شوپاناتا كاسىبى – قازاقتىڭ بۇگىنگى ءناسىبى

قازاقستان ءۇشىن مال شارۋاشىلىعى, ونىڭ ءىرى سارقىلماس قورى ەكەندىگى تاريحتان بەلگىلى. ال, قوي شارۋاشىلىعى – ونىڭ جەتەكشى سالاسى. بابالارىمىز «مال – اۋليە, مالسىز بولساڭ جارىلقار قاي اۋليە» – دەپ ايت­قانداي, مالدى اۋليە ساناعان حالقىمىز­دىڭ عاسىرلار بويى تىرشىلىك كوزى دە اۋىل شا­رۋا­شىلىعىنىڭ وسى سالاسى ەكەندىگى ءسوزسىز. 1990-1991 جىلدارى قازاقستاندا 100 مىڭ توننادان استام قوي ءجۇنى مەن 300 مىڭ تونناعا جۋىق قوي ەتى ءوندىرىلىپ, قوي باسىنىڭ سانى بويىنشا ەلىمىز الەمدەگى الدىڭعى ون مەملەكەتتىڭ قاتارىندا بولا­تىن. 1991 جىلى قازاقستاندا قوي باسى 35,9 ملن. بولسا, ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىل­دارى ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ جانە جاڭا نارىقتىق ينفراقۇرىلىمنىڭ قۇرى­لۋى, مال شارۋاشىلىقتارىنداعى سەلەك­تسيا­لىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستارىنا ءمان بەرمەۋدىڭ اسەرى مال سانى مەن ونىڭ ءونىم­دىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوقتى. جەكە­شەلەندىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىندە ءتۇسى­ن­بەۋ­شىلىكتىڭ سالدارىنان مال باسى ۇستاعانىڭ قولىندا, تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. الايدا, اۋىلدىڭ تۇرمىس جاعدايى جاقىن ۋا­قىتتا تۇزەلمەسكە بەت بۇرعان تۇستا ەلبا­سىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ 2004-2006 جىلداردى اۋىلدى جانە ونىڭ شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ارناپ ۇلكەن بەتبۇرىس جاسادى. ەندى, مىنە, قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى شوپان اتا كاسىبىن دامىتۋعا بەت بۇرىپ, ەلىمىزدەگى قوي شارۋاشىلىعىن جان-جاقتى زەرتتەپ, تالداپ, ارنايى باعدارلاما قابىلداۋعا دايىندالۋدا. بۇل «اتا كاسىپكە» – دەگەن ءۇل­كەن بەتبۇرىس. وتپەلى كەزەڭنىڭ اۋىرتپا­لى­عىن الدىمەن كوتەرگەن اۋىلدىڭ قايتادان قارا اتىنا ءمىنىپ, اياعىنان تىك تۇرىپ كەتۋىنە بەتبۇرىس كەيىنگى كەزدەگى اۋىل شارۋا­شىلىعىنا دەگەن دۇرىس كوزقاراستىڭ قا­لىپ­تاسۋىنا بايلانىستى ەكەنى دە ءسوزسىز. قازاقستاننىڭ ءشولدى-شولەيتتى جانە تاۋ ايماقتارى قوي وسىرۋگە قويلايلى ءوڭىر. رەسپۋبليكادا 180 ملن. گا جايىلىم بار, ونىڭ 71 ملن. گا ءشولدى, 35 ملن. گا ءشو­لەيت­تى, 68 ملن. گا دالالىق جانە 6 ملن. گا تاۋلى جايىلىم, ال جايىلىمنىڭ جالپى القا­بىنىڭ 76 ملن. گا كوكتەمگى-كۇزگى, 79 ملن. گا جازعى جانە 24 ملن. گا قىسقى جايى­لىم­دار. الايدا قىسقى جايىلىمدار قويدىڭ قو­رەكتى زاتتارعا دەگەن قاجەتىن تولىق قام­تا­ماسىز ەتە المايدى. وسى جاعدايعا دا ءمان بەرگەن دۇرىس بولار. ەلىمىزدىڭ مال­شى­لارى دا ماماندارى دا, عالىمدارى دا مال شارۋا­شىلىعىمەن اينالىسۋدى قولعا ال­عاندا ەلىمىزدىڭ اۋا رايىنا, جايىلىمىنا ءمان بەرگەن دۇرىس. ويتكەنى, ءبىزدىڭ رەسپۋبليكادا اۋا رايى قۇبىلمالى: قىستا -40°C بولسا, جازدا +40°C-دان اسادى. ال, قازاق­ستاننىڭ عالىمدارى ەڭ الدىمەن ەلىمىزدىڭ اۋا رايىنا, جايىلىمىنا ساي كەلەتىنىن جاڭا مال تۇقىمدارىن شىعارعان, ونى عى­لىمي تۇرعىدان ساراپتامادان وتكىزىپ ءدا­لەلدەگەن. شەتەلدەردەن ساتىپ الىنعان مالداردى دا ەلىمىزدىڭ اۋا رايىنا, جايى­لىمىنا قالىپ­تاستىرىپ, ونى بەيىمدەۋدى زەرتتەۋ دە عا­لىم­­دار­دىڭ مىندەتى. سوندىق­تان مال شارۋا­شى­لىعىن وركەندەتۋدە ەلى­مىزدىڭ وسى سا­لاداعى عالىمدارىنىڭ دا وي-پىكىرلەرىنە ءمان بەرگەن دۇرىس. جالپى, قازاقستانداعى جايىلىمدىق جەر – قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا تابي­عات­تىڭ بەرگەن قولايلى جاعدايى. بۇعان عاسىرلار بويى قازاق حالقى مال ءوسىرۋدىڭ قىر-سىرىن تەرەڭ بىلەتىندىكتەرىمەن ەرەكشەلەنىپ كەلگەندىگىن قوسقان ءجون. 1905 جىلى بەلگىلى ستاتيست-ەكونوميست ف.ا.ششەر­بينا بىلاي دەپ جازدى: «قازاق كەرەمەت بوتانيك, ونىڭ ءار الۋان وسىمدىك تۇرلەرىن بەلگىلەۋگە, مالدىڭ ءار ءتۇرى ءۇشىن ءاربىر ءوسىم­دىكتىڭ ازىقتىق ماڭىزىمەن كەڭ تانىستىعى بار». ال عالىم ۆ.يا.بەنكوۆيچ بولسا: «بىرنەشە كۇن بويى ات ۇستىندە وكپەك جەلدىڭ وتىندە ءجۇرىپ, قارلى بوراندا ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلارعا يە بولاتىن جىلقىشى – قازاقپەن كىم تەڭەسە الادى؟» – دەپ باعا بەرگەن. وسى پىكىرلەر سوناۋ ەرتە زاماندا-اق قازاقستاندا ءتورت ت ۇلىك مال ءوسىرۋدىڭ باي تاجىريبەسى بولعانىن ايقىن كورسەتەدى. ال ءبىز بولساق, ءالى دە تابيعي جايى­لىم­دى ءتيىمدى پايدالانا الماي كەلەمىز. قا­زاقستانداعى جايىلىمدىق جەردىڭ 100 ملن. گەكتاردان استامى ءشول جانە شولەيت اي­ماققا ورنالاسسا, وسى جايىلىمدىك جەردىڭ 50-60%-ى پايدالانىلماۋدا. ونى يگەرۋ قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا وراسان مۇمكىندىك ەكەنى ءسوزسىز. اتا-بابالارىمىز وسى وراسان زور جايىلىمدىق جەرلەردى قوي وسىرۋمەن قاتار تۇيە جانە جىلقى ءوسىرۋ ارقىلى ءتيىمدى پايدالانا بىلگەن. قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ارقىلى ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى كەزىندە ەكىنشى تىڭ اتالعان سالانى وركەندەتە وتىرىپ ەكى مىندەتتى – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتا­ما­سىز ەتۋدى جانە ەكسپورتتى ءارتاراپتان­دى­رۋدى شەشەمىز. ارينە قوي شارۋاشىلىعىنىڭ ءونىمدىلى­گىن ارتتىرۋ ءۇشىن بەس قاعيدانىڭ ورىن­دا­لۋ­ىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت: ولار, قوي با­سىنىڭ بىركەلكى ءوسۋى, وندىرىلگەن قوي ءونىم­دەرىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى بازارداعى باسە­كە­لەستىك قابىلەتىن ارتتىرۋ, قوي تۇقىمدا­رىنىڭ قاجەتتىلەرىن ءوسىرۋ, ءاربىر ءونىم ءوندىرۋشىنىڭ قارجىلىق بىرقالىپتىلىعى جانە قوي ءونىمى مەن شيكىزاتى بازارىن كالىپتاستىرۋ. وڭتۇستىك-باتىس ايماق رەسپۋبليكادا قوي ەتىن وندىرەتىن ۇلكەن ءوڭىر بولىپ تا­بى­لادى. وسىعان وراي بۇل ايماق ۇلكەن مايلى (ەدىلباي جانە گيسسار تۇقىمدارى) جانە شاعىن مايلى ءونىمدى (قاراكول تۇقىمدى) قوي ەتىن وندىرە الادى, ياعني تۇرعىندار مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىنا تولىق جاۋاپ بەرەتىن ايماق. ايماقتا قىلشىق ءجۇندى ەتتى-مايلى قويلاردىڭ 71%-ى وسىرىلەدى جانە قوي شا­رۋا­شىلىعىنىڭ وسى باعىتتاعى تۇقىمدارى قازاقستاندا شىعارىلعان بارلىق قوي تۇقىمدارىنىڭ نەگىزى بولىپ سانالادى. رەسپۋبليكانىڭ ءشولدى-شولەيتتى ايما­عىن­داعى وسىمدىكتەردى جوعارى دا اتالعان قوي تۇقىمدارىنان باسقا ەشقانداي قوي تۇقىمدارى ءتيىمدى پايدالانا المايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ءشولدى-شولەيتتى وڭتۇستىك-باتىس اي­ماق­تا قوي شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ دامۋىندا جەرگىلىكتى قىلشىق ءجۇندى قازاقى, قاراكول, ەلتىرىلى-ەتتى-مايلى اتىراۋ, ەدىلباي قوي تۇقىمدارى ۇلكەن ءرول اتقارادى. بۇل قوي تۇقىمدارىنىڭ تاريحي ماڭىز­دىلىعىنا قاراماستان, قازىرگى ۋاقىتتا ولار­­دىڭ اراسىندا نارىقتىق باسىمدىق ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن باسەكەلەستىك تە ءوسىپ بارادى. بۇل قۇبى­لىستىڭ سەبەبى نەگىزىنەن تۇتىنۋشىلاردىڭ مال شيكىزاتى تۇرلەرىنە سۇرانىسىنا باي­لا­نىستى. قازاقستانداعى قاراكول شارۋاشى­لى­عىنىڭ قالىپتاسۋى قارساڭىندا سىرتقى جانە ىشكى نارىقتا ۇلكەن سۇرانىسقا يە بول­عان, ەلتىرى الۋ ماقساتىندا قۇيرىقتى ەتتى-مايلى قويلاردى قارا ءتۇستى قاراكول قوش­قارلارىمەن شاعىلىستىرۋدىڭ ناتيجەسىندە ەتتى-مايلى باعىتتاعى قۇيرىقتى قويلار­دىڭ باسى بارىنشا قىسقارىپ كەتكەن بولا­تىن. ال قازىر كەرىسىنشە, ەتكە دەگەن سۇرا­نىس ەتتى باعىتتاعى قوي تۇقىمىن كوبەيتۋگە اكەلۋدە. قاراكول شارۋاشىلىعى قوي شارۋاشى­لىعىنىڭ ەرەكشە سالاسىن قۇرايدى, ال قاراكول قويلارىنىڭ وتە جوعارى بەيىمدەلگىشتىك قابىلەتى, ولاردىڭ تارالۋىنا جانە رەسپۋبليكانىڭ ءشول جانە شولەيتتى ايماق­تارىندا ورنالاسقان شارۋاشىلىقتاردا ەت, ءسۇت, ءجۇن جانە جوعارى ساپالى قاراكول ءوندى­رۋ ءۇشىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سون­دىقتان, رەسپۋبليكامىزدىڭ ءشولدى-ءشو­لەيت­تى ايماعىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, قان­داستارىمىزدىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن جاقسار­تۋ ءۇشىن قاراكول ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرمەن ىشكى ىستەر, قورعانىس, ت.ب. مينيسترلىكتەر كەلىسىم-شارتپەن ەكى جاقتى بىرلەسكەن مەكەمە اشا وتىرىپ, اسكەري جانە ىشكى ىستەر قىزمەتكەرلەرىنە كوك قاراكول ەلتىرىسىنەن, ال تەڭىز فلوتىن قارا قاراكول ەلتىرىسىنەن قاجەتتى اسكەري كيىمدەر شىعارۋ جاعىن ويلاستىرۋ ەڭ الدىمەن كەڭ-بايتاق ەلىمىزدىڭ ءشولدى-شولەيتتى ايماعىنىڭ نەگىزىن قۇراي­تىن قانداستارىمىزدى جۇمىسپەن قامتا­ما­سىز ەتۋگە ۇلكەن مۇمكىنشىلىك جاساعان بولار ەدى. مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ زاماناۋي ءوندىرىسى نەگىزىنەن قوي شارۋاشىلىعىندا باسىم ەت الۋعا باعىتتالعان. سوڭعى ۋاقىت­تا مۇنداي ءبىر جاقتى قارىم-قاتىناس قۇي­رىق­تى ەتتى-مايلى قويلاردى ءوسىرۋ ارەالى­نىڭ جاپپاي كەڭەيۋىنە اكەپ سوقتىردى. وسىلايشا ءشولدىڭ قولايسىز جاعدايلارىنا وتە جاقسى بەيىمدەلگەن جانە كەرەمەت ءتۇستى جانە رەڭدى قاراكول وندىرۋگە ماماندان­دى­رىلعان الەم نارقىندا ۇلكەن سۇرانىسقا يە, قاراكول قويلارى قاتال ەكونوميكالىق قى­سىمعا ۇشىرادى جانە نارىقتىق باعا جو­عارى بولسا دا, ىشكى نارىقتا باسەكەلەس­تىك­تەن جاساندى تۇردە شەتتەپ قالدى. ەلتىرىلى-ەتتى-مايلى اتىراۋ جانە قۇي­رىقتى قىلشىق ءجۇندى قويلار ونىمدىلىكتەرى بويىنشا ءبىرىن-ءبىرى ءوزارا تولىقتىرىپ وتى­رادى جانە ولاردىڭ تۇقىمدارى بولاشاق سەلەكتسيا ءۇشىن گەنەتيكالىق ماتەريال كوزى بولىپ تابىلادى. الەمدەگى ەلتىرى قوي شا­رۋاشىلىعىنىڭ دامۋ جاعدايىن ساراپتاۋ – كەرەمەت ءار ءتۇستى جانە رەڭدى ەلتىرى مەن تەز جەتىلگىش قوزى جانە قوي ەتى ءوندىرىسىن ۇل­عايتۋعا باعىتتالعانىن كورسەتەدى. وسىعان بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلتىرىلى قوي شارۋاشىلىعى ءۇشىن عىلىمي-تاجىريبەلىك تۇرعىدا كەرەمەت ءتۇستى جانە رەڭدى قۇيرىقتى اتىراۋ قويلارىن ءوسىرۋدىڭ ادىستەرىن جاساۋ, بۇل قويلاردىڭ جەكە اسىل تۇقىمدى بازاسىن قۇرۋ, ەلتىرى اسسورتيمەنتىن جاڭا تۇستەرمەن بايىتۋ جانە باسەكە­لەستىككە قابىلەتتى وتاندىق اسىل تۇقىمدى قويلاردى شىعارۋ وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى. بۇل ماسەلە, قولدان ۇرىق­تان­دىرۋ بىتكەننەن كەيىن ساۋلىقتاردى ەركىن قاشىرۋ كەڭىنەن قول­دانىلاتىن جانە اسىل تۇقىمدى قوشقارلار­دىڭ شىعۋ تەگىن انىق­تاۋدا وتە قاجەتتى, ەلتىرىلى قوي شارۋاشى­لىعىندا وتە ماڭىزدى, ويتكەنى شىعۋ تەگىندە جوعارى باعالى اتا-ەنەلەرى بار مالدار بارىنشا ءونىمدى بولا الادى جانە قويلاردى قولدان ۇرىقتان­دىرۋدا كەڭىنەن قولدا­نىلادى. جوعارى ءونىمدى مالداردىڭ باسىن جانە تولىق قۇندى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى ءوندىرىسىن ۇلعايتۋ زاماناۋي مال شارۋاشىلىعىنىڭ وزەكتى ماسەلەسى بولىپ وتىر. قازاقستاننىڭ دالالى, ءشولدى جانە شولەيتتى اۋدان­دا­رىن­دا ءوزارا ەرەكشەلەنەتىن 22 تۋىستىق وزگە­رىستەگى قازاقتىڭ قۇيرىقتى قويلارى ەرتەدەن وسىرىلگەن. ولارعا باتىس قازاقستاندا – ەدىلباي, ازعىر, ءالىم, اداي, ورتالىق قازاق­ستاندا – باعانالى, بەساتا, جەتىسۋدا – شۋ, جاركەنت, شىعىس قازاقستاندا – زايسان جانە باسقا دا تۇقىمدار جاتادى. قازاقتىڭ قۇيرىقتى قىلشىق ءجۇندى قوي­لارى قۇرعاق دالانىڭ ءشول جانە جار­تى­لاي ءشولدىڭ كەڭ كولەمدى اۋداندارىنىڭ تا­بيعي-كليماتتىق جانە ازىقتىق جاعدايلا­رى­نا وتە جاقسى بەيىمدەلگەن. ولار قىستىڭ قاتال سۋىقتارىنا جانە جازدىڭ ىستىعىنا وتە ءتوزىمدى جانە جىل بويىنداعى جايىلىم جاعدايىندا كۇتىپ-باعۋعا شىدامدى, ءارى ۇزاق قاشىقتىقتاعى جايىلىمدى جەڭىل ءجۇرىپ وتەدى جانە ءوزىنىڭ مورفوفيزيو­لوگيا­لىق قۇرىلىمىنا بايلانىستى ونىمدىلىگى تومەن جايىلىمداردا تەز ارادا ەت الۋعا قابىلەتتى. قازاقتىڭ قۇيرىقتى قويلارى كەرەمەت تەز جەتىلگىشتىگىمەن جانە جايىلىمدا تەز ەت الۋىمەنەن ەرەكشەلەنەدى. دەگەنمەن, حال­قى­مىزدىڭ كوشىپ-قونۋ ومىرىنە بايلانىستى قازاقتىڭ قۇيرىقتى قىلشىق ءجۇندى قويلا­رىنىڭ تولدەگىشتىگى تومەن. ەرتەدە مال وتارلارىن ىرىكتەۋ الىس ماۋسىمدىق جايى­لىمدارعا كوشىپ-قونۋ كەزەڭدەرىندە اناسى­نىڭ سوڭىنان ەرۋگە قابىلەتتى ءبىر قوزى الىپ وسىرۋگە باعىتتالعان بولاتىن, وسىعان باي­لانىستى سەلەكتسيالىق جۇمىستاردا قويلار­دىڭ تولدەگىشتىگى ەسكەرىلمەگەن. قازىرگى تاڭدا قوي ەتىن ساتىپ الۋعا سۇرانىس قىتاي, رەسەي, يران, ساۋد ارابيا­سى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى سياقتى ءىرى مەملەكەتتەر تاراپىنان ەكەندىگى بەلگىلى. ال, يران, ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەملەكەتتەرىندە نەگىزىنەن ماي­لى قۇيرىقتى قوي ەتىنە سۇرانىس جوق ەكەندىگىن ەسكەرگەنىمىز ابزال. اتالعان ەلدەر بولاشاقتا قازاقستانعا قاراكول قوي ەتىنە تاپسىرىس بەرۋى مۇمكىن. ويتكەنى, ولاردا وسىرىلەتىن اۆاسسي قوي تۇقىمىمەن قاراكول قوي تۇقىمىنىڭ ءتۇر-تۇلعاسى, قۇي­رىق ماي­لىلىعى جالپى ەت ءونىمى بويىنشا ايىر­ماشىلىق جوقتىڭ قاسى. قازاقستاننان قوي ساتىپ الۋشى اتالعان ەل ماماندارى دا قاراكول قوي تۇقىمىنا قىزىعۋشىلىق بىلدىرۋدە. ال, رەسەي مەن قىتاي مەملەكەتتەرىندە قازاقتىڭ جەرگىلىكتى قىلشىق ءجۇندى كەتپەن قۇيرىقتى, ەدىلباي, سارىارقا قوي تۇقىمدارىنىڭ ەت ونىمىنە سۇرانىس باسىم. سوندىقتان, ەتتى قوي تۇقىمىن ءوسىرىپ, ودان ەت وندىرۋدە وركەنيەتتى ەلدەردىڭ سۇرا­نىسى­نا ءمان بەرگەن دۇرىس بولار. وسى جىلدىڭ 4-5 قازان كۇندەرى تاجىك­ستاننىڭ استاناسى دۋشانبە قالاسىندا يكاردا حالىقارالىق عىلىمي ورتالىعى­نىڭ يفاد قورى قولداۋىمەن «ءجۇن ءونىم­دەرىن وڭدەپ, ودان دايىن بۇيىم وندىرە وتىرىپ, مايدا فەرمەرلەرمەن اۋىل ايەل­دەرىنىڭ ءومىر دەڭگەيىن كوتەرۋ» تاقىرىبى بويىنشا وتكىزىلگەن كەڭەس-سەميناردا ار­گەن­تينالىق عالىم ياوياگۋين ميۋللەر قىر­عىزستاننان, تاجىكستاننان, يراننان, سيريا مەن امەريكادان, يتاليادان كەلگەن عا­لىمدارعا «دۇنيە جۇزىندە قازاقتار ەت جەۋدەن ەكىنشى ورىندا ەكەن» – دەپ ماعان قارا­دى, ال يران عالىمى بولسا ء“بىرىنشى ورىندا كىم؟” – دەپ قالدى. وعان ول ىركىلمەستەن «قاس­­قىر» – دەسە بولار ما. ارينە, بۇل سوزدە ­دە ۇلكەن ماعىنا جاتىر. بۇنىڭ ءوزى قازاق­تاردىڭ ەتتى كوپ قورەك ەتەتىنىن دۇنيەجۇزى حالىقتارى مويىنداعانىن كورسەتەدى. اتا-بابامىزدان كەلە جاتقان ءداستۇر بويىنشا قازاق ەتسىز, ونىڭ ىشىندە قوي ەتىنسىز داس­تارقانى كوپ جايىلماعان ەل. جالپى, قازاقستاندا 17 قوي تۇقىمى وسىرىلەدى. ولار: بيازى ءجۇندى (وڭتۇستىك قا­زاق مەرينوسى, سولتۇستىك قازاق مەرينوسى, 2011 جىلى شىعارىلعان ەتتى مەرينوس, قا­زاق ارقارمەرينوسى, قازاق بيازى ءجۇندى) قوي تۇقىمدارى; جارتىلاي بيازى ءجۇندى (قازاق جارتىلاي بيازى كروسسبرەد ءجۇندى, قازاق ەتتى-ءجۇندى, اق جايىق ەتتى-ءجۇندى, دەگەرەس ەتتى ءجۇندى) قوي تۇقىمدارى; جارتى­لاي قىل­شىق ءجۇندى (قازاق جارتىلاي قىل­شىق ءجۇندى, دەگەرەس جارتىلاي قىلشىق كىلەمدىك ءجۇندى ەتتى-ءجۇندى) قوي تۇقىمدارى; قىلشىق ءجۇندى (قاراكول, ءارى ەلتىرىلى, ءارى ەتتى, ءارى مايلى اتىراۋ, ەدىلباي, قازاق قىل­شىق ءجۇن­دى قۇيرىقتى, سارىارقا) قوي تۇقىمدارى. ارينە, قوي ەتىن وندىرۋدە اتالعان قوي تۇقىمدارىنىڭ بارلىعى دا ىشكى جانە سىرتقى سۇرانىستى قامتاماسىز ەتەتىن قوي تۇقىمدارى. اتالعان قوي تۇقىمدارىن شىعارۋدا جانە جاقسارتۋدا قازاقستان عالىمدارىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەندىگىن اتاپ وتكەن دۇرىس. سونىمەن بىرگە, بۇل قوي تۇقىمدارى مەن تۇقىمدىق توپتاردى جاقسارتۋ قارقىنى ءالى دە بولسا جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن اتاپ وتكەن ءجون. ەلىمىزدە سەلەكتسيالىق اسىلداندىرۋ ءجۇ­يەسى قازىرگى قوي شارۋاشىلىعىن دامىتۋ­دا العا قويىلعان مىندەتتەرگە ساي كەلمەيدى. سوندىقتان دا, قوي شارۋاشىلىعىن سەلەك­تسيا­لىق جولمەن اسىلداندىرۋدا, ولاردى باعىپ-كۇتۋدە, ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋدا, جەم­­­­شوپ وندىرۋدە جانە مال ازىعىن داي­ىنداۋ باعىتىنداعى عىلىمي-زەرتتەۋلەردى كەڭەي­تىپ تەرەڭدەتە تۇسكەن ءجون. ونىڭ ىشىندە, عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ مى­­ناداي باسىم باعىتتارىنا ءمان بەرگەن دۇرىس: - سەلەكتسيانىڭ, گەندىك ينجەنە­ريا­نىڭ, بيوتەحنولوگيانىڭ, گەنەتيكالىق ماتەماتي­كالىق ساراپتامانىڭ جانە باعدارلاما جا­ساۋدىڭ زاماناۋي ادىستەرىن قولدانۋ ارقىلى تۇقىمدىق قويلاردىڭ ونىمدىلىك جانە اسىل­تۇقىمدىق ساپالارىن جەتىلدىرۋ; - قوي شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوندىرى­سى­نىڭ ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيالارىن جاساۋ; - قويلاردى ازىقتاندىرۋدى جەتىلدىرۋ جانە ازىقتىڭ بازاسىن زەرتتەۋ, مال ازىق­تارىنىڭ جەلىنۋى جانە قۇنارلىلىق قۇندى­لىعىن ارتتىرۋ, ەگىندىك جانە شابىندىق-جايىلىمدىق مال ازىعى وندىرىسىمەن, مال ازىقتارىن دايىنداۋ جانە ساقتاۋدىڭ قار­قىندى ادىستەرىن, جاڭا بارىنشا تولىق قۇندى جانە قۋاتتىلىق سىيىمدىلىعى مول مال ازىقتارىن جاساۋ باعىتىندا زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ; - جۇقپالى اۋرۋلاردى ەمدەۋ جانە ولار­دىڭ الدىن-الۋدىڭ ادىستەرىن جاساۋ; - شاعىلىستىرۋ جانە بۋدانداستىرۋ ادىستەرىمەن ومىرشەڭدىگى جوعارى تۇقىمدى قويلاردىڭ وتارلارىن قۇرۋ; - نارىقتىق قاتىناستاردى, سالالىق ستاندارتتاردى, قوي شارۋاشىلىعى ءونىم­دەرىن سەرتيفيكاتتاۋدى جەتىلدىرۋ. قازىرگى كەزدە جايىلىمداردىڭ 90%-ى سۋلاندىرىلماعان جانە ءىشىنارا عانا پاي­دا­لانىلادى. قوي شارۋاشىلىعىنىڭ جا­يى­لىمدىق جەمشوپ قاجەتتىلىگىن قامتا­ماسىز ەتۋ ءۇشىن تابيعي جايىلىمدار مەن شا­بىندىقتاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جولدارىن جاساي وتىرىپ, ولاردىڭ ونىمدىلىگىن ارت­تىرۋ جونىندە ءىس-شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. ءشول جانە شولەيتتى ايماقتارداعى جا­يىلىم جاعدايىنداعى مال شارۋاشىلىعى اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسىنىڭ ءتيىمدى سا­لاسى بولىپ تابىلادى. جايىلىمداعى مال شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋدىڭ قاجەتتى جاعدايى – ماۋسىمدىق جايىلىم­داردىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن, مالدى ماۋ­سىم­دىق جايىلىمداردىڭ ءبىر تۇرىنەن ەكىنشى تۇرىنە اۋىستىرۋ نەگىزىندە نەمەسە ۇزاق قاشىقتىقتا ولاردى بارىنشا مول ءونىم­دى­لىك بەرگەن جىلدارى پايدالانۋ بولىپ تابىلادى. مالدى الىس جايىلىمداردا كۇتىپ-باعۋ, از شىعىن جۇمساپ, ۇلكەن مال باسىن ۇس­تاۋعا, ءشولدى ايماقتىڭ جايىلىمدارىن با­رىنشا پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرە وتى­رىپ, رەسپۋبليكانىڭ قاراۋسىز جاتقان ايماقتارىن شارۋاشىلىق اينالىمعا ەنگىزۋگە جاعداي تۋعىزاتىنىن ايتا كەتۋ قاجەت. قازاق ەرتە زاماننان-اق ءتورت ت ۇلىك مال­دى باعىپ-كۇتۋدىڭ, ونى ءتيىمدى وسىرە وتى­رىپ, ءونىم ءوندىرۋدىڭ, تۇقىمدىق قاسيەتتەرىن زەردەلەپ تابيعاتتىڭ سىيى – جايىلىمدىق پەن شابىندىقتى پايدالانۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە اسا زور ءمان بەرىپ, كوپ جىلدار بويعى تاجىريبەلەرىن اتادان-بالاعا مۇرا ەتىپ قالدىرىپ وتىرعان. 1992-1999 جىلدارى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا تەك ساندىق ەمەس, سونداي-اق ايتارلىقتاي ساپالىق وزگەرىستەر دە بول­دى. اۋىل شارۋاشىلىعى مەكەمەلەرىنىڭ قۇ­رى­لىم­دارى وزگەردى. ءىرى مامانداندىرىلعان شارۋاشىلىقتاردىڭ ورىندارىنا شاعىن فەرمەرلىك قوجالىقتار (شارۋاشىلىقتار) پايدا بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا بارلىق اۋىل شارۋاشىلىعى مالدارىنىڭ 95%-ى تۇرعىن­دار مەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ, فەرمەر­لەردىڭ جەكە اۋلالارىندا وسىرىلەدى. ەلىمىزدەگى قازىرگى شارۋاشىلىق قۇرى­لىم­دارى ءتورت ت ۇلىك مالدى اۋىلدا ەلدى مەكەن ورتالىقتارىندا, نە اۋىل ايماقتا­رىندا جىل ون ەكى اي بويى ءبىر ورىندا باعۋدى ۇردىسكە اينالدىرىپ الدى. مال­شىلاردىڭ قولدا بار مالدارىن وزدەرىنە تيەسىلى جەر كولەمى مەن جايىلىمى كوتەرە الا ما, جوق پا وندا شارۋاسى جوق. كەشەگى كەڭەستىك داۋىردە جەكە اۋىل تۇرعىندارىندا ەڭ كوبى ون-ون بەستەن عانا قوي بولىپ, ورتاشا ءبىر اۋىلدان 500-600 قوي تاڭەرتەڭ ورىسكە شىقسا, بۇل كورسەتكىش بۇگىنگى كۇنى 3000-نان 10000-عا دەيىن جەتىپ وتىر. ءاري­نە, بۇل اۋىل حالقىنىڭ مال ۇستاۋعا, ودان ءونىم وندىرۋگە بەت بۇرعانىن كورسەتسە, ەكىنشى جاعىنان اۋىل توڭىرەگىنىڭ تاقىرلانىپ بارا جاتقاندىعىن, الىس جاقسى جايى­لىم­داردىڭ دۇرىس پايدالانىلماۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا. ونىڭ ۇستىنە مال باعۋ تەحنو­لوگياسىن جاقسى مەنگەرگەن مالشىلارىمىز بەن ءداستۇرلى مالشى وتباسىلارى مال باعۋ­دان كوپ الشاقتاپ قالدى. ءتىپتى ءتورت ت ۇلىك مالدى باعىپ-كۇتەتىندەر ءبىرلى-جارىم عانا قالدى دەسەم جاڭىلىسپايمىن. اتام قازاق ايتقانداي «زامانىنا قاراي ادامى دا, ونىڭ امالى دا وزگەرەدى» – دەپ. ولاي بولسا مال ءوسىرىپ, ودان ءونىم ءوندىرۋ جولدارىن بۇگىنگى تاڭنىڭ تالابىنا ساي ىسكە اسىرعان ءجون بولار. الايدا, ەلىمىزدە قوي تۇگىلى باسقا مالداردىڭ ساندىق قۇرامى, جايىلىمى, وعان قاجەتتى ماماندار ەڭ باستىسى – شوپان-مالشىنىڭ سانى مەن ساپاسى بەلگىسىز. سوندىقتان, وسى باعىتتا ارنايى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن ءجون بولار. اسىلداندىرۋ جۇمىسىندا ەڭ الدىمەن اسا قۇندى تۇقىمدىق مالدان باستاۋ كەرەك. بۇل بۇلجىماس قاعيدانى ىقىلىم زامانداردان بەرگى بابالارىمىزدىڭ تاجىريبەسى دە دالەلدەي تۇسەدى. تابىننىڭ گەنەتيكالىق ءوسىمى نەگىزىنەن جوعارعى ءونىمدى اتالىق مالداردى پايدالانۋ جولىمەن كەلەتىنى بۇگىندە ءاربىر قاتار­داعى اۋىل ادامدارىنا دا جاقسى تانىس. وسى ارقىلى جوعارى ءونىمدى, تەكتى تۇقىمدى مالدار دۇنيەگە كەلدى. الايدا, وتپەلى كەزەڭدە (1992-1999 جج.) كوپتەگەن جاڭا شارۋاشىلىق قۇرىلىپ, ما­ماندارى كوپ باس قاتىرىپ جاتپاي, وڭاي جولمەن كەتتى. قارجىنى ۇنەمدەۋ ماقسا­تىندا ۇرىقتاندىرۋ جۇيەسىندە قولداعى بار ونىمدىلىگى تومەن تۇقىمدىق مالداردى پايدالانۋ كەڭىنەن ەتەك جايدى. ونىمدىلىگى تومەن, تۇقىمدىق قاسيەتى ناشار مالداردى ۇزاق ۋاقىت بويى پايدالانۋ اسىلدىڭ ازىپ-توزىپ, ءونىم ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە اكەپ سوقتىرىپ, مال اعزاسىنىڭ ءار ءتۇرلى تابيعي فاكتورلارعا شىدامدىلىعى تومەندەيدى. ناتيجەسىندە جالپى مال سانىندا اسىل تۇقىمدى قوي سانى بار جوعى 5-6%, ءىرى قارا مالى 3-4%, تۇيە 6-7% عانا قۇراعان. بۇگىندە اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشى­لىق­تاردا ونىمدىلىگى جوعارى قوشقارلار ءالى دە بولسا از جانە ولاردىڭ شارۋا قوجا­لىقتارىمەن بايلانىسى جولعا قويىلماعان. بۇرىن ەتتى-مايلى قوي شارۋاشىلىعى اي­ماعىنداعى ساۋلىقتاردىڭ 90-100 پايىزى قولدان ۇرىقتاندىرىلاتىن بولسا, قازىر قولدان ۇرىقتاندىرۋ پۋنكتتەرى جوقتىڭ قاسى. ال, قولدان ۇرىقتاندىرۋسىز زاۋىت­تىق سەلەكتسيالىق جۇمىستاردى جۇرگىزىپ مالدى اسىلداندىرۋ مۇمكىن ەمەس. جالپى, سەلەكتسيا قازىرگى قولدا بار تۇ­قىمداردى, زاۋىتتىق سۇلەلەردى, اتا تىزبەك پەن مال توپتارىن جەتىلدىرۋ جانە جاڭاسىن شىعارۋ, ولاردىڭ ونىمدىلىك جانە تۇقىمدىق ساپاسىن جاقسارتۋ ادىستەرى تۋرالى عىلىم. مال شارۋاشىلىعىندا سەلەكتسيالىق جۇ­مىستا باستى كوزدەلەتىن ماقسات – مال­دىڭ ەكى جىنىستىق توبىنىڭ تاڭداۋلارى­نان, نەعۇرلىم باعالىلارىنان ءارى قاراي ءوسىرۋ ءۇشىن تاڭداۋ, ءارى قويىلعان ماقساتقا ساي كەلمەيتىندەرىن, جارامسىزدىققا شى­عارۋ. وندا وسىرىلەتىن مالدىڭ تۇقىم قۋالاۋ نەگىزىندەگى وزگەرىستەرى ارقىلى تۇقىمنىڭ ونىمدىلىگىن جاقسارتۋ جانە جەتىلدىرۋ ماسە­لەسى كوزدەلەدى. سەلەكتسيا ادام باقىلاۋىمەن جۇرگىزى­لە­تىن قۇبىلىس. مۇنداي تۇجىرىمنىڭ ءادىل­دىگىن قازاقستاندىق سەلەكتسيونەرلەردىڭ جۇ­مى­سى دا راستايدى. قاراكول قويلارىمەن ۇزاق ۋاقىت جۇرگىزىلگەن سەلەكتسيالىق جۇ­مىس­تاردىڭ ناتيجەسىندە تۇقىمدا ونىڭ يكەمدىلىگىن جانە تۇقىم ىشىندە جەتىلدىرۋ مۇمكىندىگىن قۇرۋ, جاڭا ەلتىرىلىك ساپاسى بار مال الۋ جولدارى قالىپتاستى. قولدا بار قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە ارنايى جۇپتاۋ, مۇقيات, ءارى قاتاڭ سۇرىپتاۋ ارقىلى قاراكول قويلارىنىڭ جاڭا زاۋىتتىق سۇلەلەرى شىعارىلدى. مال شارۋاشىلىعىندا سەلەكتسيانىڭ جەتەكشى بۋىنى سۇرىپتاۋ بولىپ سانالادى. ول زووتەحنيكالىق ءادىس رەتىندە, ەڭ تاڭ­داۋلى سۇرىپتالعان جەكە مال تۇرلەرىن بارىنشا پايدالانۋ ارقىلى ونىڭ بەلگىلى ءبىر ايماقتا سەلەكتسيالىق بەلگىلەرىن گەنە­تي­كالىق جاقسارۋدى قامتاماسىز ەتەدى. سۇ­رىپتاۋ سەلەكتسيانىڭ باستاپقى كەزەڭى, ودان كەيىن مىندەتتى تۇردە جۇپتاۋ ءتاسىلىن قول­دانۋ قاجەت. جۇپتاۋ – بەلگىلى ءبىر ساپاداعى ۇرپاق الۋ ءۇشىن اتالىعى مەن انالىعىن ش­ا­عىلىستىرۋ. جۇپتاۋداعى ماقسات – سۇرىپتاۋ اسەرىن ورنىقتىرۋ جانە شاعىلىس­تى­رى­لا­تىن جۇپتاردىڭ ۇيلەسىمى نەگىزىندە, باستاپ­قى تۋىستىق نەگىزىمەن سالىستىرعاندا, ۇرپاق ساپاسىن جاقسارتۋعا قول جەتكىزۋ. سەلەكتسيالىق-اسىلداندىرۋ جۇمىستا­رىن­دا سۇرىپتاۋ مەن جۇپتاۋدى بىرىڭعاي قاراستىرۋ قاجەت. بۇل ورايدا ەسكەرەتىن ءجايت, جۇپتاۋ ءاردايىم سۇرىپتاۋدى كۇشەي­تە­دى, ال سوڭعىسى ۇنەمى جۇپتاۋعا باعىت­تالادى. سەلەكتسيانىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مالدى تۇقىمعا سۇرىپتاپ ءوسىرۋ كەزەڭىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ءتول وسىرگەندە الدىن الا سۇ­رىپتايدى جانە جۇپتاۋمەن اياقتايدى. وسى­لايشا, سۇرىپتاۋ, جۇپتاۋ جانە ارنايى ماقساتتا ءوسىرۋ سەلەكتسيانىڭ نەگىزگى ءمانىن قۇرايدى. ءوز كەزەگىندە سەلەكتسيا ءتيىستى دەڭگەيدە ازىقتاندىرۋمەن جانە كۇتىپ-باعۋمەن, قالىپتى ءوسىپ-جەتىلەتىن, دەنى ساۋ مال ءوسىرۋ كەزىندە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. مالدىڭ قولايلى شارۋاشىلىق – تەكتىك بەلگىلەرىن دامىتۋعا ارنالعان سەلەكتسيانى ويداعىداي جۇرگىزۋ ءۇشىن باستاپقى زەرتتەلەتىن تۇقىمدى, ونىڭ گەنەتيكالىق وزگەر­گىشتىك دەڭگەيىن زەردەلەۋ, تۇقىمدى جانە تۇقىمىشىلىك سارالاۋدى باعالاۋ قاجەت. قازىرگى كەزدە سەلەكتسيالىق جۇمىستار­دىڭ بەلگىلى ءبىر تاسىلدەرى مەن ادىستەرىنىڭ تاجىريبەلىك نەگىزدەمەسى بار. قوي شارۋا­شىلىعىندا نەگىزىنەن ەڭ تاڭداۋلى مالدىڭ اۋرۋعا توزىمدىلىگى سەكىلدى ءداستۇرلى ادىستەر­دى, سونداي-اق ولاردىڭ جەرگىلىكتى تەكتىك قورلارىن تالداۋعا بايلانىستى ماسەلەلەر: سۇرىپتاۋ جانە ءونىمى تومەن مالدى مول ونىمدىلەرىمەن اۋىستىرۋ جولدارى, تۇقىم­دىق تەكتىك (گەندىك) قور مۇمكىندىگىن باعا­لاۋ; جاڭا جوعارى مال توبىن قۇرۋ جانە شىعارۋ, سەلەكتسيا ءۇشىن ماڭىزدى بەلگىلەردى باعالاۋ, ايرىقشا مول ءونىمدى مالدى ساقتاۋ جانە پايدالانۋ; ەرەكشە مول ءونىمدى مالدىڭ اتالىق تىزبەسىن شىعارۋ جانە تەكتىك قورلارىن تالداۋ, كوپ تۇقىمدى اتالىق تىزبەسى مەن انالىق ۇياسىن شىعارۋ ءادىسى عالىمداردىڭ باستى مىندەتى. عىلىمي-زەرتتەۋلەردىڭ جيىنتىعى جاڭا ويلاردىڭ پايدا بولۋىنا, ونى ءىس جۇزىنە اسىرۋ ارقىلى قويلاردىڭ ونىمدىلىگىن ارت­تى­رۋعا ىقپال ەتەدى. قازاقستانداعى قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن عالىمدار قويلاردى رەسپۋ­ب­لي­كانىڭ ءار ءتۇرلى ەكولوگيالىق ايماقتارىن­دا ءوسىرۋدىڭ تەوريالىق نەگىزدەرىن; نەعۇرلىم جەتىلدىرىلگەن سەلەكتسيالىق تاسىلدەردى جانە قازىرگى زەرتتەۋ امالدارىن پايدالانا وتى­رىپ, ولاردىڭ تۇقىمدىق باعالاۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋ جولدارىن ازىرلەدى. سەلەكتسيالىق اسىلداندىرۋ ءىسى مامان كادرلارسىز تاعى دا ءتورت اياعىنان تەڭ باسىپ كەتە المايدى. بۇل تۇرعىدا «ءىس تەتىگىن مامان شەشەدى» دەگەن ۇران كەز كەلگەن فورماتسيادا ءوز كۇشىندە قالا بەرمەك. ويتكەنى, ءوندىرىستىڭ ءبىر تۇتقاسى سولاردىڭ قولىندا. اۋىلعا ماماندار قاجەت. بىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق ءتۇرى بار, بىراق زووتەحنيك, اگرونومدار جوقتىڭ قاسى. باي­لى­عىمىزدىڭ قاينار كوزى – مال شارۋا­شىلىعى جانە اۋىل ادامدارى. شۇكىر, ءازىر­گە اۋىل ادامىنىڭ ءبارى بىردەي الىپساتار­لىق جولعا ءتۇسىپ قالاعا كەتكەن جوق. ەسكەرەتىن ءبىر ءجايت, مال شارۋاشىلىعىن جەتىك بىلەتىن اۋىل ادامدارىنىڭ كوبىنىڭ جاسى ۇلعايدى. ال, اۋىل جاستارى بولسا ەڭبەككە كوندىكپەي جاتىپ, اۋىلدا جۇمىسسىز نەمەسە كەيبىرى كۇنكورىس ءۇشىن قالادا ءجۇر. بىراق ۇنەمى وسىلاي بولا بەرەدى دەپ ويلامايمىز. زامان تۇزەلدى. ەلىمىزگە بىلىكتى جۇمىسشى, ماماندار, قاراپايىم شارۋا, ەڭبەككەرلەر, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن تۇيە­شى دە, سيىرشى دا, جىلقىشى دا, قويشى دا قاجەت. ولاردى دايىنداۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان «مال شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى مال ماماندارى مەن مالشىلار دايىنداۋ جانە ولاردىڭ تىكەلەي ءتورت ت ۇلىكپەن اينا­لىسۋىن قامتاماسىز ەتۋ» جونىندە باعدار­لاما قابىلداۋ كەرەك. باعدارلامادا ەڭ باستى ءمان بەرەتىن جاعداي: اۋىل جاستارىن مال باعۋعا قالىپتاستىرىپ, اتا كاسىپتى ءور­كەندەتۋ جولىندا ولاردى باۋلي تاربيە­لەي وتىرىپ, بەتبۇرىس جاساۋ. مال شارۋاشى­لىعى عىلىمىمەن اينالىسقاننان سوڭ, اۋىلدا تۋىپ, اۋىل ومىرىنەن قازىرگە دەيىن قول ۇزبەگەننەن سوڭ بىلەتىنىم – اۋىلدا ءالى دە بولسا ءتورت ت ۇلىك مالمەن اينالىسۋعا قۇش­تار جاستاردىڭ بار ەكەندىگى. اۋىلداردا جاستاردىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىس كووپەراتيۆتەرىن قۇرىپ, وعان مەملەكەتتەن قارجى ءبولىپ, اۋىلدا تۇراتىن ءتورت ت ۇلىك مالمەن اينالىسۋعا نيەت بىلدىرگەن جاس وتباسىلارعا مال ساتىپ الۋىنا كومەكتەسىپ, قول ۇشىن بەرسە اۋىل جاستارى ءارى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسار ەدى, ءارى مال باسىمەن ونىڭ ونىمدىلىگى كوبەيىپ قازاق­ستاننىڭ پايدالانىلماي جاتقان جايىلىم جەرلەرى اينالىسقا ءتۇسىپ, ونى ءتيىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىكتەر تۋار ەدى. قازىرگى كەزدە قوي شارۋاشىلىعىندا جەكە مەنشىك نىسانىنا كوشۋدە تۇبەگەيلى ءوز­گە­رىس بولدى. مالدى كۇتىپ-باعۋ, ازىقتان­دىرۋ, ءوسىرۋ جانە كوبەيتۋ ادىستەرى وزگەردى. وسىنىڭ بارلىعى جاڭا جاعدايدا قويلاردى وسىرۋگە ارنالعان بىرقاتار شارالارى تەز ارادا جۇرگىزۋدى قاجەت ەتەدى. قالىپتاسقان ءداستۇرلى تەحنولوگيا بوي­ىن­شا, قوي شارۋاشىلىعىندا نەگىزگى ءوندى­رىلەتىن ەت جىل سايىن جارامسىزدىققا شى­عا­رىلاتىن قوشقارلار مەن ساۋلىقتار (18-20%) جانە تۇقىمدىق قوشقار رەتىندە قال­دىرىلعاننان باسقا توقتى قوشقارلاردان وندىرىلەدى. عىلىمدا زەرتتەلىپ جانە ءىس جۇزىندە دالەلدەنگەنى – قوي قوزىلارىن تۋىلعان جىلى ەتكە وتكىزۋ بيولوگيالىق تۇرعىدان اناعۇرلىم ءتيىمدى. مۇنىڭ ءوزى ەت ءوندىرۋدى ەداۋىر ۇلعايتۋعا, ونىڭ وزىندىك قۇنىن كەمىتۋگە, كۇتىپ-باعۋ شىعىنىن ازايتۋعا, باسقا جىنىس-جاس توپتارى قويلارىنىڭ جايىلىم ءورىسىن بوساتۋعا ىقپال ەتەدى. ەركەك توقتى­لاردى قىسقا قالدىرۋ زووتەحنيكالىق تۇر­عى­د­ان قولايسىز, ءارى ەكونوميكالىق تۇرعى­دان ءتيىمسىز. قىسقا قاراي قويلاردىڭ قوسقان سالماعى جۇمسالعان شىعىندى وتەمەيدى. قويلاردى جايىلىمدا باعۋ جاعدايىندا ەڭ ماڭىزدىسى – بورداقىلاۋعا قويىلاتىن ءجا­نە جايىپ سەمىرتىپ, كەيىننەن ەتكە وتكىزىلە­تىن مالدىڭ جاسىن دۇرىس تاڭداۋ. قوي وسىرەتىن شارۋالارعا ەتتىڭ ەكونو­مي­كالىق تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىن قوزى ەتىن ءوندىرۋدىڭ ەرەكشە ماڭىزى بار. الايدا, قوزى ەتىن ءوندىرۋ جەكە ءۇي شا­رۋاسىندا بولسىن, فەرمەرلەر مەن شارۋا قوجالىقتارىندا بولسىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن ايتارلىقتاي كەڭ تارالماي وتىر. ساپالى قوزى ەتىن قازاقستاننىڭ قوي وسىرەتىن بار­لىق ايماقتارىندا, بارلىق قوي تۇقىمدا­رىنان ەداۋىر مول ءونىم وندىرۋگە بولادى جانە ونىڭ عىلىمي نەگىزى دە, تەحنولوگياسى دا جاسالعان. قوي ەتىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋدىڭ جانە ونىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدىڭ ماڭىزدى ىق­پالى – ساقا قويلاردى جايىپ سەمىرتە وتى­رىپ بورداقىلاۋ. ماسەلەن, جايىلىمداعى قويلاردى جايىپ سەمىرتە بورداقىلاۋدى دۇرىس ۇيىمداستىرعان جاعدايدا ونىڭ سالماعىن 50-60% كوتەرۋگە بولادى. قوي ەتىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋدا ولاردىڭ تابيعي تولدەگىشتىگى زور اسەر ەتەدى. ەگىز تۋاتىن ساۋلىقتاردان ەت شامامەن 70% كوپ الىنادى, جالعىز ءتول بەرەتىن ساۋلىقتارعا قاراعاندا, مۇنداي ساۋلىقتار ازىقتى 30-35% جاقسى پايدالانادى. سونىمەن قوسا, ەگىز ءتول العاندا مال باسىن تەز كوبەيتۋگە, سونداي-اق ەت ءوندىرۋدى عانا ەمەس, ءجۇندى, قوي تەرىسىن ءوندىرۋدى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قويدىڭ ەت ونىمدىلىگىن جاقسارتۋدىڭ ناقتى مۇمكىندىكتەرىنىڭ ءبىرى – تۇقىمارالىق بۋدانداستىرۋ, ويتكەنى بۋدان قويلاردا بۋداندىق كۇش (گەتەروزيستىك) قاسيەتى پايدا بولعاندىقتان, ولار تەز ءوسىپ-جەتىلەتىن­دى­گىمەن, جاقسى بورداقىلاناتىندىعىمەن, سالماعىن كوبىرەك قوساتىندىعىمەن, ءارى سويىس شىعىمدىلىعىمەن, ءونىم شىعىنىن جاقسى وتەيتىندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ارينە, بۇل ءتاسىلدى تەك كارى ساۋلىق­تاردى باسقا تۇقىمداعى قوشقارلارمەن شا­عىلىستىرۋدا پايدالانۋعا بولادى. ءويت­كەنى, كارى ساۋلىقتان الىنعان قوزى دا ەتكە وتكىزىلەدى. ال – جالپى بولاشاق پايدا­لانۋعا قوزى الىناتىن ساۋلىقتاردى تەك سول تۇقىمداعى اسىل تۇقىمدى قوشقارلارمەن شاعىلىستىرۋ كەرەك. ءتورت ت ۇلىك مالدى جايىپ سەمىرتۋدە وڭ­تۇستىك قازاقستان وبلىسى سوزاق اۋدانىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭدەگى تاجىريبەسىن قازىر كەڭ كولەمدە پايدالانۋعا بولادى. سوزاقتىق­تاردىڭ مال باعۋ ءادىسى نەگىزىنەن اتا-بابادان كەلە جاتقان ءتورت مەزگىلدىڭ جايىلىمدارىن ءتيىمدى پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن. مال قىس مەزگىلىندە مويىنقۇمدا, كوكتەمدە قاراتاۋ بوكتەرىندە, ال جاز بويى بەتپاقدالادا وسىرىلەدى. كوكتەم ايلارىندا تاۋ بوكتەرىندە قوي قوزداتقان شوپاندار جازدان سوناۋ قوڭىر كۇزگە دەيىن بەتپاقدالانىڭ جايىلى­مىن ءتيىمدى پايدالانا وتىرىپ, قويلارىن بارىنشا سەمىرتىپ, كۇزگى قاشىرىمدا شۋ وزەنى بويىنا ورلەتسە, ال قوشقار قوزى­لاردى ەنەسىنەن بولگەن بويى شىلدە ايىندا 28-30 كگ سالماقتا ەتكە وتكىزەدى. ءتىپتى ەتكە وتكىزىلەتىن كارى ساۋلىقتا, كارى قوشقاردا قوڭدىلىعى جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ, ەتكە جوعارى سالماقتا وتكىزىلەدى. قازاقستاندا قوي شارۋاشىلىعىن وركەن­دەتىپ, قوي سانىن ارتتىرىپ, ونىڭ ەتىن ءون­دىرۋ جونىندەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ جوبا­سىن ورىنداۋعا تولىق مۇمكىنشىلىكتەر بار. قوي شارۋاشىلىعىن دۇرىس جۇرگىزۋ ارقىلى قازاقستاندا قازىردىڭ وزىندە 1,5-2,0 ميلليوننان استام قوزىنى تۋىلعان جىلى ەتكە وتكىزىپ, ودان 25 مىڭ توننادان استام ەت وندىرۋگە بولادى. بۇل ەت وندىرۋدەگى ۇلكەن رەزەرۆتەردىڭ ءبىرى. جالپى, قوي ەتىن ءوندىرۋدىڭ وزىندىك قۇنى سيىر مەن شوشقا ەتىن وندىرۋگە قاراعاندا, ەداۋىر تومەن جانە ول قوي ونىمدەرىنىڭ ءار ءتۇرلى بولۋىنا بايلانىستى. ەگەر قويدان الىناتىن ونىمدەردى (ەت, ماي, ءجۇن, تەرى, ءتىپتى ءسۇت) ءوندىرۋدى ۇلكەن بىلگىرلىكپەن جۇرگىزە بىلسە, قوي شارۋاشىلىعىنان شارۋا ايتار­لىقتاي تابىس العان بولار ەدى. كەڭ بايتاق قازاقستان جەرىنىڭ جايى­لىم جەرلەرىنىڭ مول بولۋى, مال باعۋداعى شوپان­دارىمىزدىڭ, تۇپتەپ كەلگەندە حال­قى­مىز­دىڭ باي تاجىريبەسى, ماماندار مەن عالىم­داردىڭ وسى باعىتتاعى ماقساتتى جۇ­مىس­تارى قوي شارۋاشىلىعىن ءتيىمدى سالاعا اينالدىرا وتىرىپ, ونى وركەندەتۋگە ءمۇم­كىندىك بەرەرى ءسوزسىز. ولاي بولسا, اتا كا­سى­بى­مىز – قوي شارۋاشىلىعىن قولعا الىپ, جاي­ى­لىمدىق جەرلەرىمىزدى ءتيىمدى پايدالانايىق! ءابدىراحمان ومباەۆ, وڭتۇستىك-باتىس مال جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى­نىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.