ونىڭ ايعاعى ەلباسى «مادەني مۇرا», «حالىق – تاريح تولقىنىندا», ت.ب. باعدارلامالار ارقىلى بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە سالت-ءداستۇر, بۇرىننان قالىپتاسقان جاراستى ادەت-عۇرىپتىڭ شۇرايلى تۇستارى قۇلپىرىپ, جاڭاشا سيپاتقا يە بولىپ, جاستار تاربيەسىندە وزىندىك ورنىن الۋدا. بۇرىن تۇمشالانىپ كەلگەن ءتىل ماسەلەسىندە, ءدىن ماسەلەسىندە لايىقتى يگى قادامدار جاسالدى. ەلدىكتىڭ وركەن جايۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەك بولعان جات ءدىننىڭ كەسىرى, تەرروريزم مەن جەمقورلىققا قارسى كۇرەس جۇيەلى جولعا قويىلۋدا. ءومىر – كۇرەس. ول اسىرەسە, قازىرگىدەي زىمىران زامان تالابىندا ۇشقىر سيپاتقا يە بولماق. سوندىقتان ادامنىڭ جان دۇنيەسى, رۋحاني بايلىعى دا جەدەل قارقىنمەن دامىپ, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋى قاجەت.
ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنداعى «جاڭا تۇرپاتتى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ», – دەپ ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ اتقارۋعا ءتيىس مىندەتتەرىن ايقىنداپ بەرگەن تاريحي قۇجات دەر ەدىم.
ۋاقىت تالابىنا ساي ءۇش تىلدە ەركىن سويلەيتىن, ءبىلىم بەرۋ گرانتتارى بويىنشا ءبىلىم العان جاستارىمىزدىڭ دەڭگەيىن 2010-2015 وقۋ جىلدارى ولاردىڭ 90 پايىزى جۇمىسقا ورنالاسقانىنان-اق اڭعارۋعا بولادى. بۇل – ەلباسى ماقالاسىنداعى «بولاشاقتا ۇلتتىڭ تابىستى بولۋى ونىڭ تابيعي بايلىعىمەن عانا ەمەس, ادامدارىنىڭ باسەكەلىك قابىلەتىمەن ايقىندالادى» دەگەن سوزىنە ايعاق بولا الادى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ماقالاسىنىڭ ء«ححى عاسىرداعى ۇلتتىق سانا» تۋرالى ءبىرىنشى بولىمىندە: «كۇن ساناپ وزگەرىپ جاتقان ءدۇبىرلى دۇنيەدە سانا-سەزىمىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا ابدەن ءسىڭىپ قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردان ارىلماساق, كوش باسىنداعى ەلدەرمەن تەرەزەمىزدى تەڭەپ, يىق ءتۇيىستىرۋ مۇمكىن ەمەس», – دەي كەلىپ, مىنا ماسەلەنى اشىق ايتتى, – «جاڭا تۇرپاتتاعى جاڭعىرۋدىڭ ەڭ باستى شارتى – سول ۇلتتىق كودىڭدى ساقتاي ءبىلۋ. ونسىز جاڭعىرۋ دەگەنىمىزدىڭ قۇر جاڭعىرىققا اينالۋى وپ-وڭاي». بۇل وي سانامىزدا جاڭعىرىپ ءجۇر. وتكەنىمىزگە توپىراق شاشىپ, تاريحىمىزدى, ۇلى تۇلعالارىمىزدى جوققا شىعارۋ ادامگەرشىلىك ار-نامىسىمىزعا سىن بولادى. ونى ەلباسى ءوزى دە «ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الماسا, ول اداسۋعا باستايدى», دەپ «ۇلتتىق كودتى – ۇلت جادىناماسى» ەكەنىن ەسكەرتىپ وتىر.
ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان عاسىر – ءبىلىم مەن عىلىم عاسىرى. نەگىزى, قانشا قۇمارىڭ قانىپ ىشسەڭ دە سارقىلمايتىن, تەرەڭىنە بويلاعان سايىن وزىنە باۋراپ الاتىن جانىڭا جاققان اقىل مەن دانالىق شىرىنى ءبىلىم ەكەنىنە تالاس جوق. ال ءبىلىم نەگىزى – مەكتەپتە, دامىتۋ, جەتىلدىرۋ, قاناتتاندىرۋ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇلەسىندە. سول سەبەپتى ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ دا الدىنا قويعان ماقساتى – وتانىن شىن سۇيەتىن پاتريوتتار, كوپ ءتىل بىلەتىن, كرەاتيۆتى جانە سىني تۇرعىدان ويلاۋعا قابىلەتتى, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستاناتىن, ساۋاتتى, وزىنە جۇكتەلگەن مىندەتتى ورىنداۋعا دايىن, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە بىلەتىن ۇرپاقتى قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەمىز.
