– قۇرمەتتى رۋسلان سۇلتان ۇلى! سىزبەن وسىدان ەكى جىلداي بۇرىن, استانادا, قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ كۇندەرىندە كەزدەسىپ, بليتس-سۇحبات العان بولاتىنمىن. ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناداعى ول قىسقا كەزدەسۋدە اڭگىمە نەگىزىنەن ءبىزدىڭ وتانداستارىمىزدىڭ سايلاۋداعى بەلسەندىلىگى, ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنۋى, جالپى سايلاۋدىڭ ۇيىمداستىرىلۋ دەڭگەيى, قازاقستانداعى قوعامدىق ءومىردىڭ دەموكراتيالانۋ بارىسى تۋرالى بولدى.
– ولاي بولاتىن ءجونى بار. مەن ول جولى قازاقستانداعى سايلاۋعا بايقاۋشى رەتىندە قاتىستىم عوي, سوندىقتان تەك سول تۇرعىدان سويلەۋگە ءتيىستى ەدىم. كانديداتتاردىڭ بىرەۋى جايىندا پىكىر بىلدىرۋىمە, ەشكىمگە قولداۋ كورسەتۋىمە بولمايتىن. ەندى جاعدايىم باسقاشا, ارينە. سول سايلاۋدان العان ەرەكشە اسەرىم ءالى ەسىمدە. قاي سايلاۋ ۋچاسكەسىنە بارساق تا تاڭ اتقاننان باستاپ-اق شۇباتىلعان كەزەكتى كورىپ, قايران قالعانبىز. قازاقستاندىقتاردىڭ ازاماتتىق پارىزعا ادالدىعىنا بولەكشە سۇيسىنگەنبىز. جاڭا ءسىز «وتانداستارىمىزدىڭ سايلاۋداعى بەلسەندىلىگى» دەگەنىڭىزدە «مەنىڭ دە وتانداستارىمنىڭ» دەپ ىشتەي ويلاپ وتىردىم. ءيا, قازاقستان مەنىڭ دە وتانىم. سىزدەردە 1 ناۋرىزدى العىس ايتۋ كۇنى ەتىپ بەلگىلەۋ جونىندە پرەزيدەنت جارلىعى شىققانىن ەستىگەندە قۋانعانىم ەسىمدە. ۇمىتپاسام, وسىدان ءبىر-ەكى جىل بۇرىن قابىلداندى عوي ول شەشىم؟
– ءيا, ول مەرەكە تۇڭعىش رەت وتكەن جىلى اتالدى.
– تاماشا شەشىم. وسى ارقىلى ءاربىر قازاقستاندىق ورتاق زامانى, ورتاق قوعامى, ورتاق باقىتى ءۇشىن ءبىر-بىرىنە العىس ايتۋعا, وزگە ەتنوستار وكىلدەرى تار كەزەڭدە تابىسقان, قيىن شاقتا قۇشاعىن جايىپ قارسى العان قازاق حالقىنا راحمەتىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك الىپ وتىر. سولاردىڭ ءبىرى – ينگۋشتار. ايتقانمىن, ايتا دا بەرەمىن: قازاقتار – مەيىرباندىعى عاجايىپ حالىق. جۇرەگى كەڭ حالىق. كەشەگى زۇلمات سوعىستا تاۋ حالىقتارىن زاڭسىز دەپورتاتسيالاپ, ينگۋشتاردى, باسقالارمەن بىرگە, 1944 جىلى قازاقستانعا جەر اۋدارعانىن ءبارىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. سول ءبىر قيامەت-قايىم كەزەڭدە قازاق حالقى بىزگە ارقاسىن توستى, ءبىر ءۇزىم نانىن ءبولىپ جەدى, جانىمىزدى جۇباتتى, جۇرەگىمىزدى جىلىتتى. جاقىندا ايىرتاۋعا, سونداعى ساۋمالكول اۋىلىنا جولىم ءتۇستى. وقىعان مەكتەبىمە شاعىن اۆتوبۋستى سىيعا تارتتىم. مەن تۋعان ءۇيدى جاقسىلاپ جوندەپ قويىپتى. مەكتەپتە ماعان ارناپ مۋزەي بولمەسىن جاساپتى. قاراساي مەن اعىنتايدىڭ ماۆزولەيىنە تاعزىم ەتتىم. ۆايناحتاردىڭ بەيىتىنە بارىپ, قۇران وقىتتىم. استانا-بۋراباي تاس جولىنىڭ ساپاسىنا قايران قالدىم.
