وتان تاريحى ولكە تاريحىنان باستاۋ الادى. ادامزات وركەنيەتىنىڭ تۋىپ-قالىپتاسۋىنا نەگىز بولعان ەۋرازيا دالاسىنداعى «الاشتىڭ اناسى» اتانعان سىر ءوڭىرىنىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە سىر بويىندا ءومىر سۇرگەن ساق تايپالارى جانە ونىڭ كوسەمدەرى توميريس, سپارگاپسيس, سكۋنحا, سپيتامەن, ودان كەيىنگى زاماندا قاڭعلى مەملەكەتى (كانگيۋي), سىر وڭىرىندەگى اق وردا مەملەكەتى, ونىڭ استاناسى سىعاناق, اق وردانىڭ حاندارى شىمتاي, ۇرىس (ورىس), باراق, ت.ب. ودان كەيىنگى قازاق حاندىعى كەزەڭى دە وسى ولكەنىڭ تاريحىمەن بايلانىستى.
سىر ءوڭىرىنىڭ تابيعاتى قانداي باي بولسا, ونىڭ تاريحى دا سونشالىقتى باي. بۇگىنگى سىر بويىنىڭ جەرىندە سوناۋ تاس ءداۋىرىنىڭ جادىگەرلەرى وسى ولكەنىڭ وزىندىك وركەنيەتى بولعاندىعىنىڭ دالەلى. اتالعان وڭىردە شىرىك-رابات, جانكەنت, جەنت, ساۋران, سىعاناق, قۇميان, اققورعان, وزگەنت, ت.ب. قالالاردىڭ بولۋى جانە سونىمەن قوسا ەرتە فەودالدىق مەملەكەتتەردىڭ ورتالىعى بولعاندىعى ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ماقتانىش.
سىر ءوڭىرىن جوڭعارلاردىن, قۇبا-قالماقتاردىن, حيۋا, قوقان حاندىقتارىنىن, بۇقار امىرلىگىنىڭ, رەسەي يمپەرياسىنىڭ باسقىنشىلىعىنان قورعاعان سىر وڭىرىنەن شىققان كەلمەمبەت, قوجامبەردى باتىر امانباي ۇلى, ءجالاڭتوس, باقسايىس, ايتەكە بي, سالتەكە, جولاي, بايمۇرات, ەر كوشەك, جانقوجا, ءۋالى بي, ءپىرالى بي اتتى باتىر-بيلەردىڭ, وسى وڭىردە حاندىق قۇرعان كوشپەلى قازاق-وزبەك حاندىعىنىڭ حانى ابىلقايىردىڭ, قازاق حاندىعىنىڭ حاندارى ابىلقايىر, ەرالى, قايىپ حاننىڭ بالاسى باتىر حان, سىر وڭىرىندە ءحىح عاسىرىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا حاندىق قۇرعان ابىلعازى حان, سىر وڭىرىندە ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا حاندىق قۇرعان ەلىكەي حان, ەلدى يماندىلىققا شاقىرعان حوراسان, وقشى اتا, ەس ابىز, قاراسوپى, قارماقشى اۋليە, ءمۇسىرالى ازيز, قوسىم قوجا, جاپىراقشى اۋليە, الداشباي احۋن, ايقوجا يشان, مارال يشان, قالجان احۋن, سادىق احۋن, قامىس اۋليە, التىنقوجا يشان, ءجۇسىپ قاجى بازارالى ۇلى سىندى قايراتكەرلەردىڭ ءومىرى سىر بويى تاريحىمەن تىكەلەي بايلانىستى. وسىنداي دانا, ارداقتى بابالارىمىزدىڭ ءومىرى, ەلگە جاساعان يگى ىستەرى كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى, ونەگە بولاتىنى اقيقات. قازىرگى ۇرپاققا تاۋەلسىزدىكتى ساقتاۋ جانە نىعايتۋ مىندەتى جۇكتەلگەن. تاريحتان بىلەمىز, جەر بەتىندە 5000-عا جۋىق حالىق بار, بىراق ونىڭ تەك قانا 200-ىندە مەملەكەتى, ءتىلى, جەرى, ۇلت تاريحى بار, قالعاندارى ونداي باقىتتان ايىرىلىپ قالعان.