بارلىق عالىمداردىڭ تۇجىرىمى, جاڭعىرۋدىڭ رۋحاني جاڭارۋسىز, ادامي فاكتورسىز بولمايتىنىن ايتادى. وسى وي توڭىرەگىندە فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور امانگەلدى ايتالى مىناداي مىسال كەلتىرىپتى. «حح عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا ۆ.ي.لەنينمەن ايتىسقان, كەيىن اقش-قا كەتكەن رەسەيلىك الەۋمەتتانۋشى-فيلوسوف پيتيريم سوروكين بولشەۆيكتەر كوسەمىنە: ء«سىز ءسوتسياليزمدى, كىممەن, قانداي ادامدارمەن قۇرماقسىز؟ رەسەي سوتسياليزمگە دايىن ەمەس. ەل نادان, ادامي الەۋەتى تومەن. مۇنداي ەلدە ءسوتسياليزمدى كۇشپەن, قۋعىن-سۇرگىنمەن قۇراسىز. بۇل ءتۇبى ءسوتسياليزمدى قۇرتادى», – دەدى. ايتقانى كەلدى. «ناقۇرىستار مەن قابىلەتسىز ادامداردان تۇراتىن قوعام ەشۋاقىتتا ۇلكەن تابىسقا يە بولا المايدى. ءبىر توپ ساۋاتسىز ناداندارعا تاماشا كونستيتۋتسيا بەرسەڭىز دە تاماشا قوعام قۇرا المايسىز. ال كەرىسىنشە, تالانتتى, دارىندى, ءبىلىمدى, دەنى ساۋ, جىگەرلى ازاماتتاردان تۇراتىن قوعام ءسوزسىز, ءومىر ءسۇرۋدىڭ جاڭا, ىلگەرى جولدارىن باستاپ, تابىستارعا جەتەدى», – دەدى ول. بۇل – وتە قۇندى پىكىر. كەيىن مۇنى ادامي كاپيتال دەپ اتادى. ەلباسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى ادامي كاپيتال ساپاسىن جاقسارتۋ تۋرالى تاپسىرماسى وسى يدەيامەن ۇندەسىپ جاتىر. نەگىزىندە, اقپاراتتاندىرۋ ءداۋىرى, ءسوز جوق, ادامعا, ونىڭ رۋحاني ۇستانىمىنا تىرەلەدى».
ەلىمىزدىڭ ءۇشىنشى, ياعني رۋحاني جاڭعىرۋى مەن ءبىلىمدى ۇلت, بوياۋ-بولمىسىن جوعالتپاعان جۇرت اتانۋى تۇرعىسىنان سانالى كوزقاراسپەن زەردەلەسەك, جاھاندانۋدىڭ كۇماندى تۇستارىنان دەرەۋ باس تارتۋىمىز قاجەتتىگى كوڭىلگە قونادى. ونسىز دا ولاردىڭ ارباۋىنا ەرىپ سالت, ءداستۇر, ۇلتتىق ناقىش سىندى قىمبات قازىنامىزدىڭ بوياۋىن سولعىن تارتتىرىپ الدىق. وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, جۇرەگىندە يمانى, كوكىرەگىنەن يبا-ادەبى ۇزىلمەگەن, اۋزىندا دۋا, ساقالىنا كيە دارىعان قازاق بولىپ قالعانىمىزعا نە جەتسىن! عاسىرلار بويى قالىپتاسقان داعدىمىزدان جاڭىلۋ استە ابىروي اپەرمەسى ايان.
باتىسقا ەسسىز ەلىكتەۋشىلىككە بوي الدىرىپ, تەلەديدارداعى ماعىناسىز سەريالدارعا تەلمىرىپ, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەردى مانسۇقتاۋ ءبىزدىڭ سانا-سەزىمىمىزگە سەلكەۋ تۇسىرگەنىن مويىنداماسقا امال جوق. بۇرىن كىتاپ دەسە, ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن ەرەسەكتەر دە ادەتىنەن جاڭىلدى. جاستارمەن بىرگە ينتەرنەتكە تەلمىرەتىنى وتىرىك ەمەس. ءباسپاسوزدى, راديو, تەلەديداردى جاڭالىقتىڭ جارشىسى, ونەردىڭ تاعىلىمدى قۇرالى دەگەن ۇعىمدى اداستىرىپ, تەلەديدار انشىلەردىڭ ەرمەگىنە اينالا باستادى. جۋرناليستەر قاۋىمى ىعىستىرىلىپ, ارتىستەر تەلەديداردى جاۋلاپ الدى.