– باتىس قىتاي – شىعىس ەۋروپا ماگيسترالى ارقىلى سونداي جولدار بۇكىل ەلدى كوكتەي ءوتىپ جاتىر.
– سوعىس كەزىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان حالىقتارعا بارشا قازاقتار قامقور بولعان. پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ كىتابىنان وقىعانمىن, سوعىس كەزىندە ول كىسىنىڭ ۇيىندە ءبىر بالقار وتباسى تۇرعان ەكەن. قازاقتار بولماسا ءبىزدىڭ جالپى جۇرت بولىپ ساقتالۋىمىز, امان قالۋىمىز قيىن ەدى دەگەندى ءبىزدىڭ قۇلاعىمىزعا قۇيىپ وتىراتىن اكە-شەشەلەرىمىز. ەندى ول ءسوزدى ءبىز ءوزىمىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ, نەمەرەلەرىمىزدىڭ قۇلاعىنا قۇيۋمەن كەلەمىز. ەگەر سول زارلى زاماندا, قۇداي بەتىن ءارى قىلسىن, اكە-شەشەم اشتىقتان, اۋرۋدان نەمەسە قۇسادان ومىردەن ءوتىپ كەتكەندە مىنا مەن 1954 جىلى قازاق جەرىندە دۇنيەگە كەلمەيتىن دە ەدىم! مىنە, ماسەلە قايدا. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ قازاقتارعا, قازاقستاندىقتارعا ايتار العىسىمىز بولەكشە. ينگۋشتار ءۇشىن قازاقستان ءوزىنىڭ وتانىنا اينالعان ەرەكشە مەكەن. مەنىڭ ۇلكەن قىزىم قازاقستاندىق ازاماتقا تۇرمىسقا شىققاندا...
– سولاي ما؟! بىزبەن قۇدا ەكەنسىز عوي!
– قۇدامىز. قۇدا بولعاننان كەيىن عوي ماسكەۋگە كەلگەندەرىڭىزدە الدارىڭىزدان شىعىپ كۇتىپ وتىرعانىم... ايتايىن دەگەنىم, مەنىڭ ۇلكەن قىزىم قازاقستاندىق ازاماتقا تۇرمىسقا شىققاندا قارىنداسىم: «لەيلا, زاماننىڭ وزگەرگەنىن قاراشى. ءبىر كەزدە اتالارىمىز قازاقستانعا قينالا-قينالا بارعان ەدى, ەندى ءبىز قازاقستانعا قۋانا-قۋانا بارا جاتىرمىز!» دەگەن بولاتىن. مىنە, كوردىڭىز بە؟ وسىنىڭ ءبارىن مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ەرەكشە قالپىمەن, حالىقتىڭ سونداي قالپىن جاساپ وتىرعان ارداقتى اداممەن – ەلدىڭ ليدەرى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن بايلانىستىرامىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەڭ ءبىر قيىن جىلداردا ءوزىنىڭ ەلىن ورتاق ماقسات جولىندا بىرىكتىرە ءبىلدى, اسا اۋىر اسۋلاردان امان-ەسەن وتكىزىپ, بيىك بەلەستەرگە باستاي الدى. قازاقستاننىڭ تابىستارى مەن جەتىستىكتەرى, ونىڭ باسشىسىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى باعالى باستامالارى مەنىڭ جانىمدى جادىراتادى, ماقتانىشىمدى تۋعىزادى. بۇلاي دەگەندە مەن قازاقستان ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىم بولعاندىقتان عانا ايتپايمىن, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ عىلىمي نەگىزدەلگەن, جان-جاقتى, تەرەڭ ويلاستىرىلعان ستراتەگياسى ناقتى ناتيجە بەرىپ وتىرعانىن ءوز كوزىممەن كورىپ جۇرگەندىكتەن ايتامىن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الىستان ويلايتىن اقىلماندىعىنىڭ ايقىن مىسالدارى جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋى. ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ, ەلدەگى تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدىڭ ناقتى تەتىگىنە اينالعان اسسامبلەيا بۇگىندە بارشانىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. بۇل قوعامدىق-ساياسي ۇيىم – بۇكىل الەمدە نازارباەۆتىڭ نوۋ-حاۋى دەپ سانالادى. بۇل ۇيىم – ۇلتارالىق قاتىناستاردى جاڭاشا قالىپتاۋدىڭ ۇيرەنەرلىك ۇزدىك ۇلگىسى.