1991 جىلعا دەيىن سىر وڭىرىندەگى اتا-بابالارىمىزدان قالعان قالالار جونىندە, قازاق كوشپەلى جانە وتىرىقشى حالىق بولعانىن ايتپاي كەلدىك. ال شىندىعىندا كوشپەندى حالىقتىڭ ءوزىنىڭ مىقتى ەرەكشە وركەنيەتى بولعان.
مىسالى, سىر وڭىرىندە ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ 4 استاناسى ورنالاسقان. ولار: 1. شىرىك-رابات قالاسى ب.ز.ب. ءىV-ءىى عاسىرلارمەن ب.ز. ح-ءحىىى عاسىرلارعا دەيىن ءومىر سۇرگەن ساق-اپپاسياقتاردىڭ استاناسى بولعان. بۇل قالا بۇكىل ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى العاشقى قالالاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى.
2. جانكەنت قالاسى – وعىز قاعاناتىنىڭ استاناسى ح-ءحى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ءىرى قالا.
3. سىعاناق – ءVى - ءحVىىى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن ءىرى قالا, كەزىندە قىپشاق حاندىعىنىڭ, اق وردانىڭ, كوشپەلى قازاق-وزبەك حاندىعىنىڭ جانە قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان اتاقتى قالا.
4. قىزىلوردا قالاسى – 1925-1929 جىلدارى قازاق اكسر-ءنىڭ استاناسى.
بۇدان بولەك ءVىىى-ءىح عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن وزكەنت قالاسى جانە ح-ءحىى عاسىرلاردا ءومىر سۇرگەن جەنت قالاسى زامانىندا ءىرى ساياسي قالالار بولعان. سونداي-اق سىر وڭىرىندە 50-دەن اسا باسقا دا ماڭىزدى قالالار بولعان, مىسالى كەلىنتوبە, اققورعان, اشناس, قۇميان, كۇيىك قالالار جانە ايگىلى جەتىاسار مادەنيەتىنە جاتاتىن اسارلار. وسىلاردىڭ بارلىعى دا ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز.
تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, سىر وڭىرىندە كونە جانە ورتاعاسىرلىق پانتەوندار ورنالاسقان:
1. قارماقشى اۋدانىنداعى تۇگىسكەندە 60 ابىز ايەل جەرلەنگەن قورىم.
2. قارماقشى اۋدانىنداعى شىرىك-رابات قالاسىنداعى كوسەمدەر قورىمى.
3. قارماقشى اۋدانىنداعى قورقىت اتا قورىمى.
4. شيەلى اۋدانىنداعى وقشى اتا قورىمى اۋليە, بيلەر.
5. جاڭاقورعان اۋدانىنداعى تولەگەتاي-قىلىشتى اتا قورىمى.
6. جاڭاقورعان اۋدانىنداعى حوراسان قورىمى.
7. جاڭاقورعان اۋدانىنداعى سىعاناق قالاسىنداعى اق وردا حاندارىنىڭ قورىمى.
8. قارماقشى اۋدانىنداعى مارال يشان قورىمى.
9. قازالى اۋدانىنداعى جانقوجا باتىر قورىمى.
10. جاڭاقورعان اۋدانىنداعى اققورعان قورىمى.
11. سىرداريا اۋدانىنداعى قوججان قوجا قورىمى.
12. قارماقشى اۋدانىنداعى قاراق تاۋىنداعى بيلەر مەن باتىرلار قورىمى.
ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ: «ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىز, ءتىلىمىز بەن مۋزىكامىز, ادەبيەتىمىز, جورالعىلارىمىز, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ۇلتتىق رۋحىمىز بويىمىزدا ماڭگى قالۋعا ءتيىس», – دەگەن ەدى. سوندىقتان كەيىنگى ۇرپاق بابالار تاريحىن جادىنا توقىپ وسسە, ءبىز ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى جوعالتپايمىز. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستى ماقساتى دا وسى.
باقىتجان احمەتبەك,
قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى «قورقىتتانۋ جانە ولكە تاريحى» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى
