ء«بىز سوعىستى كورگەن جوقپىز» (د.يسابەكوۆ). ايتسە دە, سوعىس تۋرالى, تىل تۋرالى جازىلعان تۋىندىلار ءالى كۇنگە دەيىن كوڭىلىمىزدى تولقىتىپ, كوزىمىزگە جاس ۇيىرەدى. سەبەبى, ول – ءومىر. كەشەگى شىندىق, بۇگىنگى تاريح.
سول سەكىلدى, سوعىستان قاشىپ جۇرگەن دەزەرتيرلەردى دە كورگەن جوقپىز. بىراق, ولاردىڭ اتىنىڭ ءوزى جيىركەنىش تۋعىزادى. ويتكەنى, ەلدى, جەردى قورعاۋ – ءبارىمىزدىڭ پەرزەنتتىك پارىمىز.
دەگەنمەن پەندە بولعان سوڭ ونىڭ دا كىم ەكەنىن, كەيىنگى ءومىرى قانداي بولعانىن بىلگىڭىز كەلەدى. بۇل دا ادام بالاسىنا ءتان تابيعي اۋەستىك.
مىنە, سوندىقتان دا, الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بەتپە-بەت» پوۆەسىندەگى ءوز كەيىپكەرى, دەزەرتير ىسمايىل تۋرالى ايتقان اڭگىمەسى قالىڭ وقىرماننىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزعانى راس.
بۇل ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ادامزات جۇرەگىنە سالعان جاراسىن ۋاقىتتىڭ ءوزى ەمدەپ جازعانىنىڭ بەلگىسى مە, الدە سول ءبىر قاندى قىرعىندى ءوز كوزىمەن كورمەگەن ۇرپاقتىڭ كەشىرىمى مە, كىم ءبىلسىن, ايتەۋىر, ىسمايىلعا ىشتەي جانىڭىز اشىعانداي بولادى.
«قايتكەن كۇندە دە, ول – حايۋان ەمەس, ادامنىڭ بالاسى عوي!», دەگەن وي كەلەدى باسىڭىزعا. ۇلى سۋرەتكەر ءوزىنىڭ «بالالىق شاق» اتتى كىتابىندا ىسمايىل تۋرالى مىناداي ءبىر قىزىقتى اڭگىمە شەرتەدى:
«ەركىندىكتى سۇيەتىن, جۇيرىك ات دەسە جانىن قيۋعا دايىن تۇراتىن ءبىر قىزىق جان ەدى. ءىشىپ-جەپ, ىرلاپ-جىرلاپ, كەڭ دۇنيەنى شارلاپ جۇرگەندى جاقسى كورەتىن. جۇرەگىنىڭ تۇگى بار, حانعا دا, قاراعا دا باس يمەي, كەز كەلگەن جەردە ايتىسىپ-تارتىسىپ, ءتىپتى جۇدىرىقتاسا كەتۋدەن تايىنبايدى.
سودان با ەكەن, ءبىزدىڭ ايىلداعى سوعىستان قاشقان العاشقى دەزەرتير سول بولدى. ونىڭ نەگە بۇيتكەنىن انىق بىلمەيمىن, بىراق قاسىنداعى ءبىر سەرىگى ەكەۋى مايدانعا بارماي, قاشىپ-پىسقانى شىندىق. ونىڭ تاۋ-تاستى پانالاپ, جاسىرىنىپ جۇرگەنى تۋرالى اڭگىمەلەردى بالا كۇنىمىزدە كوپ ەستىدىك. ەل وعان ىزا بوپ, ەركەك كىندىكتىنىڭ ءبارى سوعىسقا كەتكەندە, بۇل ىسمايىل جانىن ساقتاپ قاشىپ ءجۇر دەپ رەنجىپ وتىراتىن.
بىرنەشە اڭگىمەلەرىمنەن كەيىنگى العاشقى پوۆەسىم «بەتپە-بەت» بولدى. ونى ماسكەۋدەگى ماكسيم گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقىپ جۇرگەندە جازدىم. جالپى, مەنىڭ شىعارماشىلىعىمدى كەڭ دۇنيەگە تانىتقان ء«جاميلا» دا سول ءبىر ستۋدەنتتىك شاقتا قاعازعا تۇسكەن-ءدى.
قىرعىز ادەبيەتشىسى ك.اساناليەۆتى مەن وتە جوعارى باعالايمىن. «كاسساندرا تاڭباسى» اتتى كەيىنگى جازىلعان شىعارمام تۋرالى ول كەزىندە ءتاۋىر سىن جازدى. ەكەۋمىز ءجيى-ءجيى كەزدەسىپ, شىعارماشىلىق جايىندا كەڭىنەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ تۇراتىن جاقىن دوستارمىز. كەڭەسبەكپەن بولعان وسىنداي كەزدەسۋلەر ماعان ۇلكەن شىعارماشىلىق قۋات, ءنار بەرىپ, ونىڭ جەمىسىن دە كورىپ جاتامىن.
جاڭاعى «بەتپە-بەت» پوۆەسى جازىلعان كەزدە كەڭەسبەك اساناليەۆ ماسكەۋدە تۇراتىن-دى. ءالى سياسى كەۋىپ ۇلگەرمەگەن جاڭا شىعارمامدى بىرەۋگە وقىپ, پىكىرىن بىلگىم كەلگەن. بىراق ول قىرعىزشا جازىلعاندىقتان, ماسكەۋلىكتەرگە قالاي وقىپ بەرمەكپىن؟
كەڭەسبەككە تەلەفون شالىپ, وسى ءبىر ءىستىڭ جايىن ايتتىم. «ماسكەۋ» مەيمانحاناسىنىڭ الدىندا جولىعۋعا كەلىستىك. ەكەۋمىز ايتىلعان ۋاقىتتا ۇشىراسىپ, تىنىشىراق جەر ىزدەپ, ىشكە كىردىك. ءسويتىپ, الگى مەيمانحانادان ءبىر وڭاشا, ۋ-شۋدان الىستاۋ ورىن تاۋىپ الىپ, ءبىرىمىز ورىندىققا, ال ەكىنشىمىز ديۆانعا قۇيرىق باستىق. كوپ سوزگە ۋاقىت شىعىنداماي-اق, مەن بىردەن شىعارماما كىرىستىم.
ەكى ساعاتتاي ۇزبەي وقىدىم. كەڭەسبەك مەنى ءبىر رەت تە توقتاتپاي, ونداعى وقيعانى كوز الماي باقىلاپ وتىرعانداي ۇيىپ تىڭدادى. وقىپ بىتكەن كەزىمدە بىردەن پوۆەستىڭ جاقسى جازىلعانىن ايتىپ, ءبىراز ماقتاۋ سوزدەر جاۋدىردى. سودان سوڭ, كۇتپەگەن جەردەن:
– سول ىسمايىل ءالى بار ما؟ – دەپ سۇراعانى.
– ءيا, ول ءالى ءتىرى. دەزەرتير رەتىندە ۇستالىپ, قاماۋدا بولىپ قايتتى. تۇرمەدە ون جىلداي جاتتى. شاماسى, قىرىق ءتورتىنشى, نە قىرىق بەسىنشى جىلى كەسىلدى عوي دەيمىن, ايتەۋىر, ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا بوساپ كەلدى. ەڭ قىزىعى, ول كىسى سونىسىنا ءبىر نامىستانىپ, ءيا بولماسا, قايعىرىپ كورمەپتى. كەرىسىنشە «مەنىڭ جانىم امان قالدى. نە دەسەڭدەر, و دەڭدەر. ءيا, مايداننان قاشتىم, ون جىل تۇرمەدە جاتىپ شىقتىم. بىراق ساۋ-سالامات, ءتىرى ءجۇرمىن. باسقالارداي كەۋدەمدى وققا توسقان جوقپىن», دەيدى ەكەن.
