فوتو: امانگەلدى بەكمۇراتوۆ
ءبىزدىڭ قايرات ورالوۆپەن سۇحباتىمىز اتاقونىستان سىرتقارى تۇرىپ جاتقان اعايىندارىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى, اتاجۇرت جايلى كوڭىل-كۇيى اياسىندا وربىگەن ەدى.
– قايرات ناۋان ۇلى, شىنىڭىزدى ايتىڭىزشى, اتاجۇرت دەگەن اڭسار تۇپكىلىكتى ورالسام دەگەن الابۇرتقان ءارى-ءسارى سەزىمگە ۇلاسپاي ما؟
– ازىرگە ونداي وي كەلمەپتى. قازاقستانمەن ىرگەلەس, شەكارالاس ايماقتى قونىستانعاندىقتان ءجيى ارالاسىپ-قۇرالاسىپ تۇرامىز. بىرىڭعاي ەكونوميكالىق وداق قۇرىلعالى قارىم-قاتىناسىمىز كوپ جەڭىلدەدى. ءوز ەلىمىزدە جۇرگەندەي ەركىن سەزىنەمىز.
گەرمان-كەڭەس سوعىسىنا قاتىسىپ, ەكى رەت جارالانعان اتام جارىقتىق وتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى ادامداردى قىناداي قىرعان اۋىر ناۋبەت جايلى ايتقاندا كوكىرەگى قارس ايىرىلاتىن. قولدان جاسالعان اشتىق زوبالاڭى قازاق حالقىن تارىداي شاشىپ, جان-جاققا تەنتىرەتىپ جىبەرگەنىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. كوزدەرى جاۋتاڭداعان شيەتتەي بالا-شاعانى امان الىپ قالۋ ءۇشىن تۋىپ-وسكەن جەرى شال اقىن اۋدانى, باعاناتى اۋىلىنان امالسىز كوشىپ, وسى ورىس ستانساسىن ساعالاعان كورىنەدى. ابدەن ورنىعىپ, بىرنەشە ۇرپاق جەتىلگەن وڭىردەن كەرى كوشۋگە تالپىنعاندارىمەن تۇپكىلىكتى بايلامعا كەلە الماعان. ونىڭ سەبەپتەرىنە توقتالساق, بىرىنشىدەن, تۋعان-تۋىستارىنىڭ سۇيەكتەرى جەرلەنگەن جەردى قيماعانعا ۇقسايدى. ەكىنشىدەن, كىشى وتانىنا اينالعان جىلى ورىنعا ابدەن باۋىر باسىپ, ۇيرەنىسىپ قالسا كەرەك . ونىڭ ۇستىنە ۇلكەندەر جاعى انا ءتىلىن, سالت-داستۇرلەردى ۇمىتپاعانمەن, جاستار بىلمەگەندىكتەن, جۇرەكسىنگەن ءتارىزدى. مەنى جاس بۋىننىڭ تامىرىنان اجىراپ, ورىسشاعا ويىسىپ بارا جاتقانى قاتتى تولعاندىرادى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا, دوستىققا اركەز ۇلكەن نازار اۋدارىپ, قازاق دياسپوراسىنا زور قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. بيىل ەلوردانىڭ تورىندە وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا ەلدىكتىڭ جايى ويلاستىرىلعان ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ قابىلدانعانى تۋرالى وقىپ, بارشا قازاقتىڭ قۇتتى شاڭىراعىنىڭ كەمەلدەنە تۇسكەنىنە قۋانۋلىمىز. ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياساتى تۇراقتى قازاقستان سياقتى ىرگەلى مەملەكەتتە جاسالىپ جاتقان ىزگىلىكتى ىستەر مەن شاراپاتتى شارالار ءبىزدى دە قاناتتاندىرادى, تەڭەسۋگە ۇمتىلدىرادى. قازاق قازاق بولعالى ءدال مۇنداي بيىككە كوتەرىلگەن ەمەس. ەل حالقىنىڭ ءبىر ميلليون اعايىنىمىزبەن تولىعۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ دۇنيە جۇزىندە ءوز قانداستارىن اتامەكەنگە شاقىرىپ, جاعداي جاساپ وتىرعان ءۇش مەملەكەتتىڭ ءبىرىمىز.
– «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىمەن تانىستىڭىز با؟
– ارينە. ماكۋشين اۋدانىندا لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان بورانباي بيجىگىتوۆ اعامىز قازىر پەتروپاۆل قالاسىندا تۇرادى. ءوزى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءتورت قۇرىلتايىنا قاتىسقان. مۇندا دا قول قۋسىرىپ وتىرماي «تامىر» دەگەن قوعامدىق بىرلەستىك قۇرىپ, بىزبەن ءوزارا بايلانىستى جانداندىرىپ ءجۇر. كوپ جاڭالىقتاردى وسى اعامىز جەتكىزەدى. گازەت-جۋرنالدار, كىتاپتار اكەپ تاستايدى. سوسىن تەحنولوگيانىڭ بۇگىنگىدەي دامۋ ۇردىسىندە اقپارات الماسۋ قيىن ەمەس.
ماقالادا كوكەيگە قوناتىن ۇسىنىستار مەن وي سالاتىن ماسەلەلەر كوپ. اسىرەسە ۇلتتىق كودقا بايلانىستى ايتىلعان پايىمدار ماعان وتە ۇنادى. ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ جايى دا جاقسى قوزعالعان.
– ءسىز سياقتى ورتا جانە شاعىن بيزنەستىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان قانداستارىمىز نەگىزىنەن قاي سالاعا بەيىمدەلگەن؟
– وبلىس اۋماعىندا 15 مىڭعا جۋىق قازاق بار دەپ ەسەپتەلسە, ولاردىڭ ارالاسپايتىن سالالارى كەمدە-كەم. ماسەلەن, وبۋتكوۆسكوە سەلولىق وكرۋگىندە تۇراتىن 50-گە جۋىق قازاق وتباسى تۇگەلگە دەرلىك اتا كاسىپتى ءناسىپ ەتكەن. سولاردىڭ ءبىرى قۋانىشباي بايتوسەۆ 500-دەي قوي, 50 شاقتى سيىر, 40 قارالى جىلقى وسىرەدى. ايەلى زەينەش بيە ساۋىپ, قىمىز وندىرەدى. بايتۇرسىن حامزين, عۇمار جيەنباەۆ, باتىرجان شاكىروۆ, تاعى باسقالارى دا كاسىپكەرلىكتىڭ قىر-سىرىن جەتە مەڭگەرگەن.
– ءوزىڭىز نەمەن شۇعىلداناسىز؟
– ءبىز بەس اعايىندىمىز. دۋلات سۋرگۋتتا گاز-مۇناي سالاسىندا ەڭبەك ەتەدى. مۇقتيدىڭ ءوز بيزنەسى بار. سامات ءتۇرلى-ءتۇستى مەتالل جيناۋمەن اينالىسادى. ءۇيدىڭ كەنجەسى بولعاندىقتان, ماعان «ورالوۆ» دەپ اتالاتىن كاسىپورىن سەنىپ تاپسىرىلعان. ول شارۋا قوجالىعى, قۇرىلىس الاڭى, دۇكەندەر, اۆتوتۇراق, قوناقۇي كەشەنى سياقتى قىزمەت سالالارىن قامتيدى. 3700 گەكتار القاپقا بيداي, ارپا, مايلى داقىلدار وسىرەمىز. ورتاشا ونىمدىلىك 20-30 تسەنتنەردى قۇرايدى. تەحنيكا جەتكىلىكتى. مينەرالدىق تىڭايتقىش قولدانبايمىز. اۋىسپالى ەگىس جۇيەسىن قاتاڭ ساقتايمىز. پارعا ەرەكشە ءمان بەرەمىز. ەكولوگيالىق جاعىنان تازا ءونىم بولعاندىقتان, جوعارى سۇرانىسقا يە.
ەندى جول بويىندا كەشەندى سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن اشۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز. بۇل جاعىنان العاندا, قازاقستان كوش ىلگەرى. ويتكەنى جول سالۋ, لوگيستيكالىق جۇك تاسىمالى جۇيەسىنە مول قارجى قۇيىلىپ, ەرەكشە كوڭىل بولىنگەن. جۋىردا قازاقستاندىق كاسىپكەرلەرمەن تاجىريبە الماسىپ كەلدىم. ۇيرەنەرلىك تاعىلىمدار از ەمەس.
– اتا كاسىپكە قاشان بەت بۇراسىزدار؟
– قازاقستان سەكىلدى مال شارۋاشىلىعىنا باعىتتالعان جەڭىلدىكتى باعدارلامالار بولسا, ەش ويلانباس ەدىم. جاسىراتىنى جوق, رەسەيدە تومەن پايىزدى نەسيە الۋ–ۇلكەن ماشاقات. فەرمەرلەرگە جان-جاقتى قولداۋ بولماعاندىقتان ءسۇت, ەت ونىمدەرىنە دەگەن قاجەتتىلىك تولىق وتەلمەي وتىر. تاۋەكەل ەتۋگە جۇرەك داۋالامايدى.
