ەلباسىمىزدىڭ باعالى باستاماسى باياندى جالعاسىپ جاتىر
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساياساتكەر, ءوز ەلىن تاۋەكەلگە تولى تاۋەلسىزدىكتىڭ تار جول, تايعاق كەشۋىنەن الىپ شىعىپ, اينالاسى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە ءدۇنيە ديدارىنا مىعىم مەملەكەت رەتىندە تانىتقان تۇلعا, كەمەل كوشباسشى رەتىندە كورسەتكەن قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى – ويشىلدىعى. ەلباسىمىزدىڭ وسى جىلدار ىشىندە دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىقتىڭ ورتاسىنا سالعان كوپتەگەن ۇسىنىستارى جۇزەگە اسقانى بەلگىلى. ساياساتتىڭ سان ءتۇرلى سەبەپتەرىنە بايلانىستى كەزىندە تولىق كولەمىندە ورىندالۋى مۇمكىن بولماعان ويلارىنىڭ ءوزى ۋاقىت وتە كەلە كوكەيكەستىلىگىن ارتتىرىپ, قاجەتتىلىگىن دالەلدەي تۇسۋدە. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سونداي ۇسىنىستارىنىڭ ءبىرى 1994 جىلى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ەۋرازيالىق وداق قۇرۋ جونىندەگى يدەياسى ەدى. سودان بەرگى جىلدار ادامنىڭ كۇنى اداممەن بولسا, حالىقتىڭ كۇنى حالىقپەن, مەملەكەتتىڭ كۇنى مەملەكەتپەن ەكەندىگىن اقىرى دالەلدەپ شىقتى. مۇنىڭ ناقتى ءبىر دالەلى – تاياۋدا ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ءبىزدىڭ ەلباسىمىز يدەياسىن قولداعان ماقالاسىنىڭ جارىق كورۋى.
بۇل تاقىرىپتى بۇگىندە تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعى كەڭىستىگىندەگى جۇرتشىلىق بەلسەنە تالقىلاپ جاتىر. رەسەيلىك «يزۆەستيا» گازەتىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەۋرازيالىق وداق: يدەيادان بولاشاقتىڭ تاريحىنا» اتتى ماقالاسى جاريالاندى. ول ءبىزدىڭ گازەتىمىزدە بۇگىن بەرىلىپ وتىر. بۇرناعى كۇنى استاناداعى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە «قازاقستان جانە جاڭا الەمدەگى ەۋرازيالىق يدەيا» اتتى تاقىرىپتا حالىقارالىق عىلىمي فورۋم وتكەنىن ايتقان بولاتىنبىز. ءبىز تومەندە سول فورۋمعا قاتىسۋشىلاردىڭ وسى ماقالا جونىندەگى پىكىرلەرىن جەدەل جاريالاپ وتىرمىز.
* * *
يدەيا ىسكە اسۋدا
نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەۋرازيالىق وداق يدەياسىن 1994 جىلى ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتە العاش رەت كوتەرگەندە, شىنىن ايتايىن, ول تەوريالىق سيپاتتا عانا قابىلدانعان ەدى. ول كەزدە مۇنداي وداقتىڭ ءىس جۇزىنە اسارىنا سەنۋ قيىن-دى. ورتالىقتانۋدان قاشۋ يدەياسى بارلىق رەسپۋبليكالارداعى باسىم باعىتتاعى يدەيا بولاتىن. ەۋرازيالىق وداقتىڭ سول كەزدە ىسكە اسپايتىندىعىنىڭ سەبەپتەرىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ ماقالاسىندا دا اشىپ كورسەتىپتى. 1993 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە قول قويىلعان ەكونوميكالىق وداق تۋرالى كەلىسىمدى التى مەملەكەت قانا راتيفيكاتسيالاعان. ولاردىڭ ىشىندە رەسەي, ۋكراينا جانە بەلورۋسسيانىڭ بولماعانى تاعى بار. وسىنداي جاعدايدا ەۋرازيالىق وداق تۋرالى يدەيانى سانالاردىڭ قابىلداي قويۋى وڭاي ەمەس ەدى. تەك ساياساتتاعى سۇڭعىلا ماماندار عانا ونىڭ بولاشاعى بار ەكەنىن ۇققان بولۋى مۇمكىن. ال بۇگىن, مىنە, سول يدەيانىڭ ناقتى ءىس جۇزىنە اسىپ كەلە جاتقاندىعىنىڭ كۋاسى بولىپ وتىرمىز. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قوعامداستىقتىڭ اتقارىپ جاتقان ءىستەرى, كەدەن وداعىنىڭ تابىستارى اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. كەشەگى فورۋمدا ول جونىندە كوپ ايتىلدى. قوعامداستىق مۇشەلەرى اراسىنداعى تاۋار اينالىمى جەتى جىلدا ءتورت ەسە وسكەن ەكەن, وسىنىڭ ءوزى – ەۋرازيالىق وداققا قارسىلارعا قارسى قولدانىلاتىن بۇلتارتپاس ارگۋمەنت. فورۋمدا قول جەتكىزىلگەن تابىستار تۋرالى ايتىلعاندا بارلىق تىڭداۋشىلار ۇلكەن قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەنىنە كۋا بولدىق. مەنىڭ ويىمشا, ينتەگراتسياداعى ۇلكەن تابىستار ءالى الدا. ەۋرازيالىق وداق, ورتاق رىنوك قانا ءبىزدى زور تابىستارعا جەتكىزە الادى. سوندىقتان مەن ەۋرازيالىق وداقتىڭ بولعانىن حوش كورەمىن. ءبىز جەكە-جەكە ەشقاشان دا ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزە المايمىز. ءبىزدىڭ باسقا تۇگىلى عىلىم مەن ءبىلىم بەرۋ ىسىندەگى ۇقساستىقتارىمىز ايرىقشا. جالپاق تىلمەن ايتقاندا, ءبىز – گەنەتيكالىق تۇرعىدان ءبىر قامىردان جاسالعان ونىمدەرمىز. ۇلى ويشىلدار, كورەگەن وقىمىستىلاردىڭ ءبارى سونى دالەلدەگەن. ولار تۋرالى عىلىمي فورۋمدا دا جاقسى ايتىلدى. ءوز باسىم ەۋرازيالىق وداق ءبىزدىڭ ساياساتكەرلەرىمىز بەلگىلەگەن 2015 جىلدان باستاپ كۇشىنە ەنەتىنىنە سەنەمىن. ۆيكتور سادوۆنيچي, م.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى.