«بەتپە-بەتتى» جازعاندا مەنىڭ ادەبي تاجىريبەم ءالى از ەدى, سوندىقتان دا بولار, ونىڭ ومىردەگى ىسمايىل دەگەن شىن اتىن سول قالپىندا الدىم. مەن ءۇشىن ول كىسى ءبىر جاندى, ءتىرى بەينە ەدى. بالكىم, سول ءۇشىن دە ەسىمىن وزگەرتپەيىن دەپ شەشكەن بولارمىن. بۇل شىعارما تاۋلى ايماقتا, اسىرەسە شەكەردە ءبىر ەرەكشە وقيعا رەتىندە قابىلداندى. ول كەزدە ىسمايىل ءالى سىبىردە قاماۋدا جاتقان. ايىلدا ونىڭ بالالارى جانە اعايىن-تۋىستارى كوپ ەدى. ولار قاشقىن ىسمايىلدىڭ ۇستىنەن قوزعالعان ىستەن قورقىپ, ءار نارسەدەن شوشىپ, ۇرەيلەنىپ جۇرەتىن.
ءيا, كەيىن فرۋنزەدەگى (قازىرگى بىشكەك – رەد.) قىرعىز دراما تەاترى سول «بەتپە-بەتتىڭ» ءبىر ءبولىمىن ساحنالادى. ويىن كورۋگە كەلگەن جۇرت بۇنى ەرەكشە قىزىعۋشىلىقپەن تاماشالادى. سودان سوڭ ونى تەاتر ءار تاراپقا گاسترولگە الىپ شىقتى. ءسويتىپ, كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە شەكەرگە دە جەتەدى. ايىل تۇرعىندارى «بەتپە-بەتتىڭ» بولاتىنىن الدىن-الا ءبىلىپ, كولحوز كلۋبىنا تۇگەل جينالعان ەكەن. سوندا ىسمايىلدىڭ ءرولىن ويناعان اكتەر ارسەن ومىراليەۆ كەيىن ماعان مىناداي ءبىر قىزىق اڭگىمە ايتىپ بەردى.
ويىن باستالعاندا كلۋبتىڭ ءىشى لىق تولعان. سودان سپەكتاكل ءجۇرىپ جاتقاندا بىرەۋلەر ساحناداعى ىسمايىلدى تاسپەن اتقىلاپ, الگى جەردە وتىرعان تۋىس-تۋعاندارىن كەلەكە-مازاق ەتىپ: «ەي, مىنا ىسمايىلدارىڭا قاراڭدار! دەزەرتير, قاشقىن, ەلىن ساتقان وپاسىز!» دەپ ايقايلايدى. ءسويتىپ ويىننىڭ ءدال ورتاسىنا جەتكەندە قىپ-قىزىل شاتاق باستالىپتى. ىسمايىلدىڭ ءرولىن جانىن سالا ويناعان ارسەن ومىراليەۆ ءۇشىن بۇل ءبىر وتە قيىن سىن ساعاتى ەدى. ول جاڭاعى جەردە اسىپ-ساسىپ, نە ىستەرىن بىلمەي قالادى دا, ءبىر كەزدە قاتتى باقىرىپ, ساحنادان زالعا سەكىرىپ تۇسەدى. سويتەدى دە, قىم-قۋىت بوپ جانجالداسىپ جاتقانداردىڭ قاق ورتاسىنا كىرىسە كەتەدى. «ول – مەنمىن! – دەيدى ارتيستىك زور داۋسىمەن ايقايعا باسىپ. – ىسمايىل دەگەن مەن بولامىن! وسى ايىلدان شىققانمىن! توقتاتىڭدار جانجالدى! ەشكىمنىڭ مەنى ايىپتاۋعا دا, اقتاۋعا قاقىسى جوق! بارىنە سوعىس كىنالى! سوعىس قانا ايىپتى! قازىر مەن سەندەرگە ءوزىم تۋرالى بار شىندىقتى ايتىپ بەرەمىن!» ءسويتىپ, ساحناعا قايتادان اتىپ شىعادى.
وكىرىپ, باقىرىپ, ءوزىنىڭ ىسمايىل ەكەنىن, مايداننان قاشۋعا نە سەبەپ بولعانىن ەلگە ءتۇسىندىرىپ, اۋزىن جاپپاي سويلەي بەرەدى, سويلەي بەرەدى. اقىرى كورەرمەندەرگە ءوزىنىڭ ەندى وڭالