مەكتەپتى جەمىستى تامامداعان بوزبالا گۋستاۆ 1827 جىلى ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇقىق جانە اكىمشىلىك فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. گۋستاۆ ستۋدەنت اتانعان تۇستا اشىلعانىنا نەبارى ون جىلدان ەندى عانا اسسا دا ۆارشاۆا ۋنيۆەرسيتەتى ۇلت زيالىلارىنىڭ ناعىز شوعىرلانعان ورداسىنا اينالىپ ۇلگەرگەن ەدى. وقۋ ورداسىندا عىلىم سالاسىمەن قاتار, بوداندىققا تۇسكەن ەلدىڭ بولاشاعى زيالى قاۋىمنىڭ ۇدايى نازارىندا بولاتىن. ۇنەمى قىزۋ تالقىعا ءتۇسىپ جاتاتىن. ۆارشاۆاداعى وتكىزگەن ستۋدەنتتىك شاعى جاس گۋستاۆتىڭ ءبىلىمىن تەرەڭدەتۋمەن قاتار تۇلعالىق تۇرعىدان كەمەلدەنە تۇسۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, سوڭى ۋاقىت تەزىندە سىنالعان رياسىز دوستىققا ۇلاسقان كوپتەگەن تانىمال تۇلعالارمەن تانىستىعىنا جول اشتى.
بىراق ىرگەدەن ەنگەن, تۇتاس ەۋروپا قۇرلىعى ءۇشىن ساياسي وقيعالارعا تولى بولعان 1830 جىل زەلينسكيدىڭ ومىرىنە دە تىڭ بەتبۇرىسىن الا كەلدى. سەبەبى 1830 جىلدىڭ 29 قاراشاسىندا ۇلى كنياز كونستانتين رومانوۆتىڭ بەلۆەدەردەگى سارايىنا (ۆارشاۆادا ورنالاسقان) جاسالعان شابۋىلدان پولياك حالقىنىڭ تاريحقا «قاراشا كوتەرىلىسى» رەتىندە ەنگەن ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى باستالادى. كوتەرىلىس قىسقا ۋاقىت ىشىندە پولياكتار مەكەندەگەن قازىرگى بەلارۋس, باتىس ۋكراينا مەن ليتۆا اۋماقتارىن دا قوسا قامتيدى. جاس گۋستاۆ كوتەرىلىسكە بەلسەنە قاتىسادى. دەي تۇرعانمەن, ون ايدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان كوتەرىلىس پولياك جاساقتارىنىڭ جەڭىلىسىمەن اياقتالىپ, يمپەريانىڭ تۇراقتى اسكەرىنىڭ كۇشىمەن اياۋسىز باسىپ-جانىشتالادى.
مىڭداعان پولياك تۇتقىنعا الىنىپ, دۇنيە-م ۇلىكتەرى تاركىلەنەدى. شەندەرى مەن مانساپتارىنان ايىرىلىپ, وزدەرى يمپەريانىڭ ىشكى شالعاي ايماقتارىنا جەر اۋدارىلا باستايدى. زەلينسكيدىڭ دە باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلەدى. 1831 جىلدىڭ قازان ايىندا گۋستاۆ كوتەرىلىس قولباسشىسى, گەنەرال رىبينسكيدىڭ كورپۋسىمەن بىرگە جاقىن ورنالاسقان پرۋسسيانىڭ شەكاراسىنان ءوتىپ, باس ساۋعالايدى. تەك پاتشا ۇكىمەتىنىڭ كوتەرىلىسشىلەرگە جاريالاعان راقىمشىلىعىنان كەيىن عانا 1832 جىلى ەلگە ورالادى.
بىراق قاراشا كوتەرىلىسىنىڭ ءىزى سۋىماستان كەزەكتى باسكوتەرۋلەردى ماقسات ەتكەن استىرتىن جۇمىستار ءجۇرىپ جاتقان ەدى. جاسىرىن پارتيزان توبىن قۇرىپ جاتقان ارتۋر زاۆيششا مەن كاليكاستا بوجەۆسكي گۋستاۆتان كومەك سۇراپ, تيىسىنشە ونىڭ ەسەبىنەن ءوز قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرادى. كوتەرىلىس قادامى ساتسىزدىككە ۇشىراعاندا جاساققا قاتىسى بارلار قاتارىندا زەلينسكي دە تۇتقىندالىپ, ۆارشاۆا قامالىنا قامالىپ, سوتتى بولادى. 1834 جىلعى 29 شىلدەدە سوتتىڭ سىبىرگە جەر اۋدارۋ تۋرالى ۇكىمى شىعارىلىپ, 25 جاستاعى گۋستاۆ ەلىنەن جىراققا, سول كەزگە دەيىن وزىنە بەيمالىم وڭىرگە جەر اۋدارىلىپ كەتە بارادى.
1835 جىلدىڭ شىلدە ايىندا گۋستاۆ سوت ۇكىمىنە سايكەس باستاپقى باعىتتالۋ پۋنكتى – ەسىل قالاشىعىنا جەتكىزىلەدى. ەسىل گۋبەرنيا ورتالىعى توبولسك قالاسىنان 325 شاقىرىمداي وڭتۇستىكتە, قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىمەن كورشىلەس ورنالاسقان اۋماق بولاتىن. زەلينسكي وندا ءوزى سىندى قاراشا كوتەرىلىسىنە قاتىسىپ, جەر اۋدارىلعان پولياكتاردىڭ وزگە ءبىر توبىمەن قاۋىشادى.
ءدال سول ۋاقىتتان باستاپ دالالى ايماقتا ورنالاسقان قالا ماڭايىنىڭ تابيعاتى, ىرگەلەس اۋماقتاردا كوشىپ جۇرگەن قازاقتار تۋرالى اقپاراتتار ونىڭ تۋىستارىنا جازعان حاتتارىندا كورىنىس تابا باستايدى: «ەسىل – توبىل گۋبەرنياسىنىڭ وڭتۇستىك بولىگىندە ءوزى اتتاس وزەننىڭ بويىندا ورنالاسقان, وزەن قالانى ءۇش جاعىنان قورشاي اعادى. ال ەسىلدىڭ سالاسى قاراسۋ (كەي اقپاراتتاردا قاراسۋلا) قالانى ارالعا اينالدىرادى. ەسىل قالاسى...ۇلكەن ەمەس: ەكى ۇلكەن كوشە جانە جاناسقان بىرنەشە كوشەلەر ونىڭ تۇتاس اۋماعىن قۇرايدى».
تۋىستارىنا جازعان حاتتارىنىڭ بىرىندە: «...تەرەڭ تاريحي زەرتتەۋلەرگە جۇگىنبەستەن ايتارىم, قازاقتار ءتورت ت ۇلىكتى سەرىك ەتكەن حالىق. جىلقى جانە ءتورت ت ۇلىكتىڭ وزگە دە تۇرلەرى ولاردىڭ بىردەن-ءبىر كۇنكورىس كوزى. قازاقتار قوناقجاي. ال قازاق ايەلدەرى ەڭ تاجىريبەلى سالت اتتىلار سىندى اتقا جاقسى مىنەدى. ولاردىڭ بالالارىن ءتىپتى ات ۇستىندە تۋعان دەسەڭ دە بولعانداي...» دەگەن ءماتىندى وقيمىز.
گۋستاۆ زەلينسكيدىڭ ەسىلدە وتكىزگەن كەزەڭىندە ونىمەن بىرگە ءوز جازاسىن وتەۋشى پولياكتاردىڭ سانى ون ءۇش ەدى. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى, پولياك اقىنى ادام ميتسكەۆيچتىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىك دوسى, «قازاق دالاسىنا ساياحاتتان حاتتار مەن كۇندەلىكتەر» اتتى ەڭبەكتىڭ اۆتورى ادولف يانۋشكەۆيچ بولاتىن. ول دا شەتجەرلىك وكتەمدىككە قارسى باعىتتالعان «قاراشا كوتەرىلىسىنە» قاتىسىپ, ۇرىستاردىڭ بىرىندە جاراقات الىپ, تۇتقىنعا تۇسەدى. 1832 جىلى ا.يانۋشكەۆيچ سوت شەشىمىمەن دارعا اسۋ ارقىلى ءولىم جازاسىنا كەسىلگەنىمەن, ارتىنان بۇل شەشىم دۆورياندىق اتاقتان ايىرۋ جانە م ۇلىكتى تاركىلەۋ مەن سىبىرگە ماڭگى جەر اۋدارۋ شەشىمىنە اۋىستىرىلادى. ءسويتىپ پولياك زيالىلارىنىڭ قوس وكىلى گۋستاۆ زەلينسكي مەن ادولف يانۋشكەۆيچتىڭ ەسىلدە باستالعان دوستىعى سوڭعىسى دۇنيەدەن وتكەنگە دەيىن جالعاسادى.
ادامي قاسيەتى جوعارى, تەرەڭ ءبىلىمدى يانۋشكەۆيچتەي دوس ءارى كورشى تابۋى گۋستاۆتىڭ ومىرىنە ءمان بەرىپ, شيراتا تۇسەدى. بوس ۋاقىتتارىندا ءوزى سياقتى ساياسي جەر اۋدارىلعان: ادولف يانۋشكەۆيچ, ەۆگەنيۋش لەمپيتسكي, ميحال موراچەۆسكي جانە پاۆەل چەپلينسكيلەرمەن بىرلەسە, كەيدە جالعىز اڭعا شىعىپ سەيىلدەۋدى ادەتكە اينالدىرادى. وسىلايشا, جاس پولياك اقىنى تەرىسكەي قازاق دالالارىمەن جانە ونىڭ جەرگىلىكتى حالقىمەن ەتەنە جاقىن تانىسا باستايدى. شەتسىز, شەكسىز يەن دالانىڭ وزىندىك سۇلۋ تابيعاتى, ساف تازا اۋاسى, ولكەنى مەكەندەۋشى كوشپەلى حالىقتىڭ ءومىر سالتى گۋستاۆ زەلينسكيدىڭ قيالىنا قانات ءبىتىرىپ, شىعارماشىلىعىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى. ناتيجەسىندە ونىڭ اتىن شارتاراپقا ءماشھۇر ەتكەن «قازاق» پوەماسى دۇنيەگە كەلەدى. ونداعى:
قىتىمىر قىسپاق تۇنەگىندە قۇلشىلىق –
«قۇل بالا» بوپ, تار قاپاستا تۇنشىعىپ,
جۇرگەن جىگىت تۇتقىن جانى پارشا بوپ,
ات كوسىلتتى كەڭ دالاعا قۇلشىنىپ.
قانداي جاقسى قىر سوڭىنان قىر اسقان,
توبەسىندە توڭكەرىلگەن كوك اسپان..
جۇيرىك اتپەن جەلدەي جۇيتكىپ كەلەدى,
كەڭ دالادا كوكجيەكپەن ۇلاسقان...
دەلىنگەن ولەڭ شۋماقتارى گۋستاۆتىڭ ءوز ءومىرىنىڭ سول ءبىر كۇردەلى كەزەڭىندەگى كوڭىل تولعانىستارىن ءدال سۋرەتتەگەندەي.
ونىڭ دالالى ايماقتارعا, قازاق ساحاراسىنا جاساعان ساياحاتتارى ايداۋداعى اقىن ءۇشىن ەڭ ءبىر قىزىقتى ساتتەر بولعاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز. سەبەبى ول ەركىندىكتى, بوستاندىقتى سۇيەتىن. حاتتارىندا «مۇندا تىنىستى كەرە دەمالعان قانداي دەسەڭشى! ەگەر مەن تابيعات زەرتتەۋشىسى بولعاندا مۇنداعى جايقالعان ميلليونداعان گۇلدەردى زەرتتەگەن بولار ەدىم!» دەپ تولعانا جازادى.
«قازاق» پوەماسىنىڭ وقيعاسى اقىننىڭ قيالىنان تۋىنداعان. تۋىندىدا دالا حالقىنىڭ ءومىر سالتى, ەركىندىكتى, بوستاندىقتى ماداقتاۋمەن قاتار, ماحاببات پەن وشپەندىلىك, كەك ءوزارا ۇيلەستىرىلە درامالىق سارىندا بەرىلگەن. اۆتوردىڭ قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرىنەن ءبىرشاما حاباردار بولعاندىعىنا كوز جەتكىزەمىز.
