ول – سۋ رەتتەگىش قانا ەمەس, ءوڭىر قاۋىپسىزدىگىنىڭ كەپىلى
سوڭعى جىلدارى الەمدەگى سۋ پروبلەمالارىنىڭ ورشۋىنە بايلانىستى مەملەكەتتەردى تۇراقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى شەگىندە قاراستىرىلادى. قازاقستاندى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسىنىڭ وزەكتىلىگى بار سۋ رەسۋرستارىنىڭ شەكتەۋلىلىگىمەن, ولاردى اۋماق بويىنشا اركەلكى بولۋمەن, ۋاقىت شەگىندەگى ەلەۋلى وزگەرىسپەن, ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋلارى لاستانۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن سيپاتتالادى. كەلەشەكتە شەكارالاس مەملەكەتتەر اۋماقتارىنان وزەن اعىسىنىڭ قىسقارۋىنا, سونداي-اق كليماتتىق تۇرعىعا وراي جەرگىلىكتى اعىس رەسۋرستارىنىڭ ازايۋىنا بايلانىستى رەسپۋبليكانى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جاعدايىنىڭ شيەلەنىسۋى ءمۇمكىن. وزەن اعىسىنىڭ رەسۋرستارى وزگەرۋىنىڭ مۇمكىن سالدارى قازاقستاننىڭ ورنىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە ەلەۋلى قاۋىپ توندىرەدى. ەلىمىزدە ەكونوميكانى, ونىڭ ىشىندە سۋ شارۋاشىلىعى سالاسىن تۇبەگەيلى رەفورمالاۋ تۇراقتى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەمالارىن شەشۋگە ەرەكشە تالاپتار قويادى.
بۇۇ-نىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ءححى عاسىر ادامزاتىنىڭ الدىندا تۇرعان وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇگىنگى كۇنى الەمدە سۋ تاپشىلىعىنان 2 ملرد. ادام زارداپ شەگۋدە. 2015 جىلعا قاراي سۋ تاپشىلىعىنا الەم حالقىنىڭ تەڭ جارتىسى, ال 10 جىلدان كەيىن عالامشار حالقىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگى (5,0 ملرد.) دۋشار بولادى. سۋ قارقىندى تۇردە ەڭ تاپشى تابيعي رەسۋرستاردىڭ بىرىنە اينالۋدا. ول تاۋارعا اينالىپ, حالىقارالىق رىنوك قالىپتاستى. وسى ءجۇزجىلدىقتى «سۋ پروبلەمالارىنىڭ عاسىرى» دەپ اتاۋعا بولادى.
بولجامدارعا سايكەس 2025 جىلعا قاراي الەم حالقىنىڭ سانى 8,3 ملرد., ال 2050 جىلى شامامەن 10-12 ملرد.-قا دەيىن جەتەدى. قالىپتاسقان تەندەنتسيالاردى ەسكەرە وتىرىپ, الداعى 50 جىلدا سۋ جەتىسپەۋشىلىگىمەن نەمەسە سۋ وبەكتىلەرىنىڭ لاستانۋىمەن بايلانىستى پروبلەمالار عالامشاردىڭ ءار مەملەكەتىنە ءتۇرلى دارەجەدە اسەرىن تيگىزەدى. بۇل رەتتە جاھاندىق سۋ پروبلەمالارىنىڭ شيەلەنىسۋى الەمنىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرى مەن ەلدەرىنىڭ ازىق- ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جاي-كۇيىنە كوپ دارەجەدە اسەر ەتەدى. بۇۇ-نىڭ قولداۋىمەن ازىرلەنگەن ءححى عاسىردىڭ كۇن تارتىبىندە سۋ – ادامزاتتىڭ ورنىقتى دامۋىنىڭ كىلتى بولىپ تابىلاتىندىعى كورسەتىلدى.
ترانسشەكارالىق سۋلاردى باسقارۋدىڭ قيىندىعى, ول شەكارالاس ەلدەردىڭ ءارتۇرلى تابيعي جاعدايلارى, ەكونوميكالىق دامۋى, زاڭناماسى, ساياسي باعىتى, سالاارالىق مۇددەلەرى بويىنشا انىقتالادى.