ۇلتتىق سانانىڭ قالىپتاسۋى تاريحي سانادان باستاۋ الاتىنى ءمالىم. تاريحي سانا قالىپتاسۋ ءۇشىن دە ادام ەڭ اۋەلى ءوزىنىڭ ءتول تاريحىن, شىققان اتا-تەگىن ءبىلۋى كەرەك. وسكەن ورتانىڭ ەل جادىندا قالعان ەلەۋلى وقيعالارىن ساراپتاماي ءوسۋ مۇمكىن ەمەس. ونى ايتىپ ۇعىندىراتىن اتا-بابا ونەگەسىن قالاي نازاردان تىس قالدىرارسىز؟ جاستايىنان كوزى قانىپ وسكەن ولكەنىڭ ءار تاسى كەلەشەكتە باعىت سىلتەيتىن عاسىرلار قويناۋىنداعى ماڭگىلىك باعدارشامىڭ بولىپ قالا بەرمەك.
باعزى داۋىرىمىزدەگى تاريحي تۇلعالارىمىز تۇرماق, تاۋەلسىز ەلدىڭ تۋىن جەلبىرەتكەن مارقاسقا ەرلەردىڭ ەسىمىن جاستاردىڭ كوبى بىلمەيدى. ەلباسى سول ءۇشىن رۋحاني جاڭارۋدىڭ ءبىر تەتىگى رەتىندە قاراستىرىپ: «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدىڭ جوباسىن» جاساۋدى تاپسىردى. ول ءۇشىن قازاق مادەنيەتىن شىرقاۋ شەگىنە شىعاراتىن تۇلعالاردى شەتتەن ىزدەمەي, ءوز الەۋەتىمىزدى پايدالانعانىمىز ءجون. ول ۇلتتىق كودتى ساقتاپ, جاڭعىرتۋدى جەدەلدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. سوندا عانا ءبىز: ء«بىرتۇتاس ۇلت بولۋ ءۇشىن بولاشاققا نىق قادام باساتىن بولامىز». سول ارقىلى – الەمدەگى ەڭ دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلارىمىز انىق.
ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە جاستاردىڭ ەرىكتى ءارى ەركىن ويلى ازامات بولىپ قالىپتاسۋىنا مۇمكىندىكتەر مول. ولار ويلارىن اشىق ايتىپ, پىكىرتالاستاردا جۇيەلى سويلەۋگە, تۇشىمدى جاۋاپ بەرۋگە داعدىلانادى. ەل جايلى تولعانىپ, بولاشاققا سانالى تۇردە باتىل قادام جاسايدى. قازەقحسۋ-دا ستۋدەنتتىك ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ستۋدەنتتىك بىرلەستىگى (سب) ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. ونىڭ قۇرامى 24 كلۋب پەن ۇيىرمەدەن تۇرادى: كوشباسشىلار كەڭەسى, ينتەللەكتۋالدىق دامۋدىڭ ۇيلەستىرۋشى كلۋبى, دەبات كلۋبى, ستۋدەنتتەر ءۇيىنىڭ ستۋدەنتتىك كەڭەسى, «جاس وتان» مك, ت.ب.
* * *
قازاق جەرىنىڭ استىندا اسىل قازىنا, كەن بايلىعى مول دەپ اڭىز قىلادى. سونداي مول قازىنا قازاق ەلىنىڭ ءون بويىندا تۇنىپ تۇر. ول – ادەبيەت, ءان-كۇي. كۇن كورۋ ءتاسىلىنىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ نەبىر تاماشا امالى قازاق ساحاراسىندا ەركىن تىنىستاۋدان باستالادى.
قازاقتىڭ كەز كەلگەن سالت-ءداستۇرىنىڭ استارىندا تەرەڭ ماعىنا بار. ونى عىلىم دالەلدەپ وتىرعانى شىندىق. ەندەشە «رۋح مادەنيەتىن بوتەننەن قارىزعا الۋعا بولا ما؟! دەپ وي تولعاساڭىز, ناتيجەسى كۇندەلىكتى قازاق تۇرمىسىندا دايىن تۇر. ەندەشە وزىمىزدە بار داۋلەتتى جاتتان الۋعا نەگە قۇمارتۋعا ءتيىسپىز؟
وسىنىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا بيىلعى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنداعى: «مەملەكەت قۇرۋ جولىندا تەڭدەسسىز, مول تاجىريبە جيناپ, جاڭا كەزەڭگە قادام باسىپ وتىرمىز. الدىمىزدا قانداي قيىندىقتار كەزدەسسە دە, ولاردى ەڭسەرە الاتىنىمىزعا سەنىمدىمىن. ءبىزدىڭ باستى كۇشىمىز – بىرلىكتە. قازاقستاندى كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن بۇدان دا ءوسىپ-وركەندەگەن ەلگە اينالدىرامىز!», – دەگەن تاپسىرماسىن مۇلتىكسىز ورىنداۋعا بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمىلدىراتىن بولامىز.
سارسەنعالي ءابدىماناپوۆ,
قازاق ەكونوميكا, قارجى جانە حالىقارالىق ساۋدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
جوعارى مەكتەپ حالىقارالىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