– رۋسلان سۇلتان ۇلى, وسى سوزىڭىزگە دالەل رەتىندە جاڭا عانا بولعان اڭگىمەنى ايتا كەتەيىن. مەملەكەتتىك دۋمانىڭ ۇلت ىستەرى جونىندەگى كوميتەتىندە كەزدەسۋ كەزىندە رەسەي حالىقتارى اسسامبلەياسى قازاقستاننىڭ ۇلگىسى بويىنشا جاسالعانى اتاپ ايتىلدى.
– ءوزى دە سولاي. مەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مەملەكەتتىك بيلىك ورگاندارىمەن, ءارتۇرلى قوعامدىق ۇيىمدارمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس جاساۋ تەتىگى تمد-داعى باسقا مەملەكەتتەر ءۇشىن وزىنشە ءبىر باعىت-باعدار بولا الادى دەپ سەنىممەن ايتامىن.
– جاقىندا, 1 جەلتوقساندا ءبىز تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىن اتاپ وتەمىز. سوندىقتان بۇگىنگى اڭگىمەدە نەگىزگى تاقىرىپ نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولسا دەپ سۇرايمىن. ەگەر ۇلگەرىپ جاتساق, بۇل سۇحباتتى سول كۇنى جاريالاۋعا تىرىسامىز. وسىدان ەكى جىل بۇرىنعى, استاناداعى جۇزدەسۋىمىز كەزىندە ءسىز نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن العاش كەزدەسۋىڭىز جايىندا اڭگىمەلەگەن ەدىڭىز. بىراق سايلاۋ كۇنى جانە سايلاۋدىڭ رەسمي قورىتىندىسى شىققانشا پرەزيدەنت لاۋازىمىنا كانديداتتار جونىندە ەشتەڭە ايتۋعا بولماعاندىقتان, ول سوزدەرىڭىز تەك ديكتوفوندا قالىپ قويدى. ەندى سول كەزدەسۋدى قايتادان ەسكە ءتۇسىرۋىڭىزدى سۇرايمىن.
– وعان دا وتىز جىلداي بولىپ قالىپتى. 1989 جىل ەدى. كسرو حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ سەزى ءوتىپ جاتقان كەز. ماعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەزدە سويلەگەن ءسوزى قاتتى ۇنادى. ول بۇكىل ەلدىڭ جانە ءوزى باسقارىپ وتىرعان رەسپۋبليكانىڭ دەموكراتيالىق وزگەرىستەر كەزىندە قالاي جاڭعىرۋعا ءتيىستى ەكەنىن قولمەن قويعانداي ەتىپ ايتىپ بەردى. بۇل ءسوزدىڭ باتىلدىعى, كادىمگى قاساڭ قالىپتارعا سىيمايتىن جاڭاشىلدىعى, ءجۇرىپ جاتقان پروتسەستەردى تەرەڭ تالداۋى باسقا دەپۋتاتتارعا دا ەرەكشە اسەر ەتكەنىن ۇزىلىسكە شىعا سالىسىمەن-اق باستالعان قىزبا-قىزۋ پىكىر الماسۋدان ءبىلدىم. نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن كسرو ۆيتسە-پرەزيدەنتى نەمەسە ەل ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى قىزمەتىنە ۇسىنۋ جونىندەگى اڭگىمە ءدال سول جەردە, سەزد كۋلۋارىندا شىققان بولاتىن. ەگەر سول كەزدە وسىنداي شەشىم قابىلدانعاندا تاريح تەگەرشىگىنىڭ باسقاشا اينالىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن ەدى دەپ تە ويلايمىن. جارايدى, وتكەن ءوتتى, كەتكەن كەتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سول كەزدەگى الىپ ەلدىڭ كولەمىندەگى اسا جوعارى بەدەلىنە مىسال رەتىندە مىنانداي جاعدايدى ايتايىن. 1992 جىلى, تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى قۇرىلعاننان كەيىن العاش رەت بۇكىلارميالىق وفيتسەر جينالىسى ۇيىمداستىرىلعان ەدى. ونى مارشال شاپوشنيكوۆ جۇرگىزىپ وتىردى. اۋەلدە تمد-دا قارۋلى كۇشتەر ورتاق بولىپ بەلگىلەنگەنى ەسىڭىزدە شىعار. سول بۇكىلارميالىق وفيتسەر جينالىسىندا بارشا گەنەراليتەت, وفيتسەرلەر جينالىسقا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەلۋىن قالايتىندارىن ايتىپ وتىرىپ الدى. ورتاق قارۋلى كۇشتەردىڭ نەگىزىنەن شوعىرلانعان جەرى رەتىندە رەسەي پرەزيدەنتىن شاقىرۋ جونىندە ناقتى ۇسىنىس بولعاندا دا, جينالعاندار ء«بىز ەلتسينگە سەنبەيمىز, ءبىز نازارباەۆقا سەنەمىز» دەپ ايتقان بەتتەرىنەن قايتپادى. اقىرى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى كەلىپ, جاڭادان قالىپتاسقان جاعدايدىڭ ءبارىن تۇسىندىرگەننەن كەيىن عانا جۇرت ساباسىنا ءتۇستى. سوندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلدى رەفورمالاۋ جونىندەگى تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان تىڭ ۇسىنىستارى كەيىننەن جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىندە جۇزەگە اسقانىن ءبارىمىز كوپ ۇزاماي-اق كورە الدىق. بۇگىندە نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان قول جەتكىزگەن تابىستاردى بۇكىل الەم تانىپ-ءبىلىپ وتىر.
قازاقستان تۋرالى جازعان اۆتورلاردىڭ ءبىرازى ونداعى وزگەرىستەردىڭ سيپاتىن سينگاپۋرداعى ءىرى رەفورمالارمەن سالىستىرىپ جاتادى. بىراق بۇل ارادا قازاقستاننىڭ جەر اۋماعى دا, ەتنوستىق قۇرامى دا, ءدىني ارتەكتىلىگى دە, قازبا بايلىقتارىنىڭ كولەمى دە سينگاپۋرمەن ءتىپتى سالىستىرۋعا كەلمەيتىنىن ەستە ۇستاۋعا ءتيىسپىز. سوندىقتان دا قازاقستاندا رەفورما جۇرگىزۋ وزگە ەلدەردەگىدەن الدەقايدا قيىن. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شىن قادىر-قاسيەتى سول قيىندىقتاردىڭ ءبارىن دە ەڭسەرە العاندىعىنان تانىلادى. مەن ءوز باسىم ينگۋشەتيا رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعانىمدا كوپ ماسەلەلەردە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ناقتى تاجىريبەسىنە ارقا سۇيەپ, وزىمە باعىت-باعدار ەتىپ ۇستانىپ وتىردىم. مىسالى, ينگۋشەتيانىڭ جاڭا استاناسىن – ماگاس قالاسىن سالۋ جونىندە شەشىم قابىلداعانىمدا مەن ءۇشىن ەڭ باستى, ەڭ مىقتى ارگۋمەنت نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ استاناسىن الماتىدان استاناعا اۋىستىرۋ بولعانىن ءدايىم ايتىپ جۇرەمىن.