سۋ رەسۋرستارىنا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ كوپتەگەن پروبلەمالارىن شەشۋگە ىقپال ەتە وتىرىپ, كليماتتىڭ جاھاندىق جانە وڭىرلىك وزگەرۋى جاعدايىندا سۋ جۇيەلەرىنىڭ تابيعي رەجىمىنىڭ قايتا قۇرىلۋى ءبىر مەزگىلدە كەڭ اۋماقتاردىڭ تابيعاتى مەن شارۋاشىلىعىنا بىرقاتار ۇنامسىز جاناما, كەي كەزدە جويقىن اپاتتىق وزگەرىستەر ەنگىزەدى. ارينە, ول قوعامداستىقتى الاڭداتپاي قالا المايدى.
شەكارالاس ەلدەرمەن ترانسشەكارالىق باسسەيندەردەگى سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ءجونىندەگى ۇزاق مەرزىمدى مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەردىڭ بولماۋى سۋدى پايدالانۋدىڭ ۇلتتىق باعدارلامالارىن نەگىزدەۋ كەزىندە ءتۇسىنىكسىز جاعدايلار تۋىنداتادى. ساراپتامالىق باعالاۋ بويىنشا, ترانسشەكارالىق اعىستى تومەندەتۋ ەسەبىنەن رەسپۋبليكادا سۋ رەسۋرستارىنىڭ جىلىنا 100,5 تەكشە مەتر كولەمىنەن 2020 جىلعا قاراي جىلىنا 75 تەكشە مەترگە دەيىن تومەندەۋى مۇمكىن. بۇدان وزگە ترانسشەكارالىق اعىس شەكارالاس ەلدەردىڭ شارۋاشىلىق قىزمەتى ناتيجەسىندە رەسپۋبليكاعا ايتارلىقتاي لاستانىپ جانە تابيعي رەجىمى بۇزىلا وتىرىپ كەلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ 2006 جىلعى 14 قاراشاداعى جارلىعىمەن ماقۇلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2007-2024 جىلدارعا ارنالعان ورنىقتى دامۋعا كوشۋ تۇجىرىمداماسىندا تىرشىلىك ەتۋدىڭ بارلىق سالالارىندا ورنىقتىلىققا قول جەتكىزۋدىڭ قاعيداتتارى, ماقساتتارى, مىندەتتەرى جانە نەگىزگى تەتىكتەرى ايقىندالعان. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ جاعدايلارىندا تابيعي رەسۋرستاردىڭ جانە ەكوجۇيەلەردىڭ ترانسوڭىرلىك سيپاتىن ەسكەرەتىن باسقارۋدىڭ ەكوجۇيەلىك (باسسەيندىك) قاعيداتىن ەندىرۋ ۇسىنىلعان. باسسەيندىك قاعيدات بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان ورنىقتى ەكوجۇيەلىك دامۋدىڭ 8 ايماعى انىقتالعان. ولار: ارال-سىرداريا, بالقاش-الاكول, ەرتىس, ەسىل, جايىق-كاسپي, نۇرا-سارىسۋ, توبىل-تورعاي, شۋ-تالاس. باسقارۋدىڭ بۇل قۇرىلىمى قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋىنا قول جەتكىزۋدە سۋ رەسۋرستارىنىڭ جۇيە قۇرۋشى ماڭىزدى ءرولىن كورسەتەدى.
سىرداريا سۋ شارۋاشىلىعى جۇيەسى قۋاڭ اۋماقتاردىڭ اعىنسىز باسسەيندەرىنە ءتان سحەما بويىنشا دامىپ جاتىر. سۋلارىنىڭ ەلەۋلى قۇلامالىلىعىمەن سيپاتتالاتىن وزەن باسسەينىنىڭ باس جاقتارى گيدروەنەرگەتيكالى باسىمدىقتى دامىتۋ ايماعى بولىپ تابىلادى. نەگىزگى يرريگاتسيالىق جەر قورى شوعىرلانعان باسسەيننىڭ ورتا جانە تومەنگى ۋچاسكەلەرى سۋارمالى جەر وڭدەۋدىڭ قارقىندى دامۋىنىڭ ايماعى بولىپ ەسەپتەلەدى. شەكتەس تەڭىز اكۆاتورياسى بار وزەن اتىراۋى بالىق شارۋاشىلىعى مەن مال شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ ايماعى رەتىندە سانالادى.
باسسەيندە سۋ رەسۋرستارىن قولدانۋدا كەيبىر تيپتىك سالاارالىق قايشىلىقتار دا بار. بىرىنشىدەن, وزەن اعىسى رەجىمى ەنەرگەتيكا مەن يرريگاتسيا تالاپتارىنا قايشىلىعىمەن سيپاتتالادى. يرريگاتسيا اۋىلشارۋاشىلىق داقىلدارىن سۋارۋ ءۇشىن ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭدە سۋدىڭ اسا شىعىندالۋىن قاجەت ەتەدى, ەنەرگەتيكا – جىلدىڭ سۋىق مەزگىلىندە ەڭ ۇلكەن ەلەكتر جۇكتەمەسى كەزىندە گەس-تەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن مولىنان وڭدەۋ ءۇشىن قاجەت.
ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى ءىس-قيمىلدارىنىڭ ۇيلەستىرىلمەۋىنەن 1992 جىلدان بەرى نارىن-سىرداريا كاسكادى – توكتوگۋل سۋ تورابى باستى ەلەمەنتىنىڭ جۇمىس رەجىمى يرريگاتسيالىقتان ارتىق ەنەرگەتيكا وندىرۋگە باعىتتالدى, ول سۋ تورابى قىرعىزستان اۋماعىندا ورنالاسقاندىقتان وسى ەل مۇددەلەرىنە ءتيىمدى بولدى.
ەكىنشىدەن, باس جاعىنداعى ءجانە ساعاداعى تۇتىنۋشى پايدالاناتىن وزەن سۋى ساپاسىنىڭ ءارتۇرلىلىگىمەن سيپاتتالادى. بۇل رەتتە ساعاداعى سۋ تۇتىنۋشى مەن باس جاقتاعى سۋ تۇتىنۋشى وزەن اعىسىنىڭ لاستانۋىن بولدىرماۋعا بارىنشا مۇددەلى, ال سوڭعىسى تابيعي سۋ اعىنىن كوممۋنالدىق-ونەركاسىپتىك اعىستار كوللەكتورى جانە سۋارمالى دالالاردان قايتاتىن سۋ رەتىندە پايدالانۋعا نيەتتى.
سىرداريا وزەنى ءوز باستاۋىن نارىن جانە قاراداريا وزەندەرىنىڭ تۇيىسۋىنەن فەرعانا القابىنان الادى جانە قىرعىزستان, ءوزبەكستان, تاجىكستان جانە قازاقستاننىڭ اۋماقتارى ارقىلى اعىپ وتەدى. وزەننىڭ ءتۇيىسۋ ورنىنان قۇيىلىسىنا دەيىنگى جالپى ۇزىندىعى 2212 كم., سۋ جيناۋ باسسەينىنىڭ اۋدانى – 219,0 مىڭ شارشى كم. قازاقستان اۋماعى بويىنشا وزەننىڭ ۇزىندىعى – 1680 كم., بۇل ونىڭ جالپى ۇزىندىعىنىڭ 78%-ىن قۇرايدى.
قازاقستان شەگىندە وزەن باس جاعىندا 3 اعىندى قابىلدايدى (كەلەس, قۇرىقكەلەس, ارىس وزەندەرى). بۇدان ءارى وزەن قۇيىلىسىندا كەڭ اۋقىمدى اتىراۋدى قۇرىپ, اعىنى جوق ايماق بويىنشا اعادى, كەيىن ارال تەڭىزىنە قۇيىلادى. سىرداريا باسسەينىنىڭ اعىسى 93%-عا وزەندەردەگى جانە اعىندارداعى بەس ءىرى جانە ونشاقتى ۇساق سۋ قويمالارىمەن رەتتەلگەن.
ارال تەڭىزىنىڭ باسسەينىندە قازاقستان اۋدانى 343 مىڭ شارشى كم. 2,6 ملن. حالقى بار وڭتۇستىك قازاقستان مەن قىزىلوردا وبلىستارى شەگىندەگى سىرداريا ساعاسىنىڭ اۋماعىن يەمدەنىپ جاتىر. ءوڭىردىڭ جالپى ۇلتتىق ىشكى ءوندىرىستەگى ۇلەس سالماعى 15%-دى قۇرايدى جانە بۇرىنعى جالپى وداقتىق شارۋاشىلىق كەشەنىنە قىزمەت كورسەتەتىن اگرارلىق-شيكىزاتتىق باعدارعا باعىتتالعان.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اۋماعىنداعى سىرداريا وزەنى باسسەينىندە ىقتيمالدى سۋ باسۋ ايماعىنا 18 ەلدى مەكەن جانە قىزىلوردا وبلىسىنا 51 ەلدى مەكەن قارايدى, ونداعى حالىقتىڭ جالپى سانى 401,1 مىڭ ادام, ونىڭ ىشىندە 199,2 مىڭ ادام ەۆاكۋاتسيالانۋعا جاتادى.
شاردارادان تومەن قاراي سىرداريا جاعالاۋلارىندا سوڭعى 35 جىل ىشىندە سۋ تاسقىنىنان قورعانۋ ءۇشىن 526 كم. بوگەتتەر سالىندى, ونىڭ ىشىندە, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اۋماعىندا – 519,4 كم., وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا – 6,6 كم.
وڭتۇستىك قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ اۋماقتارىندا جىل سايىن قاڭتار-ناۋرىز ايلارى ارالىعىندا تاسقىنداردى جىبەرۋ بويىنشا ەڭ اۋقىمدى ءىس-شارالار جانە جەدەل ءارى جوسپارلى سيپاتتاعى باسقا دا جۇمىستار ءجۇرگىزىلەدى. تەك 2008 جىلدىڭ وزىندە عانا وسى جۇمىستارعا تجم قۇتقارۋشىلارى مەن ماماندارىنان, اسكەريلەندىرىلمەگەن قۇرالىمداردان تۇراتىن 4000-عا جۋىق ادام قاتىستى, قۇرىلىس جانە ارنايى تەحنيكانىڭ جۇزدەگەن بىرلىكتەرى جۇمىلدىرىلدى.
وڭىرلەردەگى سۋ تاسقىنى احۋالىن دەر كەزىندە باعالاۋ ءۇشىن اۋماقتاردى اەروشولۋ ۇشۋلارى ءجۇرگىزىلەدى. شاردارا سۋ قويماسىنان سىرداريانىڭ تومەنگى ساعاسىنا دەيىنگى ۋچاسكەلەردە «قازسەلدەنقورعاۋ» مم-ءنىڭ 15 ۋاقىتشا جانە جىلجىمالى گيدروبەكەتتەرى ۇيىمداستىرىلدى, جارىلىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋ جانە سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن مۇزدان تازارتۋ بويىنشا ۇسىنىمدار بەرىلدى.
سىرداريا وزەنى ارناسىنىڭ جىبەرۋ قابىلەتىنىڭ شەكتەۋلىلىگىنەن 1991 جىلدان باستاپ ارتىق سۋلار ارناساي ساعاسىنا ۇنەمى ءجىبەرىلىپ تۇردى. ول 2004 جىلى تولىپ كەتتى. وزبەكستان سۋ توگىندىلەرىن رەتتەۋ ماقساتىندا 2004 جىلى ارناسايدا ەكى قورشاۋ قۇرىلىستارىن (بوگەتتەرىن) سالدى. سول ۋاقىتتان بەرى شاردارا سۋ قويماسىنان ارناساي كولدەرى ءجۇيەسىنە سۋدى توگۋ كولەمى سۋ قويماسىن پايدالانۋ قاعيدالارىمەن بەكىتىلگەن سەكۋندىنا 2160 تەكشە مەتردەن سەكۋندىنا 600-700 تەكشە مەترگە دەيىن شەكتەلدى.
سوندىقتان قاجەتتىلىگىنە قاراي جانە قولدانىستاعى قاعيدالارعا قاراماستان شاردارا سۋ قويماسىنان سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسى بويىنشا قىستا سۋدى جىبەرۋ كولەمى ۇلعايتىلدى. بۇل ءتيىستى ماتەريالدىق زالالدار تۋدىرعان ءبىرقاتار اپاتتى سۋ تاسقىندارىنا, يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى جانە ءوڭتۇستىك قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارىنداعى جەكەلەگەن ەلدى مەكەندەردى سۋ باسۋعا اكەپ سوقتى.