– ۇلتتىق-مادەني اۆتونوميا قانداي جۇمىستارمەن اينالىسادى؟
– شەكارالىق ايماقتاردا ورنالاسقان وبلىستار اراسىنداعى ەكونوميكالىق, ساۋدا-ساتتىق, مادەني-سپورتتىق بايلانىستاردىڭ ودان ءارى دامۋىنا ۇلەس قوسۋ, جاڭا جوبالارعا قاتىسۋ ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدە باستى ورىن الادى. بۇل ورايدا قازاقستان حالقى وبلىستىق اسسامبلەياسىمەن, ەتنومادەني بىرلەستىكتەرمەن بىرقاتار ىنتىماقتاستىق كەلىسىمدەر جاساسقانىمىزدى ايتا كەتكەن ءجون. رەسەيدەگى جانە تاريحي وتانىمىزداعى وزىق مادەني داستۇرلەر شەڭبەرىندە تاجىريبە الماسامىز. بيىل كەڭەس مۇشەلەرىنىڭ ۇيعارىمىمەن قانداستارىمىزدىڭ قۇرىلتايى ماكۋشين اۋدانىندا جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. وعان قىزىلجار وڭىرىنەن دەلەگاتسيا شاقىرىلىپ, ونەر كورمەلەرى, ۇلتتىق تاعامدار جايماسى تاماشالاندى. سالت-ءداستۇر راسىمدەرى كورسەتىلدى. اۋدان باسشىسى ۆيكتور ۆوروتىنتسەۆ اۆتونوميا جۇمىسىن جانداندىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ءبىر توپ بەلسەندىگە سىي-ماراپات كورسەتتى. ولاردىڭ قاتارىندا ەرعالي قابجانوۆتىڭ, نۇراحمەت جاڭبىرشينوۆتىڭ, نەسىپكۇل بەگىمبەتوۆانىڭ ەسىمدەرى قۇرمەتپەن اتالادى. سول سياقتى «تۋعان جەر» اتتى مادەنيەت فەستيۆالى دە مازمۇندىلىعىمەن ەستە قالدى. ناۋرىز مەيرامى ءداستۇرلى تۇردە تويلانادى.
اۆتونوميا قايىرىمدىلىق, دەمەۋشىلىك شارالارىنا دا ۇزبەي اتسالىسىپ تۇرادى. مىسالى, رۋسلان ءجۇسىپوۆ دەگەن تالانتتى ونەرپازىمىزدىڭ حالىقارالىق اندەر بايقاۋىنا قاتىسۋىنا قارجىلىق جاردەم كورسەتىلدى. ول گران-پري يەگەرى اتاندى. قازاق جاستارىنان قۇرالعان جاسوسپىرىمدەر فۋتبول كومانداسى دا قامقورلىعىمىزعا الىنعان.
– دىڭگەگى بەرىك ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا قىلاۋداي كىرشىك جۇقتىرماۋدى اسىل مۇرات ەتىپ, قازاقتىڭ ابىروي-مەرەيىن تاسىتىپ جۇرگەندەرىڭىز شاتتاندىرادى.
– ەلدەن وقشاۋ, سىرتتا جۇرگەندىكتەن بە, جانىمىز دا, ءتانىمىز دە نامىستان جارالعان با دەپ قالامىز. مىنانداي مىسال كەلتىرەيىن. ماكۋشين اۋدانىندا سوڭعى ون جىلدا التىن مەدال العان وقۋشىلاردىڭ ۇشتەن ەكىسى قازاق بالالارى ەكەن. مەكتەپتەردە ماقتاۋ ماراپاتتارىن يەلەنەتىندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى – ءوزىمىزدىڭ بۇلدىرشىندەر. اتا-انالارىن قارتتار ۇيىنە, سابيلەرىن جەتىم بالالار پانسيوناتىنا وتكىزدى دەگەن بىردە-ءبىر فاكت تىركەلگەن جوق.
– ءسىز دە ءبىر بالانى باۋىرىڭىزعا باسىپ وتىرسىز عوي؟
– كەلىنشەگىم ينديرا ەكەۋمىز 3 بالا تاربيەلەدىك. ال وتباسىمىزعا قوسىلعان لاۋرا قازىر 18-دە. جاستايىنان جەتىم قالعان ونى ءبىز ءوز قولىمىزعا الىپ, قىزىمىزداي ماپەلەدىك. بۇگىندە مەديتسينا تەحنيكۋمىندا وقيدى.
– بارەكەلدى دەيمىز! دوستى سۇيىندىرەتىن, دۇشپاندى كۇيىندىرەتىن ءتالىمدى ىستەر مول بولا بەرگەي!
اڭگىمەلەسكەن
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
