اتاپ ايتقاندا, بيىل قۇرىلعانىنا 100 جىل تولىپ وتىرعان «الاش» پارتياسى مەن «الاشوردا» حالىقتىق كەڭەسىنىڭ ءىس-قىزمەتىنە قاتىستى ارحيۆتىك قۇجاتتار تانىستىرىلىمى ءوتىپ, سونىمەن بىرگە استانا قالاسى مەملەكەتتىك مۇراعات باسقارماسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «الاش: زامانداستار كوزقاراسى» تاقىرىبىندا حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا جۇمىسىن اياقتادى.
باسقوسۋعا قاراعاندى جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارى مەن توم, تاشكەنت, قازان قالالارىنان مۇراعاتشى-عالىمدار شاقىرىلىپ, ولار الاش قايراتكەرلەرىنە بايلانىستى تاقىرىپتىق باياندامالار جاسادى. رەسەي فەدەراتسياسى توم وبلىسى مەملەكەتتىك مۇراعات قۇجاتتاردى پايدالانۋ جانە جاريالاۋ ءبولىمىنىڭ جاۋاپتى ارحەوگرافى تاتيانا شۋلگا 1917 جىلدىڭ 8-17 قازان ارالىعىندا توم قالاسىندا وتكەن ءى ءسىبىر وبلىستارىنىڭ قۇرىلتايىنا قاتىسقان الاش قايراتكەرلەرى: ءا.بوكەيحانوۆ, ءا.ەرمەكوۆ, ر.مارسەكوۆ, ە.يتباەۆ, ت.ب. جايلى ساقتالعان ارحيۆ قۇجاتتارىمەن تانىستىرسا, وزبەكستان مەملەكەتتىك مۇراعات ورتالىعىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى شوحيدا داۆۋروۆا, قازاقتان شىققان العاشقى اعارتۋشى-زاڭگەر باقىتجان قاراتاەۆتىڭ ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆقا جازعان حاتتارى تۋرالى تىڭ مالىمەتتەر كەلتىردى. سونىمەن قاتار وزبەك مۇراعاتىندا بارلىبەك سىرتانوۆ, وتىنشى ءالجانوۆ, تۇرسىنباي ساۋرامباەۆتىڭ ءۇيىن ءتىنتۋدىڭ ماقساتى تۋرالى قۇجاتتاردى جانە قازاق ينجەنەرى مۇحامەدجان تىنىشپاەۆتىڭ 1920 جىلى قىرعىز ينستيتۋتى كوميتەتىنە ماتەماتيكادان ساباق بەرۋگە كەلىسكەنى جايلى مانداتى ساقتالعانىن ايتتى.
كاپيتان توقتامىشەۆتىڭ قولى قويىلعان حات
تاتارستاندىق مۇراعاتشى گۋزەل فاەزوۆا قازاندا وقىعان قازاقتارعا قاتىستى اقپاراتپەن كوپشىلىكتى قانىقتىردى. بۇل دەرەكتەردىڭ دەنى بۇعان دەيىن قازاقستاندىق زەرتتەۋشىلەر تاراپىنان قارالعان, زەرتتەلگەن, جازىلعان دۇنيەلەر.
دەيتۇرعانمەن, جيىنعا قاتىسۋشىلاردى قىزىقتىرعان دۇنيە – سەمەي قالاسىنداعى «قازىرگى زامان تاريحىن قۇجاتتاندىرۋ» مەكەمەسىنەن جانە قاراعاندى وبلىسى مەملەكەتتىك مۇراعاتىنان اكەلىنگەن قۇجاتتار. اسىرەسە سەمەيلىك جادىگەرلەردىڭ ءاربىرىنىڭ استارىندا تەرەڭ تاريح, حالقىنىڭ باياندى بولاشاعى ءۇشىن باسىن بايگەگە تىككەن ارىستاردىڭ ەڭبەگى جاتقانى انىق. ويتكەنى سەمەي قالاسىنىڭ ءبىر بولىگى, ناقتىراق ايتساق, ەرتىستىڭ سول جاق قاپتالى 1917 جىلدان باستاپ 1927 جىلعا دەيىن «الاش قالاسى» (بۇرىنعى زارەچنايا سلوبودكا) دەپ اتالدى. ياعني, الاش ارىستارىنىڭ باسى قوسىلىپ, ۇلتى ءۇشىن وتقا تۇسكەن ورداسى وسى جەر.
"الاشوردا" حالىقتىق كەڭەسىنىڭ حاتى. 1918 جىل
جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, 1917 جىلى قازان ايىندا تومداعى سىبىرلىكتەردىڭ سيەزىنە قاتىسىپ, كەلەسى كەزەكتە قازاق قامىن اقىلداسپاققا سەمەيگە كەلىپ تۇسكەن ءاليحان بوكەيحانوۆتى قاپتاعان ەل-جۇرتپەن بىرگە قارسى العان 24 جاستاعى اقىن سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆتىڭ:
كوش باستاعان ەرىمىز,
كوكىرەكتەن كەتكەندەي,
ءسىزدى كورىپ شەرىمىز,
الاش تۋىن قولعا العان,
قاراڭعىدا جول سالعان,
ارىستانىم كەلىڭىز! – دەپ كۇڭىرەنە جىرلايتىنى دا وسى كەز.
ءسويتىپ سەمەيگە كەلىپ جينالىپ, ەل بولۋدىڭ قامىنا كىرىسكەن الاشتىقتار اۋەلى الاش اتتى اسكەرىن قۇرۋدى قولعا العانى بەلگىلى. ءبىز قۇجاتتار اراسىنان اتالعان جاساقتى قۇرۋ تۋرالى ۇيىمداسقان ادامداردىڭ ءتىزىمى مەن اتتى اسكەر پولك كومانديرى كاپيتان توقتامىشەۆتىڭ قولى قويىلعان حاتتى جانە الاشتىڭ كوزى مەن قۇلاعى بولعان «سارىارقا» گازەتىنىڭ 1919 جىلعى سانىنىڭ العاشقى بەتىن كورىپ قالدىق.
بۇلاردان باسقا كورمە سورەسىنەن الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى ا.قوزىباعاروۆتى تۇتقىنداۋ تۋرالى وردەر, ح.عابباسوۆتىڭ قىزمەتى جايلى كارتىشكەسى, 1906 جىلى ءا.بوكەيحانوۆتىڭ 10 قاڭتار مەن 20 اقپان ارالىعىندا تۇرمەگە الىنعانىنا قاتىستى انىقتاما, «الاش» پارتياسىنىڭ 5-ءشى دالالىق سايلاۋ وكرۋگىنە قاتىسۋشىلاردىڭ ءتىزىمى, الاشوردا حالىق كەڭەسىنىڭ سەمەي ۋەزدىك زەمستۆو باسقارماسىنىڭ 1918 جىلى جازعان ءبىر توپ حاتتارى, سونىمەن بىرگە ءا.ەرمەكوۆ, ر.مارسەكوۆ, م.تۇرعىنباەۆ, ح.عابباسوۆ, م.تىنىشپاەۆ سياقتى الاش ارىستارىنىڭ جەكە-جەكە ءىس-پاپكالارى, حالەل دوسمۇحامەدوۆتى تۇركىستان كوميسسياسىنىڭ مۇشەلىگىنە تاعايىنداۋ تۋرالى بۇيرىقتىڭ كوشىرمەسى, ت.ب. قۇندى قۇجاتتاردى كورىپ, كوزايىم بولدىق.
قاراعاندى وبلىستىق مەملەكەتتىك مۇراعات مەكەمەسى الاش ارداقتىسى قۇقىقتانۋ ماگيسترى-زاڭگەر جاقىپ اقپاەۆ تۋرالى بۇرىن-سوڭدى قوعامدىق تالقىعا تۇسپەگەن تىڭ قۇجاتتاردى اكەلگەن ەكەن. بۇل دۇنيەلەردى رەسەي جانە ەلىمىز ارحيۆتەرىنەن جيناقتاپ, تاپسىرعان قازىرگى سەناتور بىرعانىم ءايتىموۆا.
"سارىارقا" گازەتىنىڭ 1919 جىلعى سانى
استانا قالالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتى ءوز قورىندا تۇرعان قوعام قايراتكەرى ساكەن سەيفۋللين مەن ماعجان جۇماباەۆتىڭ ومبى مۇعالىمدەر سەمينارياسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندەگى قۇجاتتارىن, الاش ازاماتتارى ن.نۇرماقوۆ, م.سەيىتوۆ, ا.ءبىرىمجانوۆتىڭ جەكە-جەكە جيناقتالعان ءىس-پاراعىن كورەرمەنگە ۇسىنىپتى.
الاشقا قاتىستى قۇجاتتار مۇنىمەن شەكتەلىپ قالمايدى. بىزگە ارنايى سۇحبات بەرگەن سەمەي قالالىق «قازىرگى زامان تاريحىن قۇجاتتاندىرۋ ورتالىعى» عىلىمي-انىقتامالىق اپپارات جانە قۇجاتتاردى پايدالانۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى لاۋرا قادىروۆا وزدەرىندەگى مۇراعات قورىندا جوعارىداعى جادىگەرلەردەن باسقا الاش اتتى اسكەرىنە 18 بولىستان شاقىرىلعان 430 ساربازدىڭ اتى-ءجونى جازىلعان ءتىزىم جانە سارعايعان قاعاز بەتتەرىندە «الاشوردا» ۇكىمەتىنىڭ ءمورى ء(ماتىننىڭ ورىسشاسى كيريلل, قازاقشاسى اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان) ساقتالعانىن ايتىپ ءوتتى.
ماڭىزدى جيىندى قورىتىندىلاعان ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدين تاريحتى تانۋ دەگەنىمىز – جاي ءسوز ەمەس بۇگىنگىدەي قۇجاتتالىق دەرەكتەردىڭ دالەلى ەكەنىنە, سونداي-اق بيىلعى الاشتىڭ داتالى مەرەكەسى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىمەن ۇندەسىپ جاتقانىنا, ونىڭ قوعامدىق ماڭىزىن ارتتىرىپ تۇرعانىنا توقتالدى. كونفەرەنتسيا قوناقتارى بايانداماشىلاردىڭ پىكىرىن تىڭداۋمەن قاتار تاقىرىپقا قاتىستى دەرەكتى فيلمدەردى دە تاماشالادى.
بەكەن قايرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ورىنباي بالمۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
