ىستەيتىن عاۋەز دەگەن اعامنىڭ ۇيىندە وتىرعانمىن. اڭگىمە اراسىندا عاۋەز اعا: – مەن سەنى, قۇداي قالاسا, ءبىر كەرەمەت ادامدارمەن تانىستىرا­مىن, – دەپ, جۇمباق جىميىپ قويدى. كەيىن ءبىلدىم, ايتىپ وتىرعانى سەيدازىموۆتەردىڭ وتباسى ەكەن. قارا شاڭىراق يەسى تولەۋحان اعا­مىز سوزگە شەشەن, ازىلگە ۇستا, ءانشى-كۇيشى, بەلگىلى ونەرپاز ەكەن. ومىرلىك سەرىگى كۇلاندا اپامىز سويلەسە ءسوزدىڭ مايىن تامىزاتىن, ءان سالسا اسپانداعى اققۋعا ءۇن قوساتىن, كوڭىلى زەرەك, كەۋدەسى ال­تىن ساندىق, بۋىرقانسا ءبو­رىكتىنىڭ ورنىنا جۇرەتىن ەر مىنەزدى, نازىك جاندى كىسى ەكەن. اڭگىمەنى ءبىر باستاپ كەتسە, سويلەگەن سايىن شەشىلە تۇسەدى. وندايدا تولەۋحان اعا: – ەندى كۇلەكەڭدى توقتاتۋ وڭاي بولماس, اعاسى احمەتحان عوي, – دەپ, راحاتتانا كۇلدى. مەن ەلەڭ ەتە قالدىم. ويتكەنى ابايدىڭ جىرلارىن وقىعاننان كەيىن «بىزدىكى اۋىل اراسىنىڭ تاق­پاعى ەكەن عوي», – دەپ ولەڭ جازباي كەتكەن اتاقتى ابىقاي اقىننىڭ وزىنە تارتقان احمەتحان دەگەن ۇلى بار ەكەن» دەگەن اڭگىمە قۇلاعىما جەتكەن. كۇلاندا اپامنىڭ ارقاسىندا اياقتىعا جول بەرمەيتىن, اۋىزدىعا ءسوز بەرمەيتىن التىن جاق شەشەن, جەز كومەي جىرشى, ءبىرتۋار ءانشى اتاقتى ابىقايدىڭ احمەتحانىمەن تاڭ اتقانشا تاڭدايلاس بولۋ با­قىتىنا يە بولىپ ەدىم. الدىندا عانا ول كىسى: – مەن سەنى بالاسىنبايىن, بىراق مەن 5-6 ساعاتتىق وتىرىسقا اۋىز بىلعايتىن قازاق ەمەسپىن, مەنىمەن ماجىلىستەس بولعىڭ كەلسە, ءبىر تاڭىڭدى قياسىڭ, – دەپ شارت قويعان. مەن قۋانا-قۋانا كەلىستىم. تەكتى اكەدەن تاربيە العان, يباسى مەن يمانىن قاسيەتتى انا­نىڭ اق سۇتىمەن بويعا دارىتقان بالالارى دا شەتتەرىنەن ونەرپاز, كورگەندى ۇل-قىزدار بولىپ ەرجەتىپتى. ساتىمەن قوسىلعان ەكى جاقسىعا تاعدىر قۇندىزداي ءتورت قىز سىيلاعان ەكەن. ۇلكەندەرى اق­سىمبات, ودان كەيىن الما, الۋا, انار. كەيىن قازاقتىڭ الىپ اقى­نىنا اينالعان كەڭشىلىك مىر­زا­­بەكوۆ كەزىندە ولارعا ارناپ «ءتو­­لەۋتايدىڭ ءتورت قىزى» اتتى پوەما باللادا جازعان ەكەن. «تولەۋحان اعا «قولىما العاش قالام ۇستات­قان» ۇستازىم ەدى, اتىن تىكە اتاۋعا باتا الماي, تولەۋتاي دەپ الدىم», – دەيدى ەكەن اقيىق اقىن. ءار ءسوزى ءبىر قارالىق قايران كۇلاندا اپام: – اينالايىن, ءتىل مەن كوز دەگەننەن جامان ەشتەڭە جوق, ءوزىڭ تەرەزەدەن كوشەدە ءوتىپ بارا جاتقان­دارعا تەسىلىپ قاراشى, نازار سالعان ادامىڭ ەكى قاباتتى شىنىنى ءبو­گەت كورمەي بۇزىپ وتكەن كوزىڭنىڭ سۇعىن سەزىنىپ, جالت بۇرىلادى, – دەدى ءسوز اراسىندا. سول ايتقانداي, ەل بولىپ, جۇرت بولىپ تىلەپ العان, ءتورت قىزدان كەيىن تۋعان التىن اسىقتاي ديدار دەگەن ۇلدارى بار ەكەن. كەيىننەن ديدار اتىنا زاتى ساي, مىنەزى جىبەكتەي, كەلبەتى كەلىستى, اقىلدى, پاراساتتى ازامات بولىپ ەرجەتتى. اتتەڭ, اپامنىڭ ءوزى ايتقانداي ءتىل مەن كوز قويسىن با, قىرشىن جاس كەزىندە قازا بولدى. ءبىزدىڭ تىلگە تيەك ەتكەلى وتىر­عانىمىز وسى اعامىزدىڭ ءتورتىنشى قىزى – انار. كۇلاندا اپام ەكەۋمىز احمەتحان اعامەن ءماجىلىس قۇ­رىپ وتىرعاندا قارشاداي انار­دىڭ ۇزاقتى تۇنگە كىرپىك ىلمەي, الاقانىنا يەگىن سۇيەپ, اتاسىنىڭ اڭگىمەسىن ىقىلاس قويا تىڭدا­عانىنا تاڭ قالىپ: «ءتىل-اۋىزىم تاسقا!» – دەپ اتتانىپ ەدىم. سول ءتاتتى قىلىعىمەن ەسىمدە قالىپ قويعان اياۋلى قارىن­دا­سىممەن كوپ جىل وتكەن سوڭ ويدا جوقتا ارقالىق قالاسىندا جولى­عۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. وبلىستىق «تورعاي تاڭى» گازەتىندە رەداكتوردىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەپ جۇرگەن بولاتىنمىن. ءبىر كۇنى گازەتكە ايجان قاليەۆا دەگەن بەلگىسىز اۆتوردىڭ كەرەمەت ماقالاسى شىقتى. ونەر تا­قىرىبىنا جازىلعان ماقالا ءوزىنىڭ مازمۇندىلىعىمەن, وي تەرەڭ­دىگى­مەن, ىزدەنىسىمەن, بارىنەن بۇ­رىن ءتىلىنىڭ شۇراي­لى­لىعىمەن ءسۇيسىندىردى. مەن جىگىتتەرگە: – ماعان ايجان قاليەۆانى تەز تاۋىپ بەرىڭدەر, كۇنى ەرتەڭ جۇ­مىسقا الامىز! – دەپ تاپسىرما بەردىم. سويتسەك, جيەنى ايجاننىڭ اتىنان ماقالانى جازىپ جۇرگەن انار ەكەن. بىرەر جىل وتكەن سوڭ رەداكتسيادا ىستەيتىن اقىن ءابجان ابىلتاەۆ قويماستان قولقالاپ ءجۇ­رىپ, تالانتتى قارىنداسىن وبلىس­تىق گازەتتىڭ ورتان قولداي ءتىلشىسى اتاندىردى. جالپى قازاق «اكەسى ەرەكشە جاقسى كورگەن, اكەسىنە تارتقان قىز بالا باقىتتى بولادى» دەپ ىرىم­داپ جاتادى. اناردى دا اكەسى ەرەكشە ەركەلەتىپ, «بۇركىت كوزىم» دەپ اتايدى ەكەن. – مەن بالا كەزىمنەن وتكىر, وجەت بولىپ ءوسىپپىن, وزىمە ۇناماعان