ماسكەۋدىڭ گەرتسەن كوشەسىندەگى ادەبيەتشىلەردىڭ ورتالىق ۇيىنەن ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا ءتورت ادام شىعىپ, «ماسكەۋ» قوناقۇيىنە قاراي بەت الدى. قاندارىندا جەڭىل شاراپتىڭ بۋى بار سياقتى. اسىقپاي باياۋ باسىپ بارادى. بايسالدى ءجۇرىس-تۇرىستارى, ءوز قادىر-قاسيەتتەرىن ساقتاي ءبىلۋى مەنىڭ وسىناۋ اقساقالدارعا دەگەن تەبىرەنىسكە تولى قۇرمەتىم مەن ماقتانىش سەزىمىمدى تۋدىرىپ ەدى.
بالقار قايسىن قۋليەۆ, باشقۇرت مۇستاي كارىم, قالماق داۆيد كۋگۋلتينوۆ, اۆار راسۇل عامزاتوۆ.
ولار حح عاسىردىڭ ۇلى اقىندارى بولاتىن. ۇلى جەرلىكتەر ەدى. قازىر ول اقىندار ارامىزدا جوق. ولار قايتىپ ورالمايتىن ساپارعا كەتكەن. ءبىز ءۇشىن ولاردىڭ ورنىن ەشكىم باسا المايدى. ولار ءوز ولەڭدەرىن دە بىزگە قايتىپ وقي المايدى.
ال ءسىز مەن بىزگە ولاردىڭ ولەڭدەرىن وقىعان ابزال بولار دەپ ويلايمىز.
مۇستاي كارىم:
ەستىگەنىم: قارت كاۆكازدىڭ بورانى
قابىرلەرىڭدى قارعا كومىپ تاستاپتى.
قايسىن, راسۋل...
ءتۇننىڭ مىنا ءبىر ۋاعى
مەن ويلايمىن وزدەرىڭدەي اسقاقتى.
قايسىن – اعا,
راسۋل – ءىنىم ءبىرتۇتاس,
مەن – ورتانشى.
ارالارىڭا كىرمەيمىن.
قار استىندا جاتقان ەكى قۇلپىتاس,
سول شىڭدارعا ۇمتىلار دەپ ءبىل,
مەيلىڭ.
كاۆكاز الىس.
اسۋى دا بوي بەرمەس,
اسا الماسپىن ارقىراعان بورانىن.
اقەدىلدەي سۇيىكتىمە تەڭ كەلمەس
ەشبىر مەكەن –
جەتەر بولسا اجالىم.
ول كۇتەدى,
شاقىرادى ول مەنى.
...تاڭەرتەڭنەن جاۋعان قاردىڭ
ورنەگى...
داۆيد كۋگۋلتينوۆ:
ساتسىزدىكتىڭ ساعىن سىندىر,
جەڭىس ءۇشىن جان ساۋعا.
سەنى ماقسات شاقىرسىن-ءدۇر,
بولماس استە شارشاۋعا.
بولسا دا كوپ كەدەرگىلەر,
سابىر ساقتا, جانىقپا!
مۇقالماسىن ەرەن جىگەر,
سەن وزىڭە, حالىققا.
سوزبەن عاجاپ سەنى تەربەپ,
سەنى تاڭداپ شاقىرعان.
ماقساتىڭا جەتكىن ورلەپ,
بولماي كۇنىڭ قاپىلعان.
راسۋل عامزاتوۆ:
قارتتارىم جازعان ەرتەدە
قانجارمەن جانە قانجارعا.
قارىنداش, شىركىن, كەلتە مە,
جازامىن سونى مەن زورعا.
قوشتاسىپ اتام جارىمەن,
ۇرىسقا سالىپ جان-دەمىن,
جازعاندى تاسقا قانىمەن
سيامەن جازا الماي اۋرەمىن.
قايسىن قۋليەۆ:
ءبىزدىڭ تولقىن كەتىپ جاتىر
كۇركىرەگەن ناجاعايسىز.
تاس شايناعان ەدىك باتىر,
ەندى بىزگە قارامايسىز.
ءومىر-ءولىم كۇرەسىندە,
تاۋقىمەتىن باستان كەشتىك.
بۇل جالعاننان ءبىر كوشۋگە
ءبىزدىڭ كەزەك كەلدى جەتىپ.
تاعدىر-ءامىر قاسىمدا تۇر,
تابىن-كۇننىڭ بۇلتىن ايداپ.
ءبىزدىڭ تولقىن كەتىپ جاتىر
ساعات, كۇنىن, ءساتىن سايلاپ!
وسىناۋ ءتورت اقىننىڭ جىرلارى – حح عاسىرداعى تۇتاس ءبىر اقىندىق ءداۋىر بولاتىن. ولار ءوز ەلىنىڭ تەرەڭ پوەزيا الەمىنە زور ىقپال جاسادى. ولاردىڭ ولەڭدەرىندە وتان بەينەسى اسقاقتادى. ولار شىنايى حالىقتىق اقىن رەتىندە قالىپتاسىپ ءوستى. ولار ءوز ەل-جۇرتىنىڭ كەلبەتىنە بەيمازالىقپەن, تەجەۋسىز قۇشتار ۇمىتپەن, اياۋلى اڭسارمەن ايالاي ۇڭىلە قاراعان اقىندار بولاتىن.
ولار تۋعان ەل-جۇرتىنىڭ حالىقتىق-ەپيكالىق وشاعىن قاستەرلەپ ساقتادى. ولاردى ۇلتتىق, ءدىني, تاپتىق قايشىلىقتار قانشا ايىرىپ, الشاقتاتىپ جاتسا دا, ولار الەم مەن ادامنىڭ بىرلىگىنە كامىل سەندى. ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز حالقىنىڭ جانە بۇكىل ادامزات بالاسىنىڭ مۇڭ-شەرىمەن ءومىر ءسۇردى.
بۇل اقىنداردىڭ ءاربىر ولەڭى ءبىز ءۇشىن اسقاق وي-سەزىم الەمىنە ايقارا اشىلعان جۇرەكتەر بولدى. ولاردىڭ ولەڭ ىرعاقتارى ءبىزدى ەلىكتىردى, تامساندىرا تەربەدى, ويعا قالدىردى.
قايسىن قۋليەۆتىڭ جانى جايساڭ ەدى-اۋ.
مەن ونى كوردىم.
وكىنىشكە قاراي قايسىن اعامەن سيرەك كەزدەستىك. بىردە ماسكەۋدە, بىردە سانكت-پەتەربۋرگتە, بىردە الماتىدا, بىردە ەرەۆاندا, بىردە ماحاچكالادا.
بىراق ەشقاشان نالچيكتە كەزدەسكەن ەمەسپىز.
اقىندى ءوز وتانىندا كورىپ, سەزىپ, ولەڭدەرىن تىڭداعان راحات!
اقىن تۋعان ولكەسىندە قالاي تىنىستايدى, جەرلەستەرىمەن قالاي سويلەسەدى, قاراڭعى تۇنگە ءسىڭىپ جوعالىپ, قۇپيالار الەمىندە, كولەڭكەلەر پاتشالىعىندا ادامداردىڭ جۇرەكتەرى حاقىنداعى جىرلارىن جالعىزدىقتا قالاي تۋدىرادى – وسىنى سەزىنۋ باقىت ەدى عوي! اقىن باقىتى دا وسىندا.
وقىرمان باقىتى دا سول.
شارشاپ كەلىپ شاراپ ءىشتى ءبىر جۇتىم,
تابا ناننان ءۇزىپ الدى ازىراق.
جۇرگەن جولى بولماي قالدى تىم
ۇزىن,
شارشاعانى ساپ باسىلدى قازىر-اق.
اسپانى دا بولا قالدى كوگىلدىر,
جىميعانداي الىستاعى جارتاس تا.
ءبىز ادامبىز.
ادام بولساڭ ءومىر ءسۇر,
شاراپ پەن نان شالقىتادى بالقاشتا.
ەسىكتەردەن ۇرمەدى يتتەر ابالاپ,
ءۇردى مە, الدە, ەستىمەيدى بۇل ەلەپ.
اراز كورشى كوزدەرىمەن ايالاپ,
كۇزگى جاڭبىر جاۋدى جۇمساق سەبەلەپ,
كۇز قيىرى كەتكەندەي-اق جارقىراپ,
شارشاۋلى ءجۇز جىميعانى كەرەمەت...
جۇتىم شاراپ, نان مەن مەيىر –
جالعىز-اق,
ودان باسقا ادامدارعا نە كەرەك!
مەن ونى كوپ وقىدىم.
ونىڭ اقىندىق, فيلوسوفيالىق وي تولعامدارىنا قۋاندىم, ءوز ورنەكتەرىنە, ويلارىنا زەر سالدىم.
