بۇلاق باسىنداعى سۋ ىشىندەگى...
تىرشىلىك كوزى – سۋ ماسەلەسىن زەرتتەۋمەن اينالىسۋشى ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, قازىرگى كەزدە سۋ رەسۋرستارىنا بايلانىستى كوكەيكەستى پروبلەمانىڭ ءبىرى – ترانسشەكارالىق سۋ اعىسىن پايدالانۋدى رەتتەۋ بولىپ وتىر. سەبەبى الەمدەگى سۋ رەسۋرستارىنىڭ ۇلكەن بولىگى مەملەكەتتەردىڭ ۇلتتىق شەكارالارى ارقىلى وتەدى. مىسالى, دۇنيە جۇزىندەگى 263 ترانسشەكارالىق سۋ باسسەيندەرىنىڭ ۇشتەن ءبىرى ەكىدەن استام ەلدىڭ, 19-ى بەسكە جۋىق مەملەكەتتىڭ اۋماعىن باسىپ اعادى. ال ءبىر دۋناي وزەنى 18 ەلدىڭ شەكاراسى بويىنشا وتەدى.
بۇل ماسەلە ورتالىق ازيا وڭىرىنە دە قاتىستى. ويتكەنى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىندەگى ءىرى وزەندەردىڭ بارلىعى ترانسشەكارالىق وزەن بولىپ ەسەپتەلەدى. ونداعان جىلداردان بەرى سول ترانسشەكارالىق سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جايى ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇشىن كۇردەلى پروبلەمانىڭ بىرىنە اينالدى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. بۇل جەردە ەڭ باستى ماسەلە سىرداريا مەن ءامۋداريا وزەندەرىنەن كەلەتىن سۋعا بايلانىستى. اتالعان ەكى وزەننىڭ ءبىرى سىرداريا ءوز باستاۋىن قىرعىزستاننان, ال ەكىنشىسى – ءامۋداريا تاجىكستاننان الادى. وسى ەكى ەل وزەندەرىنىڭ اعىسى بويىنشا جوعارى ورنالاسقاندىقتان, ورتالىق ازياداعى وزگە مەملەكەتتەر قىرعىز بەن تاجىك اعايىنداردىڭ «جومارتتىعىنا» تاۋەلدى. دالىرەك ايتقاندا, سۋ اعىنىن رەتتەۋ تەتىگى سولاردىڭ قولىندا.
گەوگرافيالىق تۇرعىدان قاراستىرعاندا, سىرداريا قىرعىزستاننان باستالىپ, تاجىكستان ارقىلى وزبەكستان مەن قازاقستانعا, ءامۋداريا وزەنى بولسا, تاجىكستاننان تۇرىكمەنستانعا جانە وزبەكستانعا وتەدى. كەيبىر مالىمەتتەر بويىنشا, قازاقستان شەت مەملەكەتتەردەن كەلەتىن وزەن سۋىنا 42 پايىز, وزبەكستان – 77 پايىز, تۇرىكمەنستان 94 پايىز تاۋەلدى ەكەن. ال قىرعىزستان مەن تاجىكستان وسى وزەندەر سۋلارىنان زارۋلىك كورىپ وتىرعان جوق. مۇمكىندىگىنە قاراي تابىس تا تاۋىپ كەلدى. قىرعىز اعايىنداردىڭ زاڭناماسىندا كورشىلەس ورنالاسقان ەلدەردىڭ اۋماقتارىنا اعاتىن بارلىق سۋ ءۇشىن ەمەس, جىل سايىن قىرعىزستاننان سۋ قويمالارىندا جانە باسقا دا سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىندە جينالاتىن سۋ ءۇشىن عانا اقى تولەۋ كوزدەگەن.
تانىمال عالىمدار مەن ساياساتكەرلەر كوپ جىلدان بەرى كليماتتىڭ جىلۋىنا بايلانىستى جاھاندىق دەڭگەيدە ماسەلە كوتەرىپ, دابىل قاعىپ كەلەدى. ولاردىڭ زەرتتەۋىنشە, كليمات جىلىنۋىنىڭ تەرىس سالدارى ورنى تولماس اپاتقا سوقتىردى. مىسال رەتىندە قىرعىزستانداعى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋ قابىلەتتىلىگىن الايىق. وزەن جۇيەلەرىنىڭ نەگىزگى قورەكتەندىرۋ كوزى بولىپ تابىلاتىن ورتالىق ازياداعى مۇزدىقتاردىڭ شامامەن 45 پايىزى قىرعىز ەلىنىڭ اۋماعىندا جاتىر. سوڭعى جىلدارى وسى ەلدەگى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋ بەلسەندىلىگى ەسەلەنە تۇسكەن. قىرعىزستاننىڭ قورشاعان ورتانىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ۇلتتىق بايانداماسىندا بىرنەشە ونجىلدىقتا مۇز ماسساسىنىڭ جالپى كولەمى 20 پايىزعا جۋىق ازايعانى كورسەتىلىپتى. ساراپشىلار ەگەر وسى ءۇردىس جالعاسا بەرەتىن بولسا, 2050 جىلعا قاراي كورشى ەلدەگى مۇزدىقتاردىڭ 50 پايىزى جويىلىپ كەتەتىنىن ايتادى.
كەيدە ءبىر ەلدەن ەكىنشىسىنە جىبەرىلەتىن سۋ رەسۋرستارىنا باعا بەلگىلەۋ جونىندە پىكىرلەر دە ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. مۇنى كەلتىرىپ وتىرعان سەبەبىمىز, ءار تەكشە مەتر تازا سۋ ءۇشىن اقشا تولەپ وتىرعان ەلدەر دە بار. مىسالى, اقش پەن كاناداعا, شۆەتسيا مەن گەرمانياعا, تۇركيا مەن بولگارياعا تۇتىناتىن تازا سۋ تانكەرلەرمەن جەتكىزىلەدى. بۇل مەملەكەتتەردە سۋدى ساتۋ جانە ساتىپ الۋ ماسەلەسى دۇرىس جولعا قويىلعان. ساراپشىلار بولاشاقتا تازا اۋىز سۋدىڭ قۇنى مۇنايدان دا قىمبات بولادى دەگەن بولجام جاساپ وتىر.
جالپى, سۋعا باعا بەلگىلەۋدى ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى بىردەي قولداپ وتىرعان جوق. دەگەنمەن مۇنىڭ ءتيىمدى جاعىن دا جوققا شىعارۋعا بولمايدى. بىرىنشىدەن, ول ءوڭىر ەلدەرى اراسىنداعى سۋعا قاتىستى داۋلى ماسەلەنى وڭ شەشۋگە ىقپال ەتەدى. ەكىنشىدەن, ءوڭىردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جايىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۇشىنشىدەن, ەلدەردى جاڭا سۋ قويمالارىن سالۋعا ىنتالاندىرادى. بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىزدە وسىنداي ءىرى جوبالار قولعا الىنىپ جاتىر, ىسكە قوسىلعاندارى دا بار.
سۋعا دەگەن سۇرانىس ەسەلەپ ارتادى
قازىرگى كەزدە ورتالىق ازيا ەلدەرىندە تۇراتىن حالىقتىڭ سانى 70 ميلليوننان استى. الداعى كەزەڭدە حالىق سانى بۇدان دا وسەتىنى انىق. وعان وڭىردەگى ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن قوسىڭىز. مىنە, سوندا سۋعا دەگەن سۇرانىس ەسەلەپ ارتادى. سۋ پروبلەماسىن جەتىك بىلەتىن ناريمان قىپشاقباەۆتىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرى بويىنشا, ترانسشەكارالىق وزەندەر – سىرداريا مەن ءامۋداريانىڭ سۋى ورتالىق ازياداعى بەس مەملەكەتتى سۋمەن قامتۋعا تولىق جەتپەيدى. وسى وزەندەر بويىنداعى حالىقتىڭ نەگىزگى ءومىر ءسۇرۋ كوزى سۋارمالى جەردەن الىناتىن ونىمگە تىكەلەي بايلانىستى. سىرداريا سۋ باسسەينىنىڭ جىلدىڭ ورتاشا تابيعي سۋ قورى 37 ميلليارد تەكشە مەتردى قۇرايدى. ال وڭىردەگى ەلدەر حالقى وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى سىرداريادان جىلىنا 50 ميلليارد تەكشە مەترگە دەيىن سۋ تۇتىنىپ كەلىپتى.
سۋ رەسۋرستارىن ساقتاۋ, ونى ءتيىمدى پايدالانۋ جانە وزەن القاپتارىن ۇتىمدى باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قازاقستان ۇكىمەتى سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتكەن. مۇنداي ماسەلەدەن الەمدىك قوعامداستىق تا قالىس قالمادى. ءار جىلدارى سۋ پروبلەماسىنا ارنالعان حالىقارالىق فورۋمداردا جوعارىدا اتالعان پروبلەمالار كوتەرىلىپ كەلەدى. وكىنىشكە قاراي سول ماسەلەلەر ءالى تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. سونىڭ سالدارىنان ورتالىق ازيادا عانا ەمەس, دۇنيە جۇزىندە سۋ تاپشىلىعى ارتىپ, جەر ءۇستى جانە جەر استى سۋلارىنىڭ لاستانۋى بەلەڭ الىپ بارادى. حالىقتى تازا سۋمەن قامتۋ پروبلەماسى ايقىن سەزىلىپ, ترانسشەكارالىق سۋ باسسەيندەرىن بىرلەسىپ پايدالانۋدا كۇردەلى جاعداي قالىپتاسىپ وتىر.
ترانسشەكارالىق وزەندەرگە قاتىستى وتكىر پروبلەمانىڭ تاعى ءبىرى – ولاردىڭ شەكتەن تىس لاستانۋى. اقيقاتىن ايتقاندا, ەلىمىزدەگى جەر ءۇستى سۋ نىساندارىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ساپاسى حالىقارالىق ستاندارتقا سايكەس كەلمەيدى دەۋگە بولادى. ەرتىس, ىلە, سىرداريا, جايىق سياقتى نەگىزگى ترانسشەكارالىق وزەندەر وتە لاستانعان. ولاردىڭ لاستانۋى وزەندەرگە ءتۇرلى ءوندىرىس ورىندارىندا پايدالانىلعان ءارى تازالانباعان سۋدىڭ اعىزىلۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ اۋماعىنا وسىنداي وزەندەر سۋى نەگىزىنەن قىتايدان, قىرعىزستاننان جانە وزبەكستاننان اعىپ كەلەدى. ەگەر سۋ پروبلەمالارىنىڭ سەبەپ-سالدارى جويىلماسا, 2025 جىلدارعا قاراي ەكولوگيالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە اسا كۇردەلى جاعداي قالىپتاسۋى مۇمكىن.
ءاسىلى, تابيعاتتاعى سۋ اينالىمى بارىسىندا وزەن القاپتارىنىڭ جەر ءۇستى سۋلارى سول اۋماقتىڭ بىرىڭعاي سۋ الەۋەتىن قۇراۋ ارقىلى جەر استى سۋلارىمەن بايلانىسىپ جاتادى. ول وزەن اعىنى رەسۋرستارىنان كولەمى جاعىنان ازداۋ بولعانىمەن, جەر استى سۋلارى جەكەلەگەن تۇتىنۋشىلار ءۇشىن, ياعني ەلىمىزدىڭ كەيبىر ەرەكشە ايماقتارى ءۇشىن زور ماڭىزعا يە. عالىم-مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا, مۇنىڭ تەرىس جاعى دا بار. سەبەبى جەر استى سۋلارىنىڭ بارلانعان قورلارىن يگەرۋ وزەن اعىنى رەسۋرستارىنىڭ ەداۋىر ازايۋىنا اكەپ سوقتىرادى ەكەن. سول سەبەپتەن الەمدىك تاجىريبەدە جەراستى سۋلارىن تەك اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان تازا سۋدىڭ ستراتەگيالىق رەزەرۆى رەتىندە قاراستىرۋ ۇسىنىلۋدا. ال قازاقستان باسشىلىعى وسىناۋ عاسىر پروبلەماسىنا اينالىپ بارا جاتقان سۋ تاپشىلىعىن جويۋ ماسەلەسىن الەمدىك دەڭگەيدە ۇدايى كوتەرىپ كەلەدى.
تاراپتار مۇددەسىنە نۇقسان كەلمەگەنى جاقسى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 1997 جىلدىڭ 21 مامىرىندا قابىلداعان حالىقارالىق سۋ اعىندارىن پايدالانۋ قۇقىعى تۋرالى كونۆەنتسياسىندا ترانسشەكارالىق اسەرى بار نەمەسە بولۋى مۇمكىن ءىس-ارەكەتتەر كەزىندە ترانسشەكارالىق سۋلاردىڭ سيپاتىنا ەرەكشە ءمان بەرىلىپ, قيسىندى جانە ادىلەتتى تۇردە پايدالانۋدى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتى قاراستىرىلعان. سونداي-اق بۇۇ-نىڭ شەشىمدەرىندە سۋ اعىسىنا يە مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىقتارىن ەگەمەندى تەڭدىك, اۋماقتىق تۇتاستىق, ءوزارا تيىمدىلىك جانە ادال نيەتتىلىك نەگىزىندە قۇرادى دەپ كورسەتىلگەن. ياعني گيدروتەحنيكالىق نىسانداردىڭ قۇرىلىسى ەكولوگيالىق جاعىنان تابيعاتقا, قورشاعان ورتاعا زاردابىن تيگىزبەۋى, ترانسشەكارالىق وزەندەر باسسەينىندە ورنالاسقان بارلىق مەملەكەتتەردىڭ پايدالاناتىن سۋ اعىسىنىڭ قالىپتاسقان بالانسى بۇزىلماۋى ءتيىس.
ورتالىق ازيا ەلدەرىندە وسى تالاپتار ساقتالعان با؟ قازىرگە ساقتالۋدا دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى وڭىردەگى مەملەكەتتەر سۋ-ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىن پايدالانۋ جونىندە بىرىڭعاي مامىلەگە كەلە العان جوق. قىرعىزستان مەن تاجىكستان كەزىندە قۇرىلعان حالىقارالىق سۋ-ەنەرگەتيكا كونسورتسيۋمىن ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ جانە ونى تاراتۋ ماقساتىندا سۋ-ەنەرگەتيكالىق نىسانداردى سالاتىن مەكەمە رەتىندە قاراستىرادى. ال قازاقستان مەن وزبەكستان ءۇشىن كونسورتسيۋم سۋارمالى جەرلەردى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە كەپىلدىك بەرەتىن قۇجات بولىپ تابىلادى. سوندىقتان ورتالىق ازيا ءوڭىرى مەملەكەتتەرىنىڭ ىشكى سۋ قاتىناستارىن رەتتەيتىن زاڭ شىعارۋشىلىق جانە قۇقىقتىق اكتىلەرىن جاقىنداستىراتىن, سونداي-اق بارلىق تاراپتاردىڭ مۇددەلەرىن ەسەپكە الاتىن بىرىككەن ۇستانىم قالىپاستىرۋ قاجەت-اق.
ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋىنا بايلانىستى ارقايسىنىڭ وزىندىك ۇستانىمى مەن مۇددەلەرى بار. نەگىزىنەن ول تاجىكستانداعى روگۋن گەس-ءى مەن قىرعىزستانداعى قامبار اتا-2 گەس-ءى قۇرىلىسىنىڭ جوبالارىنا قاتىستى. وزبەكستان تاراپى وڭىردەگى ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋ ماسەلەلەرى سوندا تۇرىپ جاتقان حالىقتىڭ مۇددەسىن ەسكەرە وتىرىپ شەشىلۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيدى.
وزبەكستاندىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, روگۋن گەس-ءىنىڭ قۇرىلىسى ءادىل, تاۋەلسىز جانە حالىقارالىق ساراپتامادان وتكىزىلۋى ءتيىس. سەبەبى قۋاتى 3,6 مىڭ مگۆت بولاتىن جانە بوگەتىنىڭ بيىكتىگى 340 مەتردى قۇرايتىن روگۋن گەس-ءى سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتا ورنالاسپاق. الىپ نىساننىڭ قۇرىلىسىنا بايلانىستى كەزىندە وزبەكستاننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ تە بىرنەشە رەت قاتقىلداۋ مالىمدەمە جاساعان ەدى. ال قازاقستان باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتالعان جوبالارعا قاتىستى: ء«بىز سۋ-ەنەرگەتيكالىق قۇرىلىمداردى, سونىڭ ىشىندە روگۋن گەس-ءى مەن قامبار اتا-2 گەس-ءىنىڭ جوبالارىن حالىقتارىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى تۇرعىسىنان حالىقارالىق ساراپتامادان وتكىزۋدى تالاپ ەتەمىز», دەپ ايتقان بولاتىن.
وسى روگۋن گەس-ءىنىڭ قۇرىلىسى وزبەكستان مەن تاجىكستان اراسىنداعى شەكارانى بەلگىلەۋگە دە كەدەرگى جاساپ كەلگەن ەدى. قازىرگى كەزدە وزبەك-تاجىك ەكىجاقتى قاتىناسى جاندانا باستاعانى بايقالادى. ەگەر روگۋن گەس-ءى پايدالانۋعا بەرىلگەن جاعدايدا, ول تاجىكستاننىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىسىن تولىق وتەيدى. ارتىلعانىن پاكىستان مەن اۋعانستانعا ەكسپورتتاماق. قامبار اتا-2 گەس-ءى جوباسىنىڭ قۇرىلىسى قازىرگە توقتاپ تۇر. قىرعىزستان وسى قۇرىلىستى جۇرگىزەدى دەپ ۋاعدالاسقان رەسەيمەن اراداعى كەلىسىم كۇشىن جويدى. ال قازاقستان ترانسشەكارالىق وزەندەر پروبلەماسى حالىقارالىق تالاپتارعا سايكەس ورتاق مۇددە تۇرعىسىندا رەتتەلۋىن جانە ءوزارا تۇسىنىستىك جاعدايدا شەشىلۋىن قالايدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
