ءبارىن ەمەس, ارينە.ال ءسىز, قادىرلى انەكە, انەس اعا, وسىنشا جاسقا كەلسەڭىز دە شاۋ تارتتىم, شارشادىم دەمەستەن, تۋراسىن ايتقاندا «اق قاعازدىڭ كيەسىنەن» قورىقپاي, التىن ۋاقىتىڭىزدى كاكىر-شۇكىرگە جانە جىرىمشىلاماي, مايدان قىل سۋىرعانداي ادەبي شىعارمالارىمەن قاتار, دۇنيەجۇزىلىك تاريحتان قازاققا قاتىستى ءبىر تىڭ دەرەك تاپساڭىز, سونىڭ ارعى قاتپارىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, سوڭىراعى كۇنى «ويپىر-اي» دەگىزەتىندەي سونى دۇنيە جازىپ شىعاتىن جانكەشتىلىگىڭىز, ەڭبەكقورلىعىڭىز ارىپتەستەرىڭىزدى ۇنەمى تاڭعالدىرۋمەن كەلەدى.
سوناۋ 1963 جىلى جارىق كورگەن «داۋىل» اتتى تىرناقالدى اڭگىمەڭىزدەن باستاپ, كەشە عانا «ەگەمەننىڭ» ەكى نومىرىندە باسىلعان «جايدارى ءابىش, جابىرقاۋ ءابىش...» اتتى ەسسەڭىزدىڭ ارالىعىنداعى شىعارماشىلىق جولىڭىزدى شوتتىڭ تاسىنا سالسا, قانشا توم كىتاپ بولارىن كىم ءبىلسىن. ءيا, كىتاپتىڭ كولەمى مەن سانى جازۋشى تالانتىنا انىقتاما بولا المايدى. دەگەنمەن ىشتەي تاۋبەگە كەلەتىنىمىز, ءسىزدىڭ قالامىڭىزدان تۋعان كوركەم شىعارمالار بولسىن, تاريحي-تانىمدىق دۇنيەلەر بولسىن, وقىرمان نازارىنان ەلەۋسىز, دۇكەن سورەلەرىندە سۇرلەنىپ قالىپتى دەگەندى ەستىسەك قانەكەي!
وسى ماقالاعا وتىرماس بۇرىن شىعارمالارىڭىزدى تاعى ءبىر سۇزگىدەن وتكىزىپ شىعايىنشى دەپ ويلاعام. تەڭىز تاقىرىبىنا قالام سىلتەيتىندەردى, نەگە ەكەندىگىن قايدام, ىشكى تۇيسىكپەن جانىما جاقىن تارتىپ تۇرامىن. تەڭىز دەگەن جارىقتىقتىڭ كوپ پەندە تۇسىنە بەرمەيتىن قۇپياسى بار, كوپ پەندە بايقاي بەرمەيتىن عاجايىپ مۇڭى مەن سىرى بار. ورىستىڭ تاماشا جازۋشىسى ك. پاۋستوۆسكيدىڭ «تەڭىز جاعالاۋىندا تۋعانداردىڭ اقىن بولماسقا قاقىسى جوق» دەيتىنى ءسىرا, بەكەر ايتىلماسا كەرەك. ءوز سوزىڭىزبەن باياندالعان ومىربايانعا قاتىستى ءبىر شتريح: «مەنىڭ وسكەن ورتام تەڭىزشى, بالىقشى ەل. استراحان وبلىسىنىڭ اق ساراي ولكەسىنىڭ ءتولىمىن. مەنىڭ سويىمنىڭ (فاميليام) ساراەۆ بولۋى تەگىن ەمەس. ءبىر كەزدە ورتالىعى وسى ساراي قالاسى بولعان التىن وردا ءيسى قازاقتىڭ استانا جۇرتى ەدى. قازاقستانمەن رۋحاني ارا-قاتىناسى ۇزىلگەلى كوپ بولعان. قازاقستان جۇرتى سياقتى زامان اۋانىنا اۋىسىپ جاڭارماعان, سول اتام زامانعى كورگەن-بىلگەن قازاقشىلىعىن تۇتىنىپ قالعان. ءان ماقامدارى دا, ءسوز ساپتاۋلارى دا ەسكى.
وعان قوسا تەڭىز تىرلىگى مەن كاسىپتەرىنە وراي كاسىبي سوزدەردى كوپ قولدانادى. ءوز وسكەن ورتامنىڭ ءتىلىن قازاقتىڭ ادەبي تىلىمەن ۇشتاستىرۋ ماعان كوپ قيىندىقتار تۋعىزدى. قازاقشا جازۋعا توسەلۋىم وڭاي بولمادى. تامىرى توپىراققا دۇرىس وتىرعىزىلماعان اعاشتاي توقتاپ بارىپ ءوستىم...» سول «توقتاپ بارىپ وسكەن» قالامگەرىڭىز اسىرەسە ادام پسيحولوگياسىنىڭ الۋان قىرلى ارپالىس سەزىمدەرىن تەڭىز تاقىرىبىمەن ادەمى قيۋلاستىرا وتىرىپ, «مۇنارلار شاقىرادى», «قاراشا وتكەن سوڭ», «بوزقىراۋ», «اق تىمىق ءتۇن», «تەڭىز سارىنى», «التىن ارال», «توسقاۋىل», «ورتەنگەن كەرۋەندەر», «مۇڭىم مەنىڭ», «اسىلدىڭ» سىنىعى» پوۆەستەر-اڭگىمەلەرىمەن قوسا, «ەدىل-جايىق» تريلوگياسى, «يساتاي مەن ماحامبەت», «مۇحامبەت پايعامباردىڭ ءومىرى», «قالماق قىرعىنى» اتتى ت.ب. ادەبي, تانىمدىق توپتامالارى; قازاق تاريحىنىڭ جاڭا تۇرپاتتى تىنىسىن اشاتىن «كونەلىكتەر», «كوك تۇرىكتەرى», «نوعايلى» ەڭبەكتەرىن ۇسىنىپتى. از با, كوپ پە؟
ماحامبەت! حالىقتىڭ قاشاننان اسىل ارمانى – ەركىندىكتى, تەڭدىكتى, جاقسى تۇرمىستى اڭساۋى, اتا جاۋىنا قانى قايناعان وشپەندىلىك, اتا سالتقا ادالدىق سەكىلدى باتىرلىق جىرلارىنىڭ ماحامبەت پوەزياسىنان مولىراق ۇشىراسۋى جانە بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ماحامبەت جىرىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ بارعان سايىن كۇشەيە ءتۇسۋى – كوڭىلگە جىلىلىق ۇيالاتادى.
ءيا, سىزگە دەيىن دە ماحامبەت-يساتاي تاقىرىبىنا قىزىعۋشىلىق تانىتۋشىلار از بولماعان. ىقىلمان شورەكوۆ, قاجىم جۇماليەۆ, بەرقايىر امانشين... ءارى قوس باتىردىڭ ەرلىگى مەن ورلىگىن جىرعا قوسۋشىلار قانشاما! وسىلاردىڭ اراسىنان تاعى بىرنارسە تابامىن, شىندىق ءالى تولىق اشىلماعان سەكىلدى دەپ, بىلايعى دۇنيەنىڭ ءبارىن ىسىرىپ قويىپ, بەل شەشىپ كىرىسىپ كەتكەندىگىڭىزدى باتىلدىق دەمەسكە ءبىزدىڭ دە ءاددىمىز قالمادى. ماحامبەت اقىن ولەڭدەرىن بالا كۇنىڭىزدەن جاتتاپ, يساتاي باتىر رۋحىن جان-جۇرەگىڭىزبەن سەزىنىپ وسكەندىگىڭىزدىڭ ارقاسى ما, «يساتاي مەن ماحامبەت» زەرتتەۋ ەڭبەگىڭىزگە تۇتاس جيىرما جىل ۋاقىتىڭىزدى ارناپسىز.
«يمانداي شىنىم, كىتاپ بولسىن, جارىق كورسىن دەپ جازعانىم جوق, ءوزىم ءۇشىن, ءوزىم ءتۇسىنۋ ءۇشىن جازدىم» دەيسىز بۇل شىعارمانى. كوتەرىلىس تاريحىن كەزەڭ-كەزەڭگە ءبولىپ, جىلنامالىق ءتاسىلدى قاتاڭ ساقتاي وتىرىپ, كوز مايىن تاۋىسىپ قاعازعا تۇسىرە باستاعاندا-اق كەي تۇستارداعى ءار كۇن, ءار اپتا سايىنعى بەتى اشىلا باستاعان شىندىق ءسىزدى مىقتاپ ءوز يىرىمىنە تارتىپ اكەتكەنگە ۇقسايدى. ەل باسىنا كۇن تۋعاندا يساتاي مەن ماحامبەت باتىرلاردىڭ قاسىنان تابىلعان جاۋىنگەر-ساربازدارى تۋرالى, ولاردىڭ وسى كۇندەرى امان-ەسەن جەر باسىپ جۇرگەن ۇرپاقتارى تۋرالى تولىمدى ماعلۇمات قالدىرسام دەگەن ارمان-ماقساتىڭىز تولىقتاي اقتالدى عوي دەگەن ويدامىز.
باسقا جۇرتتى قايدام, ءسىز ءبىز ءۇشىن ومىردە وتىرىك ايتپايتىن ادام سەكىلدى ەلەستەيسىز. بايپاڭ-بايپاڭ ءجۇرىس-تۇرىسىڭىز, القالى جيىنداردا ادەبيەتىمىزدىڭ اقساقالىنىڭ ءبىرى دەپ ءسوز بەرىلە قالعاندا الدىمەن ءسوزدى باياۋلاپ باستاپ, ارتىنشا بابى كەلگەن تۇلپارداي تۇيدەك-تۇيدەك توسىن ويلاردى ۇستەمەلەتە جونەلەتىندىگىڭىز, ءتىپتى, دوڭگەلەتىپ ساقال قويعانىڭىزعا دەيىن ەشكىمگە ۇقسامايدى. كورنەي چۋكوۆسكي «پيساتەل ۆ روسسي دولجەن جيت دولگو» دەيدى. تەك رەسەيدە عانا ما ەكەن؟ ءسىرا, ءاربىر قالامگەردىڭ, ەگەر ول شىنىمەن حالقىنىڭ قامىن جەپ, ەل تاعدىرىنا جانى اۋىراتىن قالامگەر بولسا ۇزاق ءومىر ءسۇرىپ, بويىنداعى بارىن سوڭعى نۇكتەسىنە دەيىن سارقىپ بەرىپ, وزگەلەرگە ءوزىن دە, ءوزىنىڭ حالقىن دا كەڭىرەك تانىتىپ, تۋ سەكىلدى قالامى قولىنان سىلق ەتىپ تۇسكەنشە عۇمىر كەشكەنگە نە جەتسىن. وسى ورايدا شىعارماشىلىقپەن ادال ءومىر ءسۇرىپ, ادەبيەتىمىزدىڭ بار جانرىندا قاجىماي-تالماي ەڭبەك ەتىپ جانە سول قىرۋار ەڭبەگىنىڭ قىزىعىن دا ءبىرشاما كورىپ ۇلگەرگەن يماندى بولعىر قادىر مىرزا ءالى اعامىزدىڭ ءجونى بولەك ەدى عوي. ءسىزدىڭ دە الا-بوتەن ەڭبەكقورلىعىڭىز ءبىر اتانعا مولىنان جۇك بولعانداي.
تاياۋدا ءومىر بويى جازعان سىزعاندارىمنىڭ كەلەشەك قاجەتىنە جارايدى-اۋ دەگەندەرىن سۇرىپتاپ, ەلەپ-ەكشەپ, قىرناپ-سۇرنەپ, قىسقارتىپ-قوسىپ, اۋزىن شىمشىپ بۋىپ, 25 تومدىقتى دايىنداپ قويدىم دەيسىز. ال تاڭعالماي كورىڭىز! بۇل قىرۋار ەڭبەك كوزدىڭ قاراشىعىنا سىزات تۇسىرمەي شىداتا ما؟! جانە مىنانى تاعى ۇستەمەلەيسىز: «سانامالاي باستاساڭ, جاس دەگەن بىرازعا كەلدى عوي. بىراق ادامدا بيولوگيالىق جاس دەگەن بولادى دەيدى. مەن بيولوگيالىق جاسىمنىڭ قانداي ەكەندىگىن بىلمەيمىن, بىراق جۇمىستان قالىپ, قاجىر-قايراتىم تايىپ, جۇمىس ىستەي الماعان كۇنىم جوق. شۇكىر, ءالى دە جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن». جۇمىس ىستەي بەرىڭىز!
ءسىزدىڭ ادەبي قاۋىم مويىنداعان سوقتالى شىعارماڭىز – «ەدىل-جايىق» رومانى. 1994 جىلى اتالمىش شىعارماعا مەملەكەتتىك سىيلىق بەرىلدى. رومان وقيعاسى 1918 جىلدىڭ كۇزىنەن باستالىپ, 1919 جىلدىڭ اقىر سوڭىمەن اياقتالادى. ءبىر جىلدىڭ اۋماعىنا قانشاما كەزەڭدىك وقيعالاردى سىيعىزا بىلگەنسىز جانە ءبىر وڭتايلىسى, ساياساتتىڭ سويىلىن سوققان بىردە-ءبىر كەيىپكەر كوزگە ۇشىراسپايدى, ءتىپتى, ونى ايتاسىز, رەۆوليۋتسيانىڭ دابىرا-داماي داڭعىراسى دا كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىلمەيدى. روماندا توڭكەرىس وقيعاسى توتەنشە كوزقاراسپەن سۋرەتتەلەدى, سۋرەتتەلگەننەن بۇرىن كۇندەردىڭ كۇنىندە كەڭەستەر ءداۋىرىنىڭ كۇنى وتەتىندىگىنە ساۋەگەيلىك جاسالعان ەپيزودتار دا وقىرماندى بەيجاي قالدىرمايدى. كەيبىر شىعارمالاردى وقىعاندا تابان استىنان پەندەلىگىڭ ۇستاپ, قاشان اياقتالادى ەكەن دەپ ينەنىڭ ۇشىندا وتىرعانداي حال كەشەسىڭ عوي, ال كەيدە وسى قۇبىلىس كەرىسىنشە ىڭعاي تانىتادى دا, شىعارما ءازىر بىتپەسە ەكەن دەپ ارقاڭدى جارعا تىرەيسىڭ. «الاشوردا» قوزعالىسىنىڭ ۇلت مۇددەسىنە ساي ساياسي كۇش رەتىندە باس كوتەرۋى دە شىنايىلىقپەن ءورىلىپ وتىرادى.
رومانداعى ومىردە بولعان ناقتىلى دەرەكتەر, تاريحي وقيعالار تىزبەسى كوركەم دۇنيەنىڭ جۇرەك شىمىرلاتار تولعانىس ەكپىنىنە ەشقانداي كولەڭكەسىن تۇسىرمەيدى. ۋاقىت جاعىنان ءبىر جىلدىق مەرزىم قامتىلعانىمەن, ال كۇرەسكەرلىك تۇرعىداعى وقيعالار جەلىسى استراحاننان باستالىپ, اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, ورال وبلىستارىنىڭ اۋماعىمەن ۇشتاسادى. استراحان مەن اتىراۋ اراسىنداعى زابۋرىنعا قونىستانعان اقتى دا, قىزىلدى دا مويىندامايتىن بالىقشىلار اتامانى قاراباسقا قاتىستى جەلى روماندا جان-جاقتى تارقاتىلعان, ۇلى تەڭىزدىڭ تۇيە وركەش تولقىندارىمەن الىسىپ, قايرات-كۇشتەرىن داۋىلدى كۇندەردەگى اقتىق ايقاس ۇستىندە شىڭداعان بالىقشىلار وبرازى نانىمدىلىعىمەن ەستە ساقتالادى. «ەدىل-جايىق» تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا ومىرگە كەلگەن پانورامالىق تۋىندى عوي, جۇرت كىتاپ پاراقتاۋدان بۇرىن دوربا اسىنىپ, كۇن كورىس قامىمەن بازار جاعالاپ كەتتى, سوندايدا شىعارما قالىڭ وقىرمانعا ناسيحاتتالۋى جاعىنان ءسال كەمشىن تۇسكەن جوق پا ەكەن دەيتىن كۇدىك تە كوڭىلگە ۇيالايدى.
سىزگە وتىرىك, ماعان شىن, مەن «كونەلىكتەر», «كوك تۇرىكتەرى», «نوعايلى» اتتى كەرەقارىس مۇقابالى كىتاپتارىڭىزدى جانە ءبىر قايتالاپ شىعايىنشى دەگەنمەن, استاناداعى اكادەميالىق كىتاپحانا سورەلەرىنەن كەزىكتىرە المادىم. جوق. جوق ەمەس بار, بىراق ولار كىتاپحانانىڭ سيرەك كىتاپتار قورىنا ءوتىپ كەتىپتى. وڭايلىقپەن قولعا تيمەيدى, قوردىڭ مەڭگەرۋشىسى قولىن قويعان ارنايى تاپسىرىسپەن عانا الا الاسىڭ. وندا دا ۋاقىتشا. تيتتەي وكىنسەم نە دەيسىز؟ دەمەك, ءسىزدىڭ سانكت-پەتەربور, ماسكەۋ, بەيجىڭ, قازان قالالارىنىڭ مۇراعاتتارىنان ءوز قاراجاتىڭىزعا قۇندى دەگەن قۇجاتتاردى ساتىپ الاتىن, ساتىپ الىپ قانا قويماي, سونداعى عىلىمي دەرەكتەردى اينالىسقا تۇسىرگەنشە كىرپىك ىلمەيتىن جانكەشتى ەڭبەگىڭىزدىڭ اقتالعانى عوي.
كىتاپتارىڭىز كەلەشەكتىڭ رۋحاني بايلىعى رەتىندە قۇيما التىندى ساقتاعانداي سيرەك قورعا جول تارتىپتى. ءحVىىى-ءحىح عاسىردا ورىس تاريحشىلارى «رۋس» ەتنونيمىنىڭ ءمان-ماعىناسىن انىقتاۋ جولىندا ىزدەنىسكە تولى قىرۋار ەڭبەك سىڭىرگەندەرى بەلگىلى. سان-ساققا جۇگىرتكەن جاڭساق پىكىرلەر دە از بولماعان. وسىنداي ءبىر قىزۋ پىكىرتالاستىڭ ءۇستىندا ورىستىڭ ۇلى عالىمى لومونوسوۆ قياناتقا شىداماي تاريحپەن تۇبەگەيلى شۇعىلدانىپ كەتىپتى. «نەگە بۇلاي ىستەدىڭ؟» دەگەن ارىپتەستەرىنىڭ ساۋالىنا: «ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرۋدا تاريحتىڭ اتقارار مىندەتىن وزگە بىردە-ءبىر عىلىم اتقارا المايدى», دەپ جاۋاپ قايتارعانى ەستە. الگى اتالعان ەڭبەكتەردى ءاربىر قازاقتىڭ مۇقيات وقىپ شىققانى ابزال.
اندا-ساندا الماتىدان ابەكەڭ, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ اعامىز تەلەفون سوعادى: «امانسىڭدار ما, جىگىتتەر قالاي؟». مىڭ-سان مارتە قايتالانعان ساۋالدار, «جىگىتتەرىنىڭ» دە كىمدەر ەكەندىگىن جاقسى بىلەمىن. ولاردىڭ الدى – 80-دە, ارتى – 75-تە. قوڭىر داۋىس ودان ءارى جالعاسادى: «انەس قالاي, كوزىنە وپەراتسيا جاساتىپتى دەپ ەدى... دۇرىس بولىپ پا؟.. تولەن قالاي, تولەننىڭ بايبىشەسى قالاي؟.. قاجىعالي قالاي... ايتقانداي, كەلەسى اپتادا استانادا بولامىن. ءابىش جوق, مەنى انەستىڭ ۇيىنە اپاراسىڭ. مەنىڭ اڭگىمەلەسەتىن ادامدارىم سيرەپ بارادى عوي...». ءبىر ءتۇرلى جۇرەگىڭ شانشىپ اۋىرعانداي اسەر ەتەدى. ال استانادا تولەن اعا مەن قاجىعالي اعانىڭ ءسىز دەگەندە شىعارعا جاندارى جوق. بىرگە وقىعاندارىڭىز بار, بىرگە جۇرگەندەرىڭىز بار, ازىلدەرىڭىز سۇمدىق جاراسادى. ءبىر-بىرلەرىڭىزدى اپتا كورمەسەڭىزدەر, ساعىنىسىپ ىزدەپ جۇرەسىزدەر. كەيىنگىلەر ۇلگى الاتىنداي-اق ءۇردىس.
سوڭعى بىتىرگەن شارۋاڭىز – «تۋعان اۋىل ءتۇتىنى» دەيتىن تسيكلدى اڭگىمەلەر – اۋىزعا سالعان قانت قيىعىنداي تامسانىپ وقۋعا تۇراتىن ادەبي جاۋھار. اشارشىلىق, بايانسىز بالالىق, قيان شەتتەگى قازاقى اۋىلدىڭ كۇيبەڭ تىرشىلىگى, تاعى دا تەڭىز, تاعى دا بالىقشىلار قاۋىمىنىڭ قام-قارەكەتى. ءار اڭگىمەنىڭ كوتەرەر جۇگى مەن وقيعالارىنىڭ جۇرەككە اسەر ەتۋى بولەك ماقالانىڭ تاقىرىبى... ساحنالاردا قويىلىپ جاتاتىن دراماتۋرگياڭىز جونىندە جاق اشقانىمىز جوق... ءيا, مەنىڭ كەيبىر سۇراقتارىما دا جاۋاپ بەرمەدىڭىز, اۋەلى سەكسەن جىلدىعىڭىزدى امان-ەسەن وتكىزىپ الىڭىز, ول سۇحباتقا سوسىن ورالارمىز.
قۋانىش جيەنباي,
جازۋشى
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان ومار,
«ەگەمەن قازاقستان»