ول ولەڭدەرىن بالقار تىلىندە جازدى, ال مەن ونىڭ اسىل جىرلارىن ورىس تىلىنە اۋدارىلعان نۇسقاسى ارقىلى عانا وقىدىم. ءبىز شىعارمالارىمىزدى تۇركى تىلىندە تۋدىردىق, رۋحاني تۇرعىدان ونەگەلى دە ءورىستى تۇركى الەمىندە ءومىر سۇردىك.
ول – تاۋ شىڭدارىنىڭ اراسىندا, مەن – كەڭ جازيرا دالادا ءوستىم.
ول – ەلبرۋستىڭ ۇلى ەدى.
مەن – دەشتى قىپشاقتىڭ پەرزەنتى بولاتىنمىن.
قايسىن اعانىڭ ولەڭدەرىن بالقار تىلىندە وقىماعاندىعىما ءالى كۇنگە دەيىن وكىنەمىن. سول ءۇشىن ءالى كۇنگە دەيىن ۇيالامىن. تۇركىلەردىڭ ۇلى تۇركى الەمىنە ۇڭىلمەيتىنىنە ءالى كۇنگە دەيىن جانىم اۋىرىپ ازاپتانامىن.
ءبىزدىڭ جۇرەگىمىزدەگى وت-جالىن, تامىرلارىمىزدى قۋالاپ اققان قىزىل قان – ءبىز ۇمىتقان, ءبىز جوعالتىپ العان تۇركى الەمىنىڭ مۇراسى ەدى عوي.
قايسىن اعانى الماتىدا العاش كورگەنىمدە ول 56-دا, مەن 27 جاستا بولاتىنمىن. سول كەزدىڭ وزىندە ول الەمدىك اتاققا يە اسقاق اقىن, ادال جۇرەكتى ادام ەدى.
قايسىن قۋليەۆ باتىر جاۋىنگەر بولدى. باتىرلىق وعان قانىنان دارىعان. 1944 جىلى دالالىق گوسپيتالدان شىققان تۇستا ول سۇمدىق حابار ەستىدى. بالقار حالقى قازاقستان مەن قىرعىزستانعا جەر اۋدارىلىپتى. جيىرما جەتى جاستاعى دەسانتشى تاياققا سۇيەنىپ ءجۇرىپ, ادىلەتسىز قۋعىنعا ۇشىراعان ءوز حالقىمەن دەشتى قىپشاق دالاسىنا بىرگە كەتتى.
ناعىز ازاماتتى تاعدىر تاۋقىمەتى مويىتا الماق ەمەس.
قايسىن قۋليەۆ دوس بولا بىلەتىن جانە سول دوستىق سەزىمدى ايالاپ ارداقتايتىن ەدى.
ول پۋشكيندى, لەرمونتوۆتى, بلوكتى, ءنيزاميدى, رۋداكيدى, تۆاردوۆسكيدى جاتقا وقۋشى ەدى. ءبىز, جاستار, ونىڭ ەس-اقىلىنا تاڭعالاتىنبىز.
ول كىسى كەڭ ويلايتىن, شالقار سەزىمگە جان-ءتانىن سالاتىن. بارلىق ادامدارعا, بارلىق الەم حالىقتارىنا دوس بولاتىن.
ء«بىزدىڭ جان دۇنيەمىزدەگى ىزگىلىكتى جويۋ مۇمكىن ەمەس, ىزگىلىك, شىندىق, ەشقاشان جەڭىلمەك ەمەس» دەيتىن قايسىن قۋليە. ونىڭ ادامدىق, كىسىلىك تاربيە ساباقتارىن ءبىز جاس كەزىمىزدەن ويىمىزعا تۇيدىك, جۇرەگىمىزدە ساقتادىق, ۇلگى قىلىپ ۇستاندىق.
قايسىن قۋليەۆ اشىق تولعاناتىن, تەبىرەنەتىن, ەرەكشە اسەرلى سوزگە بوي ۇراتىن.
ول ۇزدىك الەم اقىندارىن تەرەڭ باعالادى, سودان دا ولاردى تۋعان باۋىرلارىنداي ءسۇيدى. ول ماعان قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ءھام داناسى اباي تۋرالى ۇمىتىلماس ءسوز ايتىپ ەدى.
«ەگەر ورىستار ءۇشىن پۋشكين, اعىلشىندار ءۇشىن شەكسپير عالامات ۇلى قۇبىلىس بولسا, اباي قازاقتار ءۇشىن عارىشتىق قۇبىلىس بولىپ تابىلادى. وسىنى ەسىڭدە ساقتا, جاس دوسىم», دەگەن ءسوزىن قالاي ۇمىتارسىز.
ول الەمدىك مادەنيەتتى باعالاۋدا كەڭپەيىل ەدى, ءارى ادىلەتتى بولاتىن. بۇل قاسيەتى ونى الەمدىك اقىندىق ورتادا دارالاپ بولەك ۇستايتىن.
مەن قازىر ويلايمىن, سول دارابوز اقىن اعالارىمىز بىزدەن گورى ۇياتتىراق, ارلىراق, تازاراق ءارى ادىلەتتىرەك بولعان-اۋ, دەپ. ولار ءۇشىن ار-ۇيات ءتىرى بولمىس, جاندى قۇبىلىس بولىپ قالعان-اۋ. ولار ونى ءوز تاعدىرلارىنان بەتەر ايالاپ ساقتاپ وتكەن بولاتىن.
– بالقار ءتىلى – تۇركى تىلدەرى ىشىندەگى ەڭ تازا ءتىل, – دەيتىن اعامىز كامىل سەنىممەن.
ءبىز ۇندەمەيتىنبىز. ارينە داۋلاسۋعا دا بولار ەدى.
شىعىستا ۇلكەننىڭ ەشكىم ءسوزىن بولمەگەن. سول قاسيەتتى ادەپتى بۇگىن ءبىز ۇمىتتىق. وكىنىشتى.
قايسىن اعا قالت ەتكىزبەس قىراعى كوزدەرىن جارق ەتكىزىپ:
– مەندە ەرتەدە گرەكتەر جاساعان قىپشاق گرامماتيكاسىنىڭ فوتوكوشىرمەسى بار, – دەيتىن.
ءبىز تاعى ۇندەمەيتىنبىز.
و-و, ودان بەرى قانشاما عاسىرلار وتكەن؟! – دەپ ىشتەي ويعا باتاتىنبىز. ناقتى دەرەك – بۇلتارتپايتىن قۇدىرەت قوي.
قايسىن اعا بولسا ك ۇلىمدەپ, بىزگە ەلبرۋستىڭ وجەت بۇركىتىندەي كوز تاستاۋشى ەدى.
قايسىن ولەڭدەرىندەگى تازا تۇنىق وي ءبىزدى تولعاندىرعان.
ال ونىڭ جىرلارىنداعى كۇش-قۇدىرەت پەن قايسار رۋح ءورىپ وسە بەرگەن.
چەگەمدە تۋعان قايسىن قۋليەۆ ۇلى اقىن, ۇلى ادام بولىپ جۇرەگىمىزدە قالعان بولاتىن.
كىنالى بوپ قالمايىنشى تەككە مەن,
امىرىڭە قاشان قۇلدىق ۇرمادىم؟
«تەمىر بول!» دەپ ايتتىڭ داعى –
وتپەنەن
ءوزىڭ مەنى شىنىقتىرىپ, شىڭدادىڭ.
قيا باسقان جەرىم بار ما, كەش قالعان؟
بۇيرىعىڭنان بۇلتارماستىڭ ءوزىمىن.
«تاس بولعىن!» دەپ ايتقانىڭدا تاس بولعام,
تاستان بەرىك بولعان جوق پا ءتوزىمىم.
قاي ايتقانىڭ قالىپ ەدى ەلەۋسىز,
سەن جىلاساڭ, كوز جاسىمدى كول ەتتىم.
«وگىز بولشى!» دەگەنىڭدە, مەن – وگىز,
مويىنتۇرىق كيىپ اربا سۇيرەتتىم.
كۇنىم بار ما ۋاعدا-سەرتتەن
شىقپاعان؟
ايتساڭ بولدى, الدىم تاعدىر
بەرمەسىن.
ء«ومىر ءسۇرشى!» دەگەنىڭدە ىقپاعام,
ءسۇردىم ءومىر شامام كەلسىن-كەلمەسىن.
مەنەن وتتى قالاعاندا – وت بولدىم,
جانارتاۋ دا, پەش تە بولدىم, جان
ايىم.
ەندى مەنەن نە تىلەيسىڭ؟
«كۇل بولعىن!» –
دەسەڭ, لاۋلاپ, كۇل بوپ جەردە
قالايىن».