ال داستان كەيىپكەرلەرى ەسىمدەرىنىڭ قالاي تابىلعاندىعى ءوز الدىنا قىزىقتى جاعداي. ەسىلدە ايداۋدا بىرگە بولعان سەرىگى پاۆەل چەپلينسكي ءوز ەستەلىكتەرىندە: «...ءبىز قۇس اۋلاعاندى جاقسى كورەتىنبىز. ناقتى قاشان ەكەندىگى ەسىمدە جوق. بىراق تاڭ قىلاڭ بەرىسىمەن جولعا شىقتىق. جولاي قازاق اۋىلدارىن ىزدەپ كەلەمىز. باقىتىمىزعا وراي اۋىل بىردەن كەزىگە كەتتى. ۇيلەردىڭ ءبىرىنىڭ قوجايىنىن تا-ۋىپ, ءۇيىن ەكى كۇنگە جالدادىق. سول ۋاقىتتا ءۇي يەسىنىڭ ۇلى جانە ءۇش قىزىمەن تانىس بولدىق. ولاردىڭ ەسىمدەرى ...نىحىمەلى (مۇمكىن نىعىمەلى؟) جانە دامەلى بولاتىن» دەپ ەسكە الادى. سول ەسىمدەردىڭ ءبىرى – دامەلى گۋستاۆ جازعان «قازاق» پوەماسىنىڭ باستى كەيىپكەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالادى.
جالپى, اقىن شىعارماشىلىعى ءۇشىن 1841-1842 جىلدار جەمىستى كەزەڭ رەتىندە ەنەدى. سەبەبى اتالعان ۋاقىت ارالىعىندا «كەنپەلىك يان» تاريحي داستانى, سونىمەن قاتار پلوتسكىدە كنياز سەموۆيتتىڭ بيلىگى كەزەڭىنەن سىر تارتاتىن «گەرمەك», «بەدۋيننىڭ تۇلپارى» پوەزيالىق تۋىندىلارى جانە «زبيگنەۆ» تاريحي دراماسى جازىلادى. اۆتوردىڭ اراعا جىلدار سالا جازىلعان, وقيعاسى قازاق ساحاراسىندا وتەتىن «دالا» پوەماسىنىڭ العاشقى بولىگى دە ايتىلعان ۋاقىتتا جازىلعان. دەي تۇرعانمەن, اقىن ءۇشىن «قازاق» پوەماسىنىڭ ورنى ەرەكشە بولاتىن.
شامامەن 1841 جىلى داستان دايىن بولعاندا زەلينسكي ءوز تۋىندىسىن شىعارمالارىنىڭ قاتال ءارى ءادىل سىنشىسى, جاقىن دوسى ادولف يانۋشكەۆيچكە كورسەتەدى. ادولف بولسا پوەمانىڭ قىزىقتى, ال پوەزيالىق بوياۋىنىڭ قانىق ەكەندىگىن اتاپ وتەدى. دەگەنمەن, دوسىنا سىن رەتىندە داستانداعى وقيعانىڭ قازاق سالت-داستۇرىنە سايكەس كەلە بەرمەيتىندىگىن ەسكەرتكەن.
«قازاق» پوەماسى العاش رەت گۋستاۆ ەلىنە ورالعان 1842 جىلى ۆيلنو قالاسىندا (ۆيلنيۋس) ءادولفتىڭ تۋعان باۋىرى يانۋاري يانۋشكەۆيچتىڭ قولداۋىمەن باسىلىپ شىعادى. شىققان ساتتەن-اق ءوز ءداۋىرىنىڭ نەعۇرلىم كوپ وقىلعان تۋىندىلارىنىڭ بىرىنە اينالادى. ادەبيەت سىنشىلارى دا وڭ باعالارىن بەرەدى. سولاردىڭ ءبىرى انتوني ودىنەتس «قايتالانباس تۋىندى, مازمۇنى باي, ال وقيعاسى جاڭا. پوەمانى پولياك تىلىندە جازىلعان ۇزدىك تۋىندىلاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا ابدەن بولادى», دەپ باعالاعان ەكەن.