قازىر قازاقستاندى بۇكىل الەم بىلەدى, قازاقستاندى بۇكىل الەم مويىندايدى. قاي ەلگە بارساڭىز دا, ىسكەرلىك ساپارمەن جۇرگەن, وقىپ جۇرگەن, دەمالىپ جۇرگەن, ەليتالى دۇكەندەردە جۇرگەن قازاقستاندىقتاردى كوپتەپ كورەسىز. بۇل ەل حالقىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن, كاسىبي دارەجەسىن, ءال-اۋقات جاعدايىن كورسەتەتىن ناقتى مىسال. مەن ءوز باسىم نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ جاستاردى شەتەلدەردە وقىتۋدى كوزدەپ, ارنايى باعدارلاما جاساعانىن ەرەكشە قادىرلەيمىن, سول باعدارلاما بويىنشا وقىپ كەلگەن, وقىپ كەلەتىن جۇزدەگەن, مىڭداعان تۇلەكتەردىڭ جاڭا قازاقستاندى وركەنيەتتىڭ بيىك بەلەستەرىنە كوتەرەتىندىگىنە كامىل سەنەمىن. ەلدىڭ شيكىزات شىعارۋمەن شەكتەلمەيتىن, وسى زامانعى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق مەملەكەت قۇرىپ جاتقانى دا قاتتى قۋانتادى. وسىنىڭ ءبارىنىڭ باستاۋىندا بۇگىندە بۇكىل الەمگە تانىلعان باسشى – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇر. نازارباەۆتىڭ ىقپالى قازىر تەك تمد كولەمىمەن شەكتەلمەيدى. نازارباەۆتىڭ رەسەي مەن تۇركيا اراسىنداعى ءورشي جازداعان جانجالدى قالاي تىنىشتاندىرىپ بەرگەنىن بارشا دۇنيە بىلەدى. نازارباەۆتىڭ سيرياداعى سوعىس ءورتىن توقتاتۋعا سەبەپكەر بولعان, قاقتىعىس باستالعالى بەرى رەسمي بيلىك پەن قارۋلى وپپوزيتسيانى تۇڭعىش رەت كەلىسسوز ۇستەلىنىڭ باسىنا بىرگە وتىرعىزعان استانا پروتسەسىنىڭ باستاماشىسى ەكەنىن دە بارشا دۇنيە تانيدى, مويىندايدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتاي تۇلعامەن جاقىن ارالاسۋعا, سونداي ساياساتكەردەن كوپ نارسە ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بەرگەن تاعدىرىما ريزامىن. تاريحتىڭ بەتبۇرىستى بەلەسىندە وسىنداي ازاماتتى تاڭداعان, ەلىم دەگەن ەرگە سەنگەن, جاڭا مەملەكەت قۇرۋدىڭ بار مۇمكىندىگىن ءبىر قولىنا بەرگەن قازاق حالقىنىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ دانالىعىنا دا ريزالىعىمدى ايتۋدى پارىزىم سانايمىن. بارشا قازاقستاندىقتارعا تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنىمەن شىن جۇرەكتەن قۇتتىقتاۋىمدى, ءوزىمنىڭ كىندىگىم كەسىلگەن قازاق جەرىنە, ەلىمنىڭ زۇلمات سىناقتان امان قالۋىنا كومەكتەسكەن قازاق ەلىنە العىسىمدى جەتكىزۋدى سۇرايمىن. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا گازەت ارقىلى بولسا دا ىستىق سالەمىمدى ارنايمىن.
– قۇرمەتتى رۋسلان سۇلتان ۇلى! الدىن الا ويلاستىرىلماعان سۇحباتقا كەلىسىم بەرگەنىڭىز ءۇشىن, ەلىمىز, ەلباسىمىز تۋرالى جۇرەكجاردى سوزدەرىڭىزدى اقتارىلىپ ايتقانىڭىز ءۇشىن سىزگە دە كوپ راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ
