فوتو: ەرلان وماروۆ, «ەگەمەن قازاقستان»
ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ سوزىنشە, شارانىڭ باستى ماقساتى – ءولىم جازاسىنا بالاما مۇمكىندىكتەردى قاراستىرۋ مەن ادام قۇقىقتارىن قۇرمەتتەۋ, ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ەرەكشە ساناتتاعى سوتتالعاندارمەن قارىم-قاتىناس ادىستەرىن ارتتىرۋ, سونداي-اق تۇرمە قىزمەتكەرلەرىنىڭ اۋىر جۇمىسىنىڭ ماڭىزدىلىعى تۋرالى حالىقتى حاباردار ەتۋ.
كورمەدە قاتاڭ رەجيمدەگى كولونيادا جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ قولىنان شىققان قولونەر بۇيىمدارى كوپشىلىكتىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى. ولاردىڭ اراسىندا ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار دا بار. جازاسىن وتەۋشىلەر ءتۇرلى مازمۇنداعى سۋرەتتەردى سالا وتىرىپ, وزدەرىنىڭ جان-دۇنيەسىندەگى شىنايى تولقىنىسىن جەتكىزگەن. ىلىنگەن كارتينالار مەن جۇرەكجاردى شۋماقتار كوبىنە انا, وتباسى, بالاعا ساعىنىش تاقىرىپتارىنا ارنالعان.
تۇرمەدەگى شىعارماشىلىقتىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە نوبەل سىيلىعىنىڭ يەگەرى الەكساندر سولجەنيتسىننىڭ كەڭەس وداعى تۇسىندا لاگەردە قاماۋدا وتىرعاندا جازىلعان «ارحيپەلاگ گۋلاگ» اتتى تاريحي كوركەم شىعارماسىن ايتۋعا بولادى. ال XX عاسىرداعى تانىمال قۇقىققورعاۋشى كىشى مارتين ليۋتەر بيرمينگەم تۇرمەسىندە وتىرىپ حات جولدادى. امەريكالىق رەپپەر Gucci Mane 2010 جىلى ءوزىنىڭ Burrprint 2 البومىنداعى كەي شۋماقتاردى تۇرمەدە وتىرىپ, تەلەفون ارقىلى جازدىرعان. مۇنداي مىسالداردىڭ قاتارىنا, ءاليحان بوكەيحان, احمەت بايتۇرسىن ۇلى سىندى الاش قايراتكەرلەرىن دە اتاۋعا بولادى.
2003 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءولىم جازاسىنا قاتىستى موراتوري جاريالاعان بولاتىن. قازاقستاندا ءولىم جازاسىنا تىيىم سالىنعانعا دەيىن 536 ءولىم جازاسى قولدانىلعان. سونداي-اق, 2014 جىلى قازاقستاندا ءولىم جازاسىنان تولىقتاي باس تارتۋ جايلى ماسەلەلەر دە كوتەرىلدى. ساراپشىلار سول كەزدە ءولىم جازاسىنىڭ كريمينوگەندىك جاعدايدى توقتاتپايتىنىن ايتقان ەدى. سونىمەن قاتار, ولار ءولىم جازاسىنا ۇقساس جازا رەتىندە ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىن قولدانۋعا بولاتىنىن ايتتى.
قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا بارلىعى 141 جازاسىن وتەۋشى ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان. ەلىمىزدە جىتىقاراداعى «قارا بۇركىت» اتالىپ كەتكەن ۋك-161/3 ەرەكشە رەجيمدەگى تۇزەتۋ مەكەمەسىندە ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار جازاسىن وتەيدى. سوتتالۋشىلارعا قاتىستى زەرتتەۋ جۇمىسىن جۇرگىزگەن كەزدە ولارعا ء«ولىم جازاسى مەن ءومىر بويى باس بوستاندىعىن شەكتەۋدىڭ قايسىسىن تاڭدايسىز؟» دەگەن ساۋال قويىلعاندا, كوپشىلىك ءومىر سۇرگىسى كەلەتىنىن ايتقان.
حالىقارالىق تۇرمە رەفورماسى (PRI) ۇيىمىنىڭ ورتالىق ازياداعى وكىلدىگىنىڭ وڭىرلىك ديرەكتورى ازامات ءشامبىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءومىر بويى باس بوستاندىعىنان ايىرىلعاندار سۋيتسيد جاساۋى, يا وزىنە زالال كەلتىرۋى مۇمكىن بولعاندىقتان پسيحولوگيالىق ەسەپتە تۇرادى. ولارعا پسيحولوگيالىق كومەك كورسەتۋدە جاڭا تاسىلدەر ەنگىزۋ كەرەك ءارى تۇرمە قىزمەتكەرلەرى, ونىڭ ىشىندە پسيحولوگ پەن پسيحياتر قىزمەتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى كۇننىڭ وزەكتى ماسەلەسى رەتىندە قالىپ وتىر. اتالعان كولونيانىڭ اعا ينسپەكتور-پسيحولوگى, ادىلەت مايورى سۆەتلانا ششەرباكوۆا قىزمەتكەرلەرگە الەۋمەتتىك تۇرعىدا قولداۋ كورسەتۋدىڭ ماڭىزى جوعارى ەكەنىن جەتكىزدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ەۋروپالىق وداق وكىلدىگى بىرنەشە جىلدان بەرى ادام قۇقىقتارى مەن ەركىندىكتەرى جونىندە ءداستۇرلى اكتسيا وتكىزىپ كەلەدى. قازاقستانداعى ەۋروپالىق ەۋروپالىق وداق وكىلدىگىنىڭ باسشىسى, ەلشى ترايان حريستەا «قانداي قىلمىس جاساعان ادام بولسا دا وعان ءولىم جازاسى كەسىلمەۋ كەرەك», دەگەن وي ايتادى.
«بارشاڭىزبەن وسىنداي ماڭىزدى شارادا جۇزدەسىپ تۇرعانىم ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ەۋروپالىق وداق وكىلدىگى ادام قۇقىقتارىن دامىتۋ, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىندا قاتاڭ قارىم-قاتىناسقا توسقاۋىل قويۋ باعىتىندا جۇمىس ىستەپ كەلەدى. ءولىم جازاسىنا كەسۋ – ادامشىلىققا جاتپايدى ءارى اقىلعا قونىمسىز جازا», دەيدى ول.
ەلىمىزدە ءولىم جازاسى ايەلدەرگە, كامەلەت جاسىنا تولماعان بالالارعا جانە جاسى 63-تەن اسقان ادامدارعا قولدانىلمايدى. قازىرگى ۋاقىتتا 75 كولونيا مەن 18 تەرگەۋ يزولياتورى, 178 ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورى جانە اكىمشىلىك قاماۋ جازاسىنا كەسىلگەن ادامدار ءۇشىن 28 ارنايى قابىلداۋ مەكەمەسى بار. 36 مىڭعا جۋىق باس بوستاندىعىنان ايىرىلعانداردىڭ 90 پايىزى اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستارى ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە 27 پايىزى ادام ولتىرگەندەرى ءۇشىن, 24 پايىزى ۇرلىق-قارلىعى ءۇشىن, 10 پايىزى دەنە جاراقاتىن سالعاندارى ءۇشىن, 18 پايىزى ەسىرتكى تاراتقاندارى ءۇشىن, 8 پايىزى ادام زورلاعاندارى ءۇشىن, 7 پايىزى كوررۋپتسيالىق قىلمىستارى ءۇشىن جانە 6 پايىزى باسقا دا ءتۇرلى قىلمىستارى ءۇشىن سوتتالعان.
ايا ءومىرتاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