قازىرگى ۋاقىتتا قىزىلوردا قالاسىنان تومەن قاراوزەك اعىسىنىڭ باس جاعىندا قوسىمشا سۋ جيناۋ قۇرىلىسى سالىندى, ول 2006 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ, اعىسقا سۋدىڭ ارتىق شىعىندارىنىڭ ءبولىگىن توگۋگە جانە ايتەكە بوگەتىنەن تومەن ۋچاسكەدەگى وزەننىڭ نەگىزگى ارناسىن جارىم-جارتىلاي بوساتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
بۇل باعىتتاعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى سىرداريا وزەنى باسسەينىنىڭ ساعاسىنداعى وزەن اعىسىن رەتتەۋ بولىپ تابىلادى, ونىڭ شەشىلۋى وسى ترانسشەكارالىق وزەن رەسۋرستارىن پايدالانۋدا قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
وسى جاعدايلاردا قازاقستان ءۇشىن «سىرداريا وزەنىندە كوكساراي سۋ رەتتەگىشى قۇرىلىسى» جوباسىن ازىرلەۋ قاجەتتىلىگى تۋىندادى.
سىرداريا وزەنىندە كوكساراي سۋ رەتتەگىشى قۇرىلىسىن سالۋعا قاتىستى سوزىلىپ كەتكەن داۋدا سوڭعى ءارى شەشۋشى نۇكتەنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قويدى. ەلدىڭ وڭتۇستىك ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ پروبلەماسىنىڭ ماڭىزدىلىعى جايلى ويلاي وتىرىپ:
«وسىنداي ۇلكەن شىعىندارعا بارىپ, جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ دەگەن وڭاي شەشىم ەمەس. بىراق بىزدە امال جوق, سوندىقتان ماسەلەنى ءتۇپكىلىكتى شەشەمىز: كوكساراي سالىنادى. بۇل, مىسالى, قازاقستاننىڭ باتىسىنان ءوڭتۇستىگىنە وتكىزىلگەن گاز قۇبىرى سياقتى الەۋمەتتىك وبەكت; ول تابىس اكەلمەسە دە كوپتەگەن پروبلەمالاردى شەشۋگە كومەكتەسەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
سونىمەن, 2008 جىلدىڭ كوكتەمىندە مەملەكەت باسشىسى قازاقستان ۇكىمەتىنە 2008 جىلى سىرداريا وزەنىندە تاسقىنعا قارسى كوكساراي سۋ رەتتەگىشىن سالۋدى باستاۋ تۋرالى تاپسىرمالار بەردى, ال ۇكىمەت قاۋلىسىمەن ءتوتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى ونى ورىنداۋ بويىنشا باعدارلاما اكىمشىسى بولىپ انىقتالدى. ۇكىمەت توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنە رەزەرۆتەن تەحنيكالىق جوبانى, جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتامانى ازىرلەۋدى, «سىرداريا وزەنىندە تاسقىنعا قارسى كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ» قۇرىلىسىن باستاۋدى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەزەك كۇتتىرمەيتىن شىعىندارعا قاراجات ءبولدى.
ينجەنەرلىك-قورعانىس, گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى جانە «مەدەۋ», ۇلكەن الماتى, قارعالى, سارقانت, ىستىق, قاسكەلەڭ, بارتوعاي سۋ قويماسىنىڭ بيىك تاۋلى بوگەتىمەن د.ا.قوناەۆ اتىنداعى ۇلكەن الماتى ارناسى, «تالعار» بوگەتى, تومەنگى كولسايداعى سۋ جيناۋشى قۇرىلىس سياقتى كەشەندەردى سالۋداعى جانە ەكسپلۋاتاتسيالاۋداعى, سونىمەن قاتار, «استانا قالاسىن ەسىل وزەنىنىڭ سۋ تاسقىنىنان ينجەنەرلىك قورعاۋ» وبەكتىسىن سالۋداعى ۇلكەن جۇمىس تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى بۇيرىعىمەن «قازسەلدەنقورعاۋ» مم وسى ستراتەگيالىق نىساننىڭ قۇرىلىسىن ورىنداۋشى بولىپ بەلگىلەندى.
