وڭتۇستىك پەن شىعىستاعى كورشى ەلدەر ءۇشىن قازان ايى قىزۋ وقيعالارعا تولى بولدى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىندا 15 قازان كۇنى جاڭا پرەزيدەنت سايلانسا, ودان كەيىن قىتايداعى باستى ساياسي ناۋقان – قىتاي كومپارتياسى XIX سەزىنىڭ اياقتالعانىنا دا اپتاعا جۋىق ۋاقىت بولىپ قالدى.
ءار بەس جىل سايىن وتەتىن سەزد قورىتىندىسى بويىنشا, بۇل جولى قحر جوعارى ساياسي ەليتاسى شامامەن جارتىسىنا جۋىعى وزگەرىپ, جاڭارعان. دەگەنمەن الدىن الا بولجانعانداي, ەل بيلىگىنە قحر-دىڭ قازىرگى توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ جاقىن جاقتاستارى شوعىرلانا ءتۇستى. قىتاي بيلىگىنە كەلگەن جاڭا كوشباسشىلار ەندىگى جەردە الداعى بەسجىلدىقتا ەلدى باسقاراتىن بولادى. بۇل دەگەنىمىز قاتارى كوبەيە تۇسكەن سي تسزينپين بيلىگىنىڭ سەرىكتەستەرىمەن قازاقستاننىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىن نىعايتا تۇسەتىندىگىن بىلدىرەدى. ويتكەنى بۇگىنگى تاڭدا قىتاي – ءبىز ءۇشىن ەكونوميكالىق تۇرعىدا سەنىمدى سەرىكتەس ەلدىڭ ءبىرى. وتكەن سەزدىڭ قورىتىندىسى قىتايدىڭ ىشكى ساياسي پروتسەسىنىڭ باسىم بولىگىن قىزىقتىرعانىمەن, ءوز كەزەگىندە ول سىرتقى ساياساتقا دا وزىندىك ىقپالى بارىن ايقىن سەزدىردى. سوندىقتان دا بىزگە قىتاي كومپارتياسىنىڭ ءحىح سەزىنىڭ نەگىزگى شەشىمدەرىنە مۇقيات كوڭىل بولگەنىمىز ءجون.
كادرلار ءبارىن شەشەدى
كوپتەگەن قىتايتانۋشى مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل سەزد بولجاپ بولمايتىن قۇپيا, قالتارىسى كوپ كۇردەلى ناۋقان بولدى. سي تسزينپين ءوزى تاعايىندالعان بەس جىل ىشىندە بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىن ءوز قولىنا شەتسىز-شەكسىز شوعىرلاندىرا الدى. سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ناۋقاننىڭ اۋقىمدى جۇرگىزىلۋى وعان بيلىكتەگى ءوزىنىڭ قاۋىپتى قارسىلاستارىن ىعىستىرۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ناتيجەسىندە ساياسي بيۋرونىڭ تۇراقتى كوميتەتىنە 26 قازان كۇنگى باق وكىلدەرىمەن كەزدەسۋگە قحر جوعارى ساياسي ورگانىنىڭ 7 ساياساتكەرى شىقتى. الايدا ولاردىڭ ىشىندە سي ءتسزينپيننىڭ مۇراگەرى بولمادى. بۇل قالاي بولعاندا دا ونىڭ ءوز ۇستانىمىن وتكىزىپ, سەنىم ارتقان ادامدارىن نەگىزگى ورىندارعا قويا العانىن كورسەتەدى. سوندىقتان كەيبىر ساراپشىلار سي ءتسزينپيننىڭ ماڭىنا شوعىرلانعان قۇرامعا قاراپ, ونى قىتاي يمپەراتورلارىنىڭ ءداۋىرىن ەسكە تۇسىرەتىندىگىن ايتادى. انىعىندا سي تسزينپين بۇگىنگى تاڭدا شەكسىز بيلىككە يەلىك ەتەدى. ول – قحر توراعاسى, كومپارتيانىڭ باس حاتشىسى, قىتاي اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى جانە ورتالىق اسكەري كەڭەستىڭ توراعاسى (قحر جوعارى اسكەري ورگانى).
ال ەندى جوعارى دەڭگەيدەگى لاۋازىم يەلەرى جونىندە ايتار بولساق, ساياسي بيۋرو تۇراقتى كوميتەتىنىڭ جاڭا قۇرامى مىناداي ۇلگىدە كورىندى: لي كەتسيان – ۇكىمەتتەگى ءوز رولىندە قالدى. لي چجانشۋ – سي ءتسزينپيننىڭ جاقىن سەرىكتەسى, چجاو لەتسزي – ۆان تسيشاننىڭ ورنىن باسىپ, سي ءتسزينپيننىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ناۋقانىنىڭ جاڭا «باقىلاۋشىسى», ۆان حۋنين – ءسيدىڭ كەڭەسشىسى ءارى تەورياشىل يدەولوگى, ۆان يان – بىلىكتى ەكونوميست ءارى رەفورماتور جانە سيگە جاقىن ادامدار رەتىندە سانالادى, سونداي-اق حان چجەن دە وسى ساناتتا.
وسىلايشا قۇرامى 25 ورىندىق ساياسي بيۋرونىڭ تۇراقتى كوميتەتىندە ەكى وكىلى ەڭ جاس مۇشە رەتىندە ورىن تابادى دەگەن ساۋەگەيلىك شىندىققا اينالدى. ونىڭ ءبىرى – حۋ چۋنحۋا ەدى. ءتىپتى وسىدان بەس جىل بۇرىن كەيبىر ماماندار ونى 2022 جىلدان كەيىنگى قىتايدىڭ جاڭا كوشباسشىسى رەتىندە اتاعان. ويتكەنى حۋ چۋنحۋا قىتاي كوشباسشىلىعىنان كەتىپ جاتقان حۋ تسزينتاونىڭ ءتورتىنشى تولقىنى رەتىندە تاڭدالعان بولاتىن. قازىرشە ول قىتايدىڭ ەڭ ءىرى پروۆينتسيالارىنىڭ ءبىرى – گۋاندۋندى باسقارادى. ال سەزد قارساڭىندا عانا كومسومول فراكتسياسىنىڭ وزگە كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى سۋن چجەنتسايدىڭ تۇتقىندالعانىن ەسكەرسەك, حۋ چۋنحۋانىڭ بولاشاق مانسابىنىڭ جارقىن بولاتىندىعىنا سەنىم جوق.
قىتايدىڭ ەكىنشى ءبىر جاس كوشباسشىسى – چەن مينەەر. كەيبىر سەنىمدى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ول سي ءتسزينپيننىڭ قامقورلىعىنداعى ادام. بىراق ول تۇراقتى كوميتەت قۇرامىنا ەنبەدى. وسىلايشا سي تسزينپين مۇراگەرلىگىنە قاتىستى ماسەلە تاعى بەس جىل مەرزىمگە, پارتيانىڭ كەلەسى سەزىنە دەيىن قالدى.
«پارتيا يادروسى»
كومپارتيانىڭ تۇتاس تاريحىندا بۇل سەزد سي ءتسزينپيننىڭ كادرلىق الەۋەتىنىڭ ورنىن نىقتاپ, ءرولىن ارتتىرا ءتۇستى. قۇرىلتايدىڭ سوڭعى كۇنىندەگى قورىتىندى جيىندا بارلىق دەلەگاتتار قكپ جارعىسىنا سي تسزينپين يدەياسىنىڭ ەنۋىنە ءبىراۋىزدان داۋىس بەردى. اۋىزەكى تىلدە «سي ءتسزينپيننىڭ يدەياسى» دەپ اتالاتىن قۇجات 14 تارماقتان تۇرادى جانە ول بىردەن «ماو تسزەدۋننىڭ يدەياسى» مەن «دەن ءسياوپيننىڭ تەورياسىن» ەسكە تۇسىرەدى. ەندىگى جەردە قحر-دىڭ بارلىق قۇجاتتارى مىناداي سوزدەرمەن باستالاتىن بولادى: « ۇلى قىتاي ءسوتسياليزمىنىڭ تۋىن جوعارى ۇستاپ, ماركسيزم-لەنينيزمدى جەتەكشىلىككە الىپ, ماو تسزەدۋن يدەياسى مەن دەن سياوپين تەورياسىن, ۇشتىك وكىلدىك يدەياسىن ماڭىزدى ساناپ, دامۋدىڭ عىلىمي تۇجىرىمداماسىنا سۇيەنىپ, قىتاي ءسوتسياليزمىنىڭ ەرەكشەلىگىن سي تسزينپين يدەياسىمەن ۇشتاستىرىپ ءداۋىردىڭ جاڭا كەزەڭىنە وتەمىز…».
سونىمەن قاتار بۇل سەزد ءسيدىڭ جەكە ءرولىنىڭ ارتقانىن ايرىقشا سەزدىردى. ويتكەنى «پارتيا يادروسى» دەگەن اتاق رەسمي تۇردە ونىڭ اتىنا تەلىندى (مۇنىڭ الدىندا اتالىم تەك ماو تسزەدۋن مەن دەن سياوپينگە عانا تيەسىلى ەدى). وسىلايشا قىتايدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ پروتسەسى كوشباسشىعا تاۋەلدەنگەن ساتتە سي ءتسزينپيننىڭ ءداستۇرلى جەتەككە الۋ ءۇردىسى جاڭعىردى. ماو تسزەدۋن مەن دەن سياوپين كەزىندە دە وسىلاي بولعان ەدى. مۇنداي كوشباسشىلاردان سوڭ جوعارىداعىداي جازىلماعان قاعيدالار بەكىتىلىپ, قىتايدى باسقارۋ ىسىندە تولقىندى اۋىستىرۋ جۇيەسى مەن ۇجىمدىق باسقارۋ ءۇردىسى قالىپتاستى. ءسويتىپ سي ءتسزينپيننىڭ سوڭعى شەشىمى ءبىرىنشى مەن ەكىنشى قاعيدانى ءىس جۇزىندە وزگەرتتى.
ۇزاق مەرزىمدى ماقساتتار
پارتيا سەزىنىڭ باسىم بولىگى ىشكى ساياسي جاعدايلارعا نەگىزدەلىپ, ەكونوميكالىق دامۋ جوسپارلارىنا جوبالانعان. بەيجىڭدەگى حالىق جينالىسى ۇيىنە جينالعان 2000-نان استام دەلەگاتتىڭ الدىنداعى سي تسزينپين پارتيانىڭ جاڭا ماقساتتارىن جاريا ەتتى. قىتاي باسشىسى اسىرەسە ەكى جاڭا مەزگىلدى ايرىقشا اتادى. اڭگىمە 2035 جىلعا قاراي قىتاي ءال-اۋقاتى مەن تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق جاعىنان دامۋى «بايىعان باتىس ايماقتىڭ ورتا تۇرپاتى» دەڭگەيىنە جەتۋ جونىندە ءوربيدى. ال 2050 جىلعا قاراي قىتاي بيلىگى اقش-تى قۋىپ جەتىپ, بارلىق كورسەتكىشتەرىمەن باسىپ وزىپ قۋاتتى, دەموكراتياعا نەگىزدەلگەن جاڭعىرتىلعان مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەيدى.
سونىمەن بىرگە قىتاي بيلىگى ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق ۇلگىسىن از-ازداپ ترانسفورماتسيالاۋ ماقساتىن العا قويىپ وتىر. سي بيلىگىنىڭ قولىنداعى ەڭ كۇشتى شوعىرلانۋ – جاڭا مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى «جۇمىسشى توپتار جەتەكشىلەرىنىڭ» قۇرىلۋى بولدى. مۇنداي توپتار پارتيالىق ورگاندار مەن قحر مەملەكەتتىك كەڭەسىنەن جوعارى دەڭگەيدە قويىلدى جانە توپ جەتەكشىلەرى سي ءتسزينپيننىڭ وزىنە تىكەلەي باعىنىشتى. وسىنىڭ بارلىعى دا قىتاي كوشباسشىسى مەن ونىڭ كومانداسىنا ەل ىشىندەگى رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدا باقىلاۋدى تولىق قولدا ۇستاۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. اسىرەسە سي كومانداسىنىڭ باقىلاۋسىز قالعان مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ اۋقىمدى رەفورماسىندا ءوزىنىڭ بيلىگىن بەكەمدەۋ ارقىلى دەن ءسياوپيننىڭ «رەفورما مەن اشىقتىق» باعدارى اياسىندا قابىلدانعان قىتايدىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋ ۇلگىسىن وزگەرتۋ ماقساتى جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
الدىڭعى ۇلگىنىڭ ورنىنا ەكسپورتتىق الەۋەتكە نەگىزدەلگەن ينفراقۇرىلىمدىق قۇرىلىس پەن سىرتقى ساياساتتاعى ەنجارلىق ارەكەتتەر بەلسەندى ارەكەتتەرگە سەپ بولماق. اسىرەسە سوڭعى جىلداردا قىتايداعى ينفراقۇرىلىمدىق جارىلىس ينفراقۇرىلىمدىق كوپىرشىككە اينالىپ, جەرگىلىكتى ۇكىمەتتى 3,4 ترلن اقش دوللارىنا قارىزعا كىرگىزدى. سوعان وراي قىتايدىڭ ءىجو قارىزى 2016 جىلى 280 پايىزعا دەيىن جوعارىلادى. سوندىقتان دا قحر جەتەكشىلەرى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ ۇلگىسىن اناعۇرلىم ترانسفورماتسيالاۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى.
ترانسفورماتسيا ۇلگىسى ەكونوميكاداعى وندىرىستىك قۋاتتىلىق كورسەتكىشى مەن ىشكى تۇتىنۋ مولشەرىن ورتا دەڭگەيدە تەڭەستىرەدى دەپ بولجانۋدا. سول سەبەپتەن دە قىتايدىڭ الپاۋىت كاسىپورىندارىنىڭ اۋقىمدى بولىگىن ەلدىڭ سىرتقى اۋماعىندا ارەكەت ەتۋ تيىمدىلىگىمەن تۇسىندىرۋدە. جالپى, بۇل سەزد الدا ەكونوميكانى بىرتىندەپ باياۋلاتۋ تاپسىرماسى تۇرعاندىعىن راستاپ بەردى. مۇنداعى باستى ۇران «جوعارى ىرعاقتى وسۋدەن – جوعارى ساپالى دامۋعا كوشۋ» بولماق.
مۇمكىندىكتى جاسىرۋدىڭ كۇنى وتكەن
قىتاي رەفورماسىنىڭ «اكەسى» دەن سياوپين ءوزىنىڭ قىتاي جەتەكشىلەرىنە ارناپ جازعان وسيەتىندە سىرتقى ساياساتتا وزدەرىن سالماقتى ۇستاپ, حالىقارالىق ۇيىمدارعا كىرمەۋ مەن باسقارماۋدى, ءوزىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن سەزدىرمەۋدى جانە ءساتتى ساعاتتى كۇتۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ۇلى رەفورماتوردىڭ مۇنداي پوستۋلاتتارى بۇگىندە وتكەن كۇننىڭ ەنشىسىندە قالدى. قىتايدىڭ جاڭا كوشباسشىلارى وزدەرىنىڭ ءساتتى ساعاتى كەلگەن دەپ شەشىم قابىلداعان سىڭايلى جانە اقىرىنداپ سىرتقى ساياساتتاعى پوزيتسيالارىن دا ترانسفورماتسيالاي باستاعانى بايقالادى.
بەيجىڭنىڭ ناقتىلانعان كەي قادامدارىنان بۇگىنگى قىتايدىڭ قازىرگى امەريكالىق ورتالىقتاندىرىلعان شەڭبەردىڭ بالاماسى بولاتىن الەمدىك ءتارتىپ قۇرۋعا باعىت العانى كورىنىپ تۇرعانداي. سي تسزينپين ءوزىنىڭ باعدارلامالىق سوزىندە «ەندى قىتايدىڭ وزگەلەر جاساعان ەرەجەمەن جۇرەتىن ەل ەمەس, ءوزى جاساعان ەرەجەمەن جۇرەتىن دەرجاۆاعا اينالاتىن ءسات كەلگەنىن» جەتكىزدى جانە ول وزگەلەرگە دە ارنالۋى بەك مۇمكىن دەدى. وعان قوسا ول ءوزىنىڭ باسشىلىققا كەلگەن 2013 جىلدارداعى سوزىندە سي تسزينپين سىرتقى ساياساتتاعى ەنجارلىق ارەكەتتىڭ اياقتالعانىن, قىتايدىڭ ءوز سەرىكتەستەرىنىڭ تالاپتارىنا ساي مۇمكىندىكتەرىنىڭ دە وسكەنىن مالىمدەپ, سوعان وراي قارىم-قاتىناستاردى دا قايتا قۇرىلىمداۋدى باستادى. مۇنداي ساياساتتىڭ جارقىن كورىنىسىن ءبىز الەمنىڭ 65 ەلىن قىزىقتىرعان 2017 جىلعى ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنان بايقايمىز.
بەيجىڭنىڭ سەنىمدى قادامدارى ازيا – تىنىق مۇحيتى ايماعى ەلدەرى ۇيىمىنداعى ارەكەتتەرىنەن دە ايقىن سەزىلەدى. ويتكەنى اتالعان ۇيىمنىڭ تەرريتوريالىق داۋلارىندا قىتاي بيلىگى ءوزىنىڭ قاتاڭ ءارى پرينتسيپشىلدىك پوزيتسيالارىن ۇستاندى. وسىنىڭ ءبارى دە حالىقارالىق ىستەر مەن وتكەن سەزد قورىتىندىسىندا قىتاي سالماعىنىڭ ءسوزسىز ارتىپ كەلە جاتقانىن ايعاقتايدى. وسىعان قاراپ وتىرىپ, ەندى بۇل قىتايدىڭ جاقىن كورشىلەرى ءۇشىن نەنى بىلدىرەدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەپ كورەيىك.
سەزدە قابىلدانعان كادرلىق, ەكونوميكالىق جانە ساياسي وزگەرىستەر كورشى ەلدىڭ راسىندا جاھاندىق الىپ دەرجاۆاعا اينالعانىن كورسەتەدى. جاڭا «الەۋەتتى شوعىر» ساياسي ويىننىڭ بۇرىنعى ەرەجەسىنە باعىنباي, وزدەرىنىڭ نۇسقاسىن ۇسىنادى. ال سي ءتسزينپيننىڭ قولىنداعى بيلىكتىڭ باعىتى قىتايداعى رەفورمانى ودان ءارى تەرەڭدەتە تۇسەدى. قىتاي كوشباسشىسىنىڭ «قىتاي ارمانى», ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» سەكىلدى ۇلكەن باستامالارىنىڭ ورىندالۋى جانە بەيجىڭدە جىبەك جولى تاقىرىبىنداعى تۇراقتى فورۋمداردى وتكىزۋ مەن باسقا دا باعىتتار ەرەكشە سەرپىن الادى.
جەمقورلىقپەن جان-جاقتى كۇرەسۋ ودان ءارى جالعاسا بەرەتىنى انىق. سي تسزينپين بيلىكتى ءوز قولىنا شوعىرلاندىرعانىمەن, ءوزىنىڭ قارسىلاستارىنىڭ «كوزىن قۇرتۋ» ماقساتى تولىقتاي ورىندالعان جوق. بۇعان شانحاي فراكتسياسىنىڭ وكىلدەرى مەن كومسومولداردان قۇرالعان توپ پەن ءسيدىڭ ادامدارى اراسىنداعى ەليتاارالىق كۇرەس دالەل بولادى. سي ءتسزينپيننىڭ كۇش سالعانىنا قاراماستان, وسىنداي قىرعي-قاباقتىڭ سالدارىنان ساياسي بيۋرونىڭ تۇراقتى كوميتەتىنىڭ قۇرامىنا ەكى كومسومول (لي كەتسيان ي ۆان يان) مەن ءبىر عانا شانحايلىق (حان چجەن) ەندى.
سەزدىڭ قورىتىندىسىنان ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنىڭ تەرەڭدەتىلگەن ورىندالۋ جۇمىستارىن بايقاۋعا بولادى. اتالعان باستاما پارتيا جارعىسىنا ەنگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ياعني باستامانىڭ ورىندالۋىنا ءبارى كىرىسەدى دەگەن ءسوز. ەندىگى جەردە بۇل – سي ءتسزينپيننىڭ باستاماسى عانا ەمەس, بۇكىل پارتيانىڭ ماقساتى.
مىنە, بۇلار الداعى ۋاقىتتا ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا ورتالىق ازياداعى قىتاي كومپانيالارىنىڭ بەلسەندىلىگى ارتا تۇسەدى دەگەندى بىلدىرەدى. ءبىزدىڭ ايماقتا قىتايلىق كومپانيالاردىڭ جاڭا نارىققا ەنۋگە تالپىنىسىن كۇتۋگە بولادى. سونىمەن قاتار ولاردى مۇناي-گاز سالاسىنداعى جوبالار, پايدالى قازبالار جانە كولىك پەن ينفراقۇرىلىم سالاسىنداعى جاڭا جوبالار دا قىزىقتىرادى.
قىتايدىڭ ورتالىق ازياعا قاتىستى ستراتەگياسى تاياۋ جىلدارى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىراي قويمايدى. بەيجىڭ ءوز مۇددەسىن ورىنداۋ ءۇشىن يكەمدى ساياسات جۇرگىزەدى. وسى ورايدا نەگىزگى باعىت رەتىندە ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىنىڭ ناقتى جوبالارىن ورىنداۋعا باسا نازار اۋدارىلادى.
رۋسلان ءىزىموۆ,
ساياساتتانۋشى