جاي­لاردى كىم بولسا دا كوزىنە ايتىپ سالادى ەكەنمىن. اكەمنىڭ ونداي ات قويۋىنا سول مىنەزىم نەگىز بولسا كەرەك, – دەيدى انار ءوز اڭگىمەسىندە. «قانعا سىڭگەن قاسيەت سۇيەكپەن كەتەدى» دەگەن ءسوز راس بولۋى كەرەك, بۇل مىنەز ونىڭ اينىماس سەرىگىنە اينالدى. – اكەم مەنى تىزەسىنە وتىر­عى­زىپ, كوپ اڭگىمەلەر ايتاتىن, – دەپ ەسكە الادى ول, – «بالام, وزىڭە ۇنا­ماعان قىلىعى ءۇشىن ەشكىمدى دە جەك كورۋشى بولما, قانشا وكپەلەسەڭ دە جۇرەگىڭدە ءبىر جاقسىلىققا ورىن قالدىر» دەگەندى ءجيى ايتاتىن. وسىنداي تاربيە كورگەن ۇرپاقتىڭ يماندىلىق, مەيىرىمدىلىك, جاقسى­لىق دەگەن ۇلى سەزىمدەردى تۋ قىلىپ ءوتۋى زاڭدى دا. ال كۇلاندا اپاي تۋرالى اڭگىمە ءوز الدىنا ءبىر توبە. ول كىسى كوپ­شىلىكتىڭ جادىندا ۇمىت بول­عان ەسكى اڭگى­مەلەردى, كونە ءان-كۇيلەردى كوپ بىلەتىن. كۇلاندا اپايدىڭ اكەسى مالىك بوكىشوۆ دەگەن كىسى كەزىندە «حالىق جاۋى» اتانىپ, اتىلىپ كەتكەن. «تور­عاي­دىڭ توپجارعانى» اتانعان ايتىس­تىڭ اقتاڭگەرى, حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆپەن دوس بولعان. ول كىسى قىلىشىنان قان تامعان «قى­زىل يمپەريا» كەزىندە 1932 جىلعى اشتىق تۋرالى پوەما جازىپ, ونى كۇلاندا اپايدىڭ قۇرمەتىنە «كۇ­لان­دام» دەپ اتاعان ەكەن. مالىك اعانىڭ ادامگەرشىلىگى, كىسىلىگى تۋرا­لى اۋىلداستارى ءالى كۇنگە دەيىن اۋىزدارىنىڭ سۋى قۇرىپ اڭگىمەلەيدى. 1991 جىلى تورعايدا تۇڭعىش رەت تەلەارنا اشىلىپ, ەلدىڭ مادەني ومىرىندەگى ايرىقشا قۇبىلىسقا اي­نالدى. وسى سالانىڭ باسىنا كەلىسىمەن العاشقىلاردىڭ قاتارىندا اناردى جۇمىسقا شاقىردىم. ول دا جاڭا باستاماعا قۇلشىنا كىرىستى. ونىڭ ەڭ العاشقى حابارى رەسپۋب­ليكالىق ارنالار اراسىندا جوعارى باعالانعانى ءالى ەسىمدە. ماعان ونىڭ لەزدەمەلەردەگى تالقىلاۋ كەزىندە جۇمىس بارىسىندا كەزدەسەتىن كەمشىلىكتەردى اشىق بەتكە ايتاتىن مىنەزى ايرىقشا ۇنايتىن. كەيبىر ارىپتەستەرى قارسى شىققاندا وعان قولىمنان كەلگەنشە قامقورلىق جاساپ ءجۇردىم. كەيىننەن استاناعا اۋىسىپ, ەلوردادا دا جەمىستى جۇ­مىسىن جالعاستىرىپ ءجۇر. ارينە, ادال ەڭبەك, تازا ماڭداي تەردىڭ ەلەنبەي قالعان كەزى بار ما؟ انار دا قاتارىنان وزا شاۋىپ, بىرنەشە بايقاۋلاردا باس بايگەنى يەلەندى. استانا قالاسىنىڭ تاريحى جايلى «تاريحتان – تابارىك» كون­كۋر­سىنىڭ جەڭىمپازى اتانسا, 2010 جىلى جۋرناليستەرگە ارنالعان «نۇرسۇڭقار» سىيلىعىن جەڭىپ ال­دى. ال ەل باسىلىمى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە اتقارىپ جات­قان اۋقىمدى ىستەرى, كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىقان مازمۇندى ماقا­لالارى ءوز الدىنا ءبىر توبە. مەن ءوز ماقالامدا قالامداس قارىنداسىمنىڭ جۇرتتىڭ كوز ال­دىن­داعى جۋرناليستىك ەڭبەكتەرىن تىزبەلەگەننەن گورى كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن قىرلارىن – ۇشقان ۇياسىن, ءومىردىڭ جارىعىن سىيلاعان اتا-اناسى جايلى بايانداعاندى ءجون كوردىم. – مەنىڭ ءوزىم نەگىزگى مامان­دىعىم بويىنشا بيولوگپىن, – دەيدى انار, – وتكەندە گەندىك وزگەرىسكە ۇشىراعان ونىمدەر تۋرا­لى تالداما ماقالا جازدىم. ءسويت­سەك, ادام عانا ەمەس, كەز كەلگەن دەنە ءوزىنىڭ گەنىندەگى قاسيەتتەردى العا اپارۋشى بو­لىپ تابىلادى ەكەن. وعان كەلتىرەتىن قىزىقتى مىسال­دار دا جەتكىلىكتى. اناردىڭ نە جازسا دا زەرتتەپ, زەردەلەپ جازاتىنىن بىلەتىن مەن ىشتەي قۇپتادىم. سونىمەن قاتار, حالقىمىزعا انارداي قىز سىي­لاعان, ومىردەن وزعان ارداقتى اتا-انالارىن ەسكە الدىم. ءوزىمنىڭ وعان دەگەن قۇرمەتىمدى, اق تىلەگىمدى اقتارىلا ايتتىم. – اعا, كوڭىلىڭىزگە راحمەت, بىراق مەن نە قوپارىپ تاستاپپىن, قازاق­تىڭ بارلىق قىزى دا مەندەي عوي, – دەپ كۇلدى. قازاق قىزى. شىندىعىندا دا ادال ءسۇت ەمگەن اياۋلى قارىن­داستارىمىز ءۇشىن «قازاق قىزى» دەگەننەن ارتىق ماراپات, ودان ارتىق قۇرمەت بار ما؟ كۇلاندا اپامنىڭ ءبىر قاسيەتى بىرەۋدىڭ وتباسىندا تورقالى توي, توپىراقتى ءولىم كەزدەسە قالسا: – تانىماساڭدار دا كىرىپ, كوڭىل جاقىندىعىن ءبىلدىرىپ شىعىڭدار. ادامدار ءبىر-بىرىنە, اسىرەسە, سونداي كەزدە قاجەت, – دەپ قايتالاۋدان شار­شامايتىن. ارينە, ءوزى باقيلىق بولعان سوڭ ونداي اقىل ايتىپ, كەڭەس بەرەتىن جاندى ءجيى ىزدەيتىنىمىز جاسىرىن ەمەس. الدىمداعى تەلەفونىم شىر ەتە قالدى. – ەلدىڭ ءبىر ازاماتى قيىن جاعدايعا دۋشار بولىپ قالىپتى, كىرىپ شىقتىڭىز با؟ سەلك ەتە قالدىم, سويتسەم كۇلاندا اپام ەمەس, اناردىڭ دا­ۋىسى ەكەن... قونىسباي ءابىل, قازاقستاننىڭ حالىق اقىنى.