كەلتىرىلگەن دەرەكتەر بويىنشا ۇزىن-ىرعاسى 300-گە تارتا جوبا قاراستىرىلعان. لاتىن ءالىپبيىن تالداپ, قۇراستىراتىن جۇمىس توبى ەلباسىمىزعا ءتول ءالىپبيىمىزدىڭ ەكىنشى نۇسقاسىن تانىستىردى. بۇل جولعى نۇسقادا ءتول دىبىستارىمىز دايەكشە بەلگىلەرى ارقىلى تاڭبالانعان. ء«بىر دىبىس – ءبىر ءارىپ» قاعيداتىن ۇستانعان عالىمدارىمىز كوپشىلىكتىڭ پىكىرى مەن ۇسىنىستارىن ەسكەرە وتىرا عىلىمي تالداۋعا نەگىزدەلگەن قازاق ءالىپبيىن جاساۋعا تالپىنعانى بايقالادى. كوپتەگەن حالىقارالىق تەرميندەردى جازۋعا كەرەك بولاتىن ۆ, ف, ح, ھ ارىپتەرى دە ەسكەرىلگەن. قازاق ءتىلى ەڭ باي, ەڭ اۋەزدى كوركەم ءتىل سانالاتىندىقتان, ءتول دىبىستارىمىزدان ايىرىلىپ قالماي, ارتيكۋلياتسيالىق ەرەكشەلىگىمىزدى تولىق كورسەتىپ بەرە الاتىن, سينگارمونيزم زاڭدىلىعىن ساقتايتىن ءالىپبيدىڭ بولۋىن تىلەيمىز.
ەڭ باستىسى جازۋىمىز ۇلتتىق سيپات الىپ, قازاقى كەلبەتىمىزدى تانىتاتىن, ايتۋعا جەڭىل, جازۋعا قولايلى بولعانى ءجون. بۇل جازۋ – ەلدىگىمىز بەن ەگەمەندىگىمىزدى ايقىندايتىن, حالىقتىڭ ساۋاتتىلىعىن تانىتاتىن كورسەتكىش. ارينە باسقا تۇركى تىلدەس ەلدەردە ءتول دىبىستارىن جەكە ليگاتۋرالار ارقىلى بىلدىرەدى جانە ولار دا ء«بىر دىبىس – ءبىر ءارىپ» قاعيداتىن ۇستانعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, دىبىستاردى بەرۋدە جالپىعا كەڭىنەن تارالعان تاسىلدەردى پايدالانۋ كوزدەلگەن.
كومپيۋتەردىڭ ءشريفتىن, پەرنەتاقتاداعى بەلگىلەردى اۋىستىرماي-اق قازاقشا ءماتىن باسۋ جەڭىلدىگى بەرىلگەن ءالىپبيدىڭ ۇتىمدىلىعىن كورسەتسە كەرەك. جاڭا ءالىپبي قوسىمشا ەشقانداي درايۆەرلەرسىز-اق قازاق سوزدەرىن تەرە بەرۋگە, اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردا قازاق ءتىلىن كەڭىنەن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەز كەلگەن الفاۆيتتە تەرىلگەن ءماتىندى ۇيالى تەلەفوندا بولماسا كومپيۋتەردە بولسىن ساناۋلى ۋاقىتتا اۋدارىپ شىعۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىپ وتىرعان IT-باعدارلاماسى ماماندارىنىڭ ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ دامۋىنا قوسىپ جاتقان ەڭبەكتەرى ولشەۋسىز. لاتىن الىپبيىنە كوشەتىن بولساق, كەشەگى, بۇگىنگى رۋحاني دۇنيەلەرىمىزدىڭ ءبارىن ساۋاتتى قالپىندا اۋدارىپ الۋ مىندەتىن دە ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. لاتىن الىپبيىنە كوشۋ بارىسىندا ءتۇرلى توپونيميكالىق, انتروپونيميكالىق (ەسىمتانۋ) جانە تەرمينولوگيالىق ماسەلەلەردى دە شەشىپ الۋ مۇمكىندىكتەرىن ەسكەرمەي بولمايدى.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋ – 42 ءارىپتى لاتىن ارىپتەرىمەن الماستىرا سالۋ ەمەس, ءتىلىمىزدى جات ەرەجەلەر مەن بەلگىلەردەن تازارتۋ, ەملەنى قازاق تىلىنە بەيىمدەۋ بولىپ تابىلادى. ءبىر الىپبيدەن ەكىنشى الىپبيگە كوشۋ قىسقا مەرزىمدى ناۋقان تۇرىندە ەمەس, جوسپارلى, جۇيەلى تۇردە ءارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ىسكە اسىرۋدىڭ قاراستىرىلىپ وتىرعانى سوندىقتان. كيريلليتسانى ۇيرەنۋ ءارى ونى جازۋدا قولدانۋ شەتەلدە تۇراتىن وتانداستارىمىز ءۇشىن قيىن. سوندىقتان لاتىن ءالىپبيىنىڭ ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتار بايلانىسىن كۇشەيتىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋعا تيگىزەتىن اسەرى مول.
قر مەملەكەتتىك ءتىلىنىڭ جاڭا ءالىپبيىنىڭ بىرىڭعاي ستاندارتىن بەكىتۋ الداعى ۋاقىتتا جۇرگىزىلەتىن جاۋاپكەرشىلىگى مول, اسا اۋقىمدى شارالاردىڭ باسى بولىپ تابىلادى. اتاپ ايتساق, جاڭا ءالىپبي بويىنشا عىلىمي-ادىستەمەلىك, قۇقىقتىق بازانى دايارلاۋ, ءبىلىم وشاقتارى ءۇشىن مۇعالىمدەر مەن ءتىل ماماندارى قاۋىمىن وقىتۋ, وقۋلىقتار مەن ورفوگرافيالىق سوزدىكتەر جازۋ دەگەن سياقتى ماڭىزدى جۇمىستار ءوز كەزەگىن كۇتىپ تۇر. ەڭ باستىسى, قازاقتىڭ ءسوزىنىڭ ءاربىر ۇندەس اۋەزىن ساقتايتىن جانە مورفەما قۇرامىن, بۋىن ءتۇرىن, تاسىمال ەرەجەسىن بۇزبايتىن ورفوگرافيالىق ەملە ەرەجەلەرىن جاساۋ قاجەت. بۇل ءبىر جاعىنان بۇرىنعى سوزدىكتەردە كەتكەن «اتتەگەن-اي» دەيتىن تۇستارىمىزدى قايتا قاراپ, جاڭا جازۋعا نەگىزدەپ قايتا قۇراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
لاتىن ءالىپبيىنىڭ جالپىعا بىردەي ستاندارتى قابىلدانعاننان كەيىن بىردەن كوشەدەگى كورنەكىلىكتەردى, جارنامالار مەن ماڭدايشالاردى, ءباسپاسوز بەتەرىندەگى ايدارلاردى لاتىنشا جازا بەرگەن دۇرىس دەگەن پىكىردى قولدايمىن. ول جاڭا الىپبيگە حالىقتىڭ كوزى ۇيرەنىپ, ونى تەزىرەك قابىلداۋلارىنا وڭ ىقپالىن تيگىزەرى ءسوزسىز. «بەرىلگەن جاڭا لاتىن ءالىپبيىنىڭ نۇسقاسى قوعامدا ءالى تالقىلانادى, ارتىق, كەمشىلىكتەرى كورسەتىلگەن سوڭ بارىپ قانا بەكىتىلەدى» دەگەن پرەزيدەنت جانىنداعى رۋحاني جاڭعىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ پىكىرى كوڭىلىمىزگە قونادى.
ەندىگى كەزەكتە جارقىن بولاشاققا باستايتىن ماڭىزدى مەملەكەتتىك شارانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جۇرتشىلىقتىڭ ءبىر ارناعا توعىسقان ورتاق وي-پىكىرلەرى كەرەك. ول ءۇشىن بۇل نۇسقا ودان ءارى جەتىلدىرىلسە دەگەن تىلەگىمىز بار. «كوپ تىلەگى – كول» دەپ دانا حالقىمىز تەككە ايتپاعان.
جانار تالاسپاەۆا,
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سقمۋ پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