وقيعاسىنىڭ قىزىقتىلىعىنان, مازمۇندىلىعىنان بولار, رومانتيزم كەزەڭىنەن جاتقىزىلاتىن پوەما 1842-1924 جىلدار ارالىعىندا پولياك, نەمىس, فرانتسۋز, يتاليان, چەح, اعىلشىن جانە ورىس تىلدەرىندە 23 رەت باسىلىپ, ەۋروپانىڭ تالعامپاز وقىرمانىنىڭ كوڭىلىنەن شىعادى. تۋىندىنى وقىعان ءاربىر جاننىڭ سول كەزدە ءالى بەيمالىم قازاق حالقىنا, ونىڭ سالت-داستۇرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىعى تۋىندايدى. ال اتالمىش تۋىندىنى انا تىلىمىزگە تالانتتى اقىنىمىز ابدىكارىم احمەتوۆ ءتارجىمالاپ, ول تەك 1964 جىلى جارىق كورگەن-ءدى. قازاقشاسى گ.د.گرەبەنششيكوۆ فرانتسۋز تىلىنەن ورىس تىلىنە اۋدارىپ, 1910 جىلى توم قالاسىنداعى «بىتوۆايا سيبير» سەرىكتەستىك باسپاسىنان شىعارعان نۇسقاسىنىڭ نەگىزىندە جاسالادى. قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ءتۇرلى تىلدەردە جارىق كورگەن داستان باسىلىمدارىنىڭ سانى جيىرما بەستەن اسىپ وتىر.
پولياكتىڭ تانىمال ادەبيەت تاريحشىسى ءارى جازۋشىسى يانۋش ودروۆونج-پەنەنجەك ءوز ماقالالارىندا «قازاق» پوەماسىن بايروندىق باعىتتا جازىلعان ا.پۋشكيننىڭ بەلگىلى «كاۆكاز تۇتقىنى» جانە «سىعاندار», م.لەرمونتوۆتىڭ «متسىري» جانە «يزمايل بەي» تۋىندىلارىمەن ءبىر دەڭگەيگە قويىپ, ءبىر ءداۋىردىڭ داستاندارى رەتىندە سالىستىرا سيپاتتاعان.
جالپى, «قازاق» پوەماسى ءومىرىنىڭ سەگىز جىلىن, ناعىز جالىنداعان جىگىتتىك شاعىن شالعايداعى توبىل, ەسىل دالالارىندا وتكىزىپ, قوعام نازارىنان تىسقارى قالعان گۋستاۆ زەلينسكيگە ۇلكەن تانىمالدىق الا كەلەدى.
وتباسىلىق كاسىپتەرى وڭعا باسقان گۋستاۆ ولكەدەگى ەڭ ءبىر اۋقاتتى ادامداردىڭ قاتارىنا قوسىلادى. «اشارشىلىقتا جەگەن قۇيقانىڭ ءدامى اۋىزدان كەتپەيدى» دەگەندەي, ادامي قاسيەتتەرى جوعارى, زيالى زەلينسكي ايداۋدا بولعان كەزدەگى دوستارىن ءبىر ءسات تە ەسىنەن شىعارمايدى. ماتەريالدىق تۇرعىدان قيىن جاعدايداعىلارىنا قولداۋ جاسايدى, كەيبىرىن ءوز ماڭايىنا الدىرتىپ, جۇمىس پەن باسپانا بەرەدى. ايداۋداعى جان دوسى ادولف يانۋشكەۆيچپەن ۇدايى حات الماسىپ وتىرادى.
قايتىپ كەلمەس جيىرما بەسى مەن وردا بۇزار وتىزىنىڭ العاشقى جىلدارىن ايداۋدا وتكىزگەن گۋستاۆ ەلىنە ورالىسىمەن كوپ ساياحاتتايدى. يتاليادا, فرانتسيا مەن يسپانيادا بىرنەشە مارتە بولادى. ساياحاتتار بارىسىندا اقىننىڭ شابىتىنان «كوكتەمنىڭ ورالۋى» «انتار», «شارۋا بويجەتكەن» تۋىندىلارى جازىلدى. سونىمەن قاتار ناپولەون بوناپارتتىڭ 1808 جىلعى يسپانياداعى سوعىس قيمىلدارىن بەينەلەيتىن «مانۋەلا» رومانى دۇنيەگە كەلەدى.
كاسىبىنەن جانە قوعامدىق قىزمەتىنەن قولى بوساعان ساتتەردە اقىن شىعارماشىلىعىنا قۇلشىنىسپەن دەن قوياتىن. سونداي مەزەتتەردە «گريۋنۆالد تۇبىندەگى شايقاس» داستانىنىڭ فراگمەنتتەرىن جانە «سيقىرشى تۆاردوۆسكي» دراماسىن جازادى. دەي تۇرعانمەن, ءوزى سەگىز جىل ءومىرىن بولىسكەن ەسىل دالالارىن, قازاق تاقىرىبىن اقىن ءبىر ءسات تە ەسىنەن شىعارمايدى. 1856 جىلى ەسىلدە باستاعان «دالا» پوەماسىن اياقتاپ, باستىرىپ شىعارادى. پوەمانى اياقتاۋعا ۇزاق ۋاقىتىن قازاق دالاسىندا وتكىزىپ, دوسىمەن قاجەتتى اقپاراتتاردى بولىسكەن ادولف يانۋشكەۆيچتىڭ ۇلكەن كومەگى تيەدى. داستان «دالا», «تاۋلار», «بايگە» جانە ء«ان» (پولياكشا نۇسقاسىنا سايكەس) اتتى ءتورت بولىمنەن قۇرالعان.
پوەمادا اراگىدىك ۇلتىمىزدىڭ سول كەزەڭدەگى اۋىر تىرشىلىگى كورىنىس تاپقانىمەن, جالپىلاي العاندا زەلينسكي قازاقتاردىڭ ومىرىنە ۇلكەن وپتيميزممەن قارايدى. ولاردىڭ ەركىن ءومىر سالتىن جوعارى باعالايدى.
تۋىندىنىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى – اۆتوردىڭ نەگىزگى ماتىنگە وتپەس بۇرىن قازاق دالاسىنىڭ جاعرافياسى, ۇلتىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحى, ءدىنى, ءومىر سالتى حاقىندا ەداۋىر اقپارات بەرۋى. ءسىرا, ول قادامى كارى قۇرلىقتىڭ تالعامپاز وقىرمانىنا سوعان دەيىن بەيمالىم بولعان ۇلتىمىز تۋرالى تولىمدى اقپارات بەرۋ نيەتىنەن تۋسا كەرەك. اسىرەسە كىرىسپەدەگى اۆتور تاراپىنان بەرىلگەن تاريحي مالىمەتتەر قىزىقتى: «...التىن وردا ىدىراعاسىن قازاقتار جەكە, تاۋەلسىز, مۇحامەدتىڭ ءدىنىن ۇستانۋشى حالىق رەتىندە قالىپتاستى. ءوزىنىڭ بىرنەشە عاسىرلىق, بىراق ەش جەردە حاتتالماعان تاريحىندا بىرنەشە داڭقتى ەسىمدەر قالعان. ولار: ۇندىستانداعى ۇلى موعول مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بابىردىڭ ءوزى كۋالىك ەتكەن قازاقتىڭ ەڭ قۇدىرەتتى بيلەۋشىلەرىنىڭ ءبىرى, 400 000 مىڭ سارباز جاساقتاي الاتىن ارىستان حان (بابىردىڭ زامانداسى بولعان قاسىم حان بولسا كەرەك). ون جەتىنشى عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا موڭعول تايپالارىنا جاتقىزىلاتىن جوڭعارلاردى جەڭگەن ەسىم حان. ونىڭ نەمەرەسى, ءوزىنىڭ ادىلدىگىمەن, اقىلىمەن قازاق وردالارىنىڭ بىرلىگىن بەكەمدەپ, ءوزارا قانتوگىستەردەن ساقتاعان, حالقىنا زاڭ جۇيەسىن بەرگەن تاۋكە حان....ونىڭ ولىمىمەن حاننىڭ جاساعان ەرەجەلەرى ۇمىت بولعانى وكىنىشتى-اق».
اتالمىش مىسالدان پوەمانى جازۋ بارىسىندا گۋستاۆتىڭ قازاق تاريحى تۋرالى كوپ ىزدەنگەندىگىنە كوز جەتكىزەمىز. زەلينسكي ءوزىنىڭ قازاق تاريحى ءماتىنىن دايارلاۋ بارىسىندا تانىمال تاريحشى, ەتنوگراف ءارى تۇركىتانۋشى الەكسەي لەۆشيننىڭ «قىرعىز-قازاق نەمەسە قىرعىز-قازاق وردالارى مەن دالاسىنىڭ سيپاتتاماسى» ەڭبەگىنە سىلتەمە جاسايدى.
«دالا» پوەماسى اۋدارىلىم جانە تارالىم اۋقىمى بويىنشا «قازاق» داستانىنىڭ دەڭگەيىنە جەتە قويماعانىمەن, ەۋروپانىڭ نەگىزگى تىلدەرىنە تۇگەل ءتارجىمالانىپ جارىق كورەدى. وسى تۇستا پوەمانى 1858 جىلى دۇنيە سالارىنان ءبىر جىل بۇرىن نەمىستىڭ الەمگە تانىمال عالىمى الەكساندر فون گۋمبولدت وقىپ, جوعارى باعاسىن بەرگەندىگىن ايتىپ وتۋگە ءتيىسپىز.
«دالا» پوەماسى انا تىلىمىزگە تانىمال اقىنىمىز تايىر جاروكوۆتىڭ اۋدارۋىمەن 1964 جىلى جارىق كورەدى.
ۋاقىت جىلجىپ, پولشا ەلىنىڭ تاريحىنا رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى 1863 جىلعى «قاڭتار كوتەرىلىسى» اتاۋىمەن ەنگەن ۇلت-ازاتتىق كۇرەسى باستالعان تۇستا ومىرلىك تاجىريبەسى بار ازامات رەتىندە گۋستاۆ زەلينسكي اتالعان قانتوگىسكە قارسى بولادى. كوتەرىلىستىڭ بىرقاتار قارسىلاستارى قاتارىندا 1863-64 جىلداردى شەتتە وتكىزەدى.
ۇلكەن ۇلى يۋزەفتىڭ ەستەلىكتەرىنە جۇگىنسەك, اقىن ءومىرىنىڭ سوڭعى ون بەس جىلىندا ونىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى سىندار كوپ ايتىلادى. مۇنىڭ ءوزى گۋستاۆتىڭ ادەبيەت سالاسىنان تاريحقا ويىسۋىنا شەشۋشى ىقپال ەتەدى. تۋىسى يان زەلينسكيمەن بىرگە ءوز اۋلەتىنىڭ ءۇش تومنان تۇراتىن تاريحىن جازىپ شىعادى. اتالعان ەڭبەكتەر 1880-1881 جىلدارى تورۋن قالاسىندا باسىلادى.
تاعى ءبىر جايت, گۋستاۆتى ونىڭ جاس شاعىنان كىتاپ الەمى ەرەكشە باۋرايدى. كىتاپتارىنىڭ سانى ۇلعايا كەلە زەلينسكي سكەمپەدەگى ءوز يەلىگىنىڭ اۋماعىندا ارنايى كىتاپحانا عيماراتىن سالۋعا شەشىم قابىلدايدى. كىتاپحانا ونىڭ ءوز ۇيىنەن قاشىقتاۋ ساياباق ماڭىنداعى توبەشىكتە بوي كوتەرەدى. عيمارات ءبىر قابات ەتىپ سالىنىپ, جانىندا كىتاپ ساقتايتىن مۇنارا تۇرعىزىلادى. وتباسىلىق ەستەلىكتەرگە قاراعاندا, كابينەت اراگىدىك ارىپتەستەردىڭ باس قوسىپ, ساياسات, تاريح پەن ادەبيەت تۋرالى قىزۋ پىكىر تالاستىراتىن ورنىنا اينالعان ەكەن.
باستاپقىدا كىتاپحانا جۇمىسىمەن زەلينسكيدىڭ ءوزى اينالىسادى. كەيىن ارنايى قىزمەتكەرلەردى جۇمىسقا الادى. كىتاپحاناشىلار بوس كەزىندە گۋستاۆتىڭ بالالارىن وقىتقان. «سكەمپە بەلۆەدەرى» اتالعان گۋستاۆتىڭ باي كىتاپحاناسى 20 مىڭ تومعا جەتەدى. وندا كىتاپتار جانە مەرزىمدى باسىلىمدارمەن قاتار, سيرەك قولجازبالار مەن ارحەولوگيالىق جادىگەرلەر دە جيناقتالعان.
باسىنان سان قيىندىقتار وتكەنىمەن, ادامي ولشەممەن العاندا ءماندى دە مازمۇندى عۇمىر كەشكەن پولياك ۇلتىنىڭ ۇلى پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى – گۋستاۆ زەلينسكي 1881 جىلدىڭ 23 قاراشاسىندا ءوزىنىڭ سكەمپەدەگى يەلىگىندە, ۇرپاعىنىڭ ورتاسىندا دۇنيە سالادى. دەنەسى «بوركا» سەرىكتەستىگىنە قاراستى جەراستى كاتاكومبالارىنا قويىلادى. بىراق الپىس جىلدان كەيىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باستالۋىمەن كاتاكومبالار نەمىستەر تاراپىنان قيراتىلىپ, سۇيەكتەردىڭ ءبىرازى سىرتقا شىعىپ قالادى. تەك سوعىس اياقتالىپ, ەل اۋماعى باسقىنشىلاردان ازات ەتىلگەسىن, قايتا ەكسگۋماتسيا جاسالىنىپ, سۇيەگى قاسيەتتى اننا كاپليتساسىنداعى (چاسوۆنيا) ەكىنشى جۇبايى – انەلا روماتسكانىڭ جانىنا قويىلادى.
بۇگىندە زەلينسكي كىتاپحاناسى 120 مىڭنان استام حالقى بار قالا تۇرعىندارىنا قىزمەت كورسەتىپ كەلەدى. پولياك ادەبيەتىندە تولىمدى ءىز قالدىرىپ, حالىق ءۇشىن اتقارعان يگى ىستەرىمەن جومارت اتانعان گۋستاۆ زەلينسكيدىڭ ەسىمى پولشادا بىرنەشە كوشەلەرگە بەرىلگەن. ءوزى دۇنيەگە كەلگەن ماركوۆيتسا ەلدى مەكەنىندەگى مەكتەپ تە اقىننىڭ اتىندا.
بۇگىنگى قازاقستان مەن پولشا قارىم-قاتىناستارى جوعارى دەڭگەيدە دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەتتەر. ءبىر قاراعاندا الشاق ورنالاسقان قوس مەملەكەتتى ەشتەڭە بايلانىستىرمايتىن سىقىلدى. بىراق ەلدەردىڭ بايلانىسى تەرەڭنەن باستاۋ الادى. اسىرەسە رۋحاني-مادەني بايلانىستارىمىز تۇلعالار ىزىنە كۋا بولاتىن قىزىقتى اقپاراتتارعا تۇنىپ تۇر. تاريحتا تاعدىر تالكەگىمەن نەمەسە جۇمىس بابىمەن قازاق جەرىنە كەلىپ, يگى ىستەرمەن ەل جادىندا قالعان پولياك ۇلتىنىڭ پەرزەنتتەرى قانشاما دەسەڭشى: ادولف يانۋشكەۆيچ, برونيسلاۆ زالەسسكي, يان كوزەلل-پوكلەۆسكي, توماش زان, سەۆەرين گروسس, الەكساندر زاتاەۆيچ....
دەي تۇرعانمەن قازاق-پولياك مادەني بايلانىستارىنىڭ تاريحىندا گۋستاۆ زەلينسكيدىڭ الار ورنى ەرەكشە. قازاقتىڭ بايتاق دالاسىنا عاشىق بولىپ, ءداستۇرى مەن تۇرمىسىن زەرتتەگەن, تاريحىنا ىنتىق بولعان, كەلەشەگىنە الاڭداعان زيالى زەلينسكي ءوز داۋىرىندە ۇلتىمىزدىڭ اتىن حالىقارالىق دارەجەدە شىعارعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى. ءار ۇلى جازۋشىنى نەمەسە اقىننىڭ ءوزىنىڭ جانىنا جاقىن, اتىن شىعاراتىن تۋىندىلارى بولادى. وسى ورايدا ايتارىمىز, قانشا شىعارماسى باسىلسا دا, گۋستاۆتىڭ اتىن شىعارعان, اقىن رەتىندەگى باعىن اشقان بۇگىندە جارىق كورگەنىنە 175 جىل تولىپ وتىرعان «قازاق» پوەماسى بولاتىن. قورىتا ايتارىمىز, «جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەندەي, جىلدار جىلجىپ وتسە دە گۋستاۆ زەلينسكيدىڭ جارقىن بەينەسى حالقىمىزدىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالماق!
جاندوس اۋەلبەك ۇلى,
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
ۆارشاۆا