(ماقالادا كەلتىرىلگەن ولەڭدەر اقىن قورعانبەك امانجول اۋدارماسىندا بەرىلدى – ر.س.)
قايسىن اعانىڭ اسىل سوزدەرى بىزدەر, – جاستار ءۇشىن بەرىك قورعان, ارقا سۇيەر تىرەك بولدى.
1983 جىلدىڭ كۇزىندە قايسىن اعامەن كسرو ادەبي قورىنىڭ اۋلاسىندا كەزدەستىم. بۇل كەزدە اقىن قاتتى اۋىرىپ جۇرگەن ەدى. ءوڭى جۇدەۋ تارتىپ, السىرەگەنى ءبىلىنىپ تۇردى. بىراق رۋحى مىقتى ەدى. نۇرلى كوزدەرى وت شاشاتىن. ويلارى جارقىن, تۇسىنىگى انىق ەدى.
– مەن قازاق اقىنى شاكارىم تۋرالى كوپ ەستىگەم. ول جايىندا سەنىڭ «ليتەراتۋرنايا گازەتاداعى» ماقالاڭنان ءبىرىنشى رەت تانىپ ءبىلدىم. تاماشا ماقالا. – ول از تىنىس الىپ, مەنى ءبىر قولىمەن قاپسىرا قۇشاقتادى: – بابالاردىڭ نامىسىن, تۋعان ەل-جۇرتىڭنىڭ نامىسىن قورعاۋ ءۇشىن مايدانعا شىق! ەشتەڭەدەن تايسالما. ءولىم قورقىنىشتى ەمەس, روللان. قورقىنىشتىسى – قورقاقتىق. نامىسسىزدىق! شىندىقتى جاز! تەك شىندىقتى عانا. باسقاسى كەرەك ەمەس. باسقاسى – كوبىك. – ءۇنسىز ويلانىپ بارىپ: –اليم پشەماحوۆيچ كەشوكوۆ دوسىما بارا جاتىرمىن. كورمەگەلى كوپ بولدى. سويلەسۋىمىز كەرەك... ساۋ بول, روللان... بىزدە ساۋ تۇر دەيدى...
سوڭعى سوزدەرىن بالقارشا ايتتى.
ول كەزدە شاكارىم اقىن ءالى اقتالماعان-دى. ونىڭ ەسىمى الپىس جىل بويى اتالمادى. ولەڭدەرى جارىققا شىقپادى. اقىن تۋرالى ايتۋ مەن جازۋ بىلاي تۇرسىن, اقىن بابا تۋرالى ويلاۋعا دا تىيىم سالىنعان كەزدەر ەدى عوي.
قور ەلدە تۋىپ, قورلىقپەن وتكەن ءومىردى نەسىنە ايتا بەرەمىز؟!.
بۇدان كەيىن قايسىن اعانى مەن كورگەن جوقپىن.
اقىننىڭ جەر بەتىندەگى جولى اياقتالدى. باسقا جول باستالدى.
ول اقىن رۋحىنىڭ جولى بولاتىن.
قايسىن قۋليەۆ جومارت جۇرەكتى اسىل جان ەدى, ول ادامدارعا قۋانىش سىيلاۋعا تىرىسىپ باققان. ونىڭ چەگەمى ءومىردى ءسۇيۋ مەن ادالدىقتىڭ پلانەتاسى بولىپ قالدى. قايسىن اعا تەڭەۋلەرى مەن بەينەلى وي پىكىرلەرى جاندى باۋرايتىن. ول ءوزىنىڭ عاجايىپ دارىنىن ۇلى تۇركى پوەزياسىنا سىي قىلىپ تارتىپ كەتكەن. قايسىن قۋليەۆتىڭ ولەڭدەرى تاۋ بۇلاعىنىڭ ومىرشەڭ تاسقىنىنداي, ءبىزدى تازالىققا باۋرادى. قايسىن كۋليەۆتىڭ ولەڭدەرى مەنىڭ جۇرەگىمدە ءالى كۇنگە دەيىن ءومىر سۇرۋدە. شىعىستىڭ اسا ۇلى دانالارىنىڭ ءبىرى جالەلەددين رۋمي ايتقان ءسوزى وسى تۇندە ەسىمە ءتۇستى: «حالقىم, مەنى ولگەننەن كەيىن جەردەن ىزدەمەڭدەر. مەنى ءوز جۇرەكتەرىڭنەن ىزدەڭىزدەر».
روللان سەيسەنباەۆ,
جازۋشى