قۇرىلىستىڭ اتقارۋشى جوبالاۋشىسى ەتىپ رەسپۋبليكا بويىنشا سۋ وبەكتىلەرىن جوبالاۋ بويىنشا مامانداندىرىلعان «كازگيپروۆودحوز ينستيتۋتى» وك جوبالاۋ ينستيتۋتى بەلگىلەندى. قۇرىلىستىڭ تەحنيكالىق يدەياسى نەگىزدەلدى جانە سۋ رەتتەگىشتى سالۋدىڭ ىقتيمال ورنى تولىعىمەن زەردەلەندى, ينجەنەرلىك-ىزدەنىس جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە سىرداريا وزەنىنىڭ جاعاسىندا 3-4 ملرد. تەكشە مەتر سۋ شوعىرلاندىراتىن كوكساراي ويپاتىنان باسقا ويپات جوق ەكەنى انىقتالدى.
«كازگيپروۆودحوز ينستيتۋتى» وك ورىنداعان تەحنيكالىق – ەكونوميكالىق نەگىزدەمەگە (تەن) كەلەسى گيدروتەحنيكالىق قۇرىلعىلار كىردى:
- سۋ جىبەرەتىن مۇمكىندىگى بار نەگىزگى گيدروتۇيىن – 2 300,0 م3/س.
- سۋ جىبەرەتىن مۇمكىندىگى بار بۇرۋ ارناسى – 500,0 م3/س, ۇزىندىعى 16,0 ش.
- سۋ جىبەرەتىن مۇمكىندىگى بار جيناقتاۋشى قۇرىلىس – 500 م3/س.
- كوكساراي سۋ رەتتەگىشى قويماسىنىڭ كەشەنىن قۇرايتىن ۇزىندىعى 44,7 ش بوگەت.
- سۋ جىبەرەتىن مۇمكىندىگى بار سۋ جىبەرگىش قۇرىلىس – 500 م3/س.
- سۋ جىبەرەتىن مۇمكىندىگى بار جەتكىزۋشى ارنا – 500 م3/س, ۇزىندىعى – 10,0 ش.
- بۇرۋ ارناسىنداعى «شوگىرلى» كوپىرى.
- «ارىس – ءشاۋىلدىر» جولى بويىنشا ءجۇرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن جەتكىزۋشى ارناداعى كوپىر.
«سىرداريا وزەنىندەگى كوكساراي تاسقىنعا قارسى سۋ رەتتەگىشىنىڭ» قۇرىلىسى:
- سىرداريا وزەنىنىڭ باسسەينىندە ىقتيمال سۋ باسۋ ايماعىنا كىرەتىن وڭتۇستىك قازاقستان جانە قىزىلوردا وبلىستارى اۋماعىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە;
- سۋ رەتتەگىشتە جينالعان تازا 3 ملرد. م3 قىسقى سۋ اعىنى ەسەبىنەن رەسپۋبليكانىڭ سۋ بالانسىن رەتتەۋگە;
- كىشى ارال تەڭىزىندەگى سۋ دەڭگەيىن ۇلعايتۋعا;
- ارناسايعا ءبولۋ ارقىلى سۋ رەسۋرستارى شىعىنىن بولدىرتپاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ياعني 1995 جىلدان 2008 جىلعا دەيىن ارناسايعا 35 ملرد. تەكشە م. تاستالعان, ونى ارالدى تولتىرۋ ءجانە ءوڭتۇستىك قازاقستان مەن قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ ءوسىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولاتىن ەدى;
- شاردارا گەس-ءنىڭ قىسقى ەلەكتروەنەرگياسىن ءوندىرۋدى 20 - 25 % - عا ۇلعايتۋعا;
- سىرداريا وزەنىنىڭ القابى مەن اتىراۋىندا ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى;
- سۋ رەتتەگىشىنىڭ الابى ىستەن شىققاننان كەيىن سۋ باسقان ايماقتىڭ 90%-دان استامى جەم-ءشوپ دايىنداۋعا ارنالعان ليمان القابى جانە مال جايىلىمى رەتىندە پايدالانىلاتىن بولادى.
وبەكتىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە كەلە, 2008 جىلعى 15 ساۋىردەن باستاپ توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ «قازسەلدەنقورعاۋ» مم «سىرداريا وزەنىندەگى تاسقىن سۋعا قارسى «كوكساراي» سۋ رەتتەگىشىنىڭ» قۇرىلىسىن باستادى.
كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ قۇرىلىسىنا ءبىرىنشى بولىپ تجم «سەلدەنقورعاۋ قۇرىلىس» رمقك باس مەردىگەرىنىڭ ارنايى تەحنيكالارى كەلدى. سونىمەن قاتار, رەسپۋبليكانىڭ ءاربىر بۇرىشىنان, مىڭجىلدىق قۇرىلىسىنا قاتىسۋعا كەلىسىم بىلدىرگەن «بازيس» كورپوراتسياسى, «اقسۋ» اق, «سپەتسزاششيتا» جشس, «ستروينۆەست» جشس, «مو-1» جشس سياقتى كوپتەگەن قۇرىلىس ۇيىمدارى جۇمىلدىرىلدى.
2008-2009 جىلدارى كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ قۇرىلىسىنا 150-دەن استام قۇرىلىس ۇيىمى تارتىلدى. جۇمىسشىلار سانى 7 500 ادامنان استى, ال ارنايى تەحنيكا سانى 3000 بىرلىكتەن استام جانە 900 بىرلىكتەن استام قوسالقى تەحنيكالار مەن جابدىقتار, ونىڭ ىشىندە ءبىر اۋىسىمدا ءوندىرىس قۋاتتىلىعى 4920 تەكشە مەتردى قۇرايتىن 3 بەتون تۇيىندەرى بولدى. قۇرىلىس جۇمىسشىلارىنىڭ كوبى جەرگىلىكتى حالىقتان بولدى, ال بۇل ءوز كەزەگىندە داعدارىس كەزىندە وڭىردەگى ەكونوميكالىق وڭ احۋالدى ۇستاپ تۇردى جانە حالىق اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق سالاسىنداعى كوپتەگەن الەۋمەتتىك پروبلەمالاردى شەشتى. الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسى جانە بارلىق وندىرىستىك ءمۇمكىندىكتەردى پايدالانۋ تيىمدىلىگى ءبىرىنشى ورىندا تۇردى. قۇرىلىسقا بولىنگەن قاراجاتتى ۇنەمدەۋ جانە ونى ماقساتتى جۇمساۋ بارلىق كەڭەستەردە باقىلاندى جانە تالقىلانىپ وتىردى. جەرگىلىكتى ءوندىرىس ماتەريالدارىن باسىم پايدالانۋ جانە جەتكىزۋدىڭ وڭتايلى كولىكتىك سىزبا نۇسقالارىمەن وبەكتىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋدىڭ بارلىق ءمۇمكىندىكتەرى قۇرىلىس سمەتاسىنىڭ قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتتى.
قۇرىلىستى جوسپارلاۋ, تەحنولوگيالىق كارتالاردى ازىرلەۋ, ينجەنەرلىك-گەولوگيالىق ىزدەنىستەر مەن گەودەزيالىق ەسەپتەۋلەر دەرەكتەرىن وڭدەۋ جونىندەگى ينجەنەرلىك قىزمەت قۇرىلىس شتابىندا ورنالاستى. قۇرىلىس زەرتحاناسى مەن تەحنولوگيالىق سۇيەمەلدەۋ توبى ءدال قۇرىلىس الاڭدارىندا ورنالاستى. تەحنولوگيالىق ءۇردىس بويىنشا تۇزەتۋلەر دە تاۋلىك بويى ەنگىزىلىپ وتىردى.
بارلىق جوبالاۋ مەن قۇرىلىس ماسەلەلەرى جەدەل تارتىپتە «قازسەلدەنقورعاۋ» مم كەزەكتى جينالىستارىندا قارالىپ وتىردى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى اپپاراتى مەن وزگە دە باسقارۋ ورگاندارىنىڭ تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلدارى بارىسىندا جەر ۋچاسكەلەرىن قۇرىلىسقا بەرۋ, ينەرتتى ماتەريالدار كارەرلەرىن اشۋ, ەلەكتر تاسىمالداۋ, تەلەكوممۋنيكاتسيا جەلىلەرى, بايلانىس جانە ت.ب. ماسەلەلەر شۇعىل شەشىلىپ وتىردى.
كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ قۇرىلىسىنداعى العاشقى كەڭەستى 2008 جىلعى قاراشا ايىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ وتكىزدى. الدىمەن مەملەكەت باسشىسى قۇرىلىس اۋماعىن تىكۇشاقپەن اينالىپ ءوتتى جانە قۇرىلىستىڭ العاشقى ساتىسىنداعى جۇمىستارمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىستى. سودان سوڭ قۇرىلىس شتابىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ توراعالىعىمەن كەڭەس ءوتتى. داعدارىس كەزەڭىندەگى بۇل قۇرىلىستىڭ ءوڭىر ءۇشىن قانشالىقتى قاجەتتىلىگى تالقىلاندى. مەملەكەت باسشىسى قۇرىلىس بارىسىندا تۋىنداعان بارلىق پروبلەمالىق ماسەلەلەر مەن قيىندىقتارعا نازار اۋداردى. مينيستر ۆ.بوجكو جالپى قۇرىلىستىڭ ۇيىمداستىرىلۋى, رەسۋرستارمەن قامتاماسىز ەتىلۋ ماسەلەلەرى جانە گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستار ەرەكشەلىكتەرى جايلى باياندادى.
2010 جىلعى 18 ناۋرىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن كوكساراي سۋ رەتتەگىشى قۇرىلىسىنىڭ كەشەنى ستراتەگيالىق ماڭىزدى وبەكت رەتىندە ىسكە قوسىلدى. بۇل ۋاقىتتا كوكساراي بەلسەندى تولتىرۋ فازاسىندا بولدى جانە ءبىز سىرداريا وزەنىنىڭ ساعاسىنداعى اعىننىڭ جاعدايىن رەتتەي الدىق. سالتاناتتى ءراسىمدە مەملەكەت باسشىسى بارلىق قۇرىلىسشىلارعا جەدەلدىكتەرى مەن ولاردىڭ وراسان زور ەڭبەكتەرى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى. 3 ملرد. تەكشە مەتر قىسقى اعىندى سۋ رەتتەگىشتىڭ سۋ قويماسىنا شوعىرلاندىرۋ ءۇشىن 2010 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اتالعان وبەكتىنى دايىنداۋدى مىندەتتەدى.
2011 جىلدىڭ باسىنا قاراي كوكساراي سۋ رەتتەگىشى بارىنشا جوبالىق قۋاتىمەن – 3,0 ملرد. تەكشە مەتر سۋدىڭ سۋ قويماسى كولەمىمەن تاسقىنعا قارسى رەجىمدە جوسپارعا ءسايكەس ۋاقىتىندا ىسكە قوسىلدى, بۇل سىرداريا وزەنى جاعاسىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن تولىعىمەن قامتاماسىز ەتتى.
2010-2011 جىلدارداعى سۋ تاسقىنى كەزەڭىندەگى سۋ قويماسىنداعى شوعىرلاندىرىلعان اعىننىڭ كولەمى 2,2 ملرد. تەكشە مەتردى قۇرادى. ۆەگەتاتسيالىق كەزەڭنىڭ باستالۋىمەن سۋ رەتتەگىشتى ەكسپلۋاتاتسيالاۋ ەرەجەسىنە سايكەس كوكساراي سۋ قويماسىنان سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىنا قۇيۋ ءۇشىن جانە كىشى ارالدى تولتىرۋ ءۇشىن سۋ جىبەرۋ باستالدى.
سىرداريا وزەنىنىڭ باسسەينىنە كەلىپ تۇيىسكەن ەكى وبلىستىڭ وراسان زور اۋماعى ەلباسىنىڭ باتىل شەشىمىنىڭ ارقاسىندا كوپ جىلدارعا تىنىش ومىرمەن جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتىلدى.
توقتاربەك بايمولداەۆ, «قر تجم قازسەلدەن-قورعاۋ» مم باستىعى.
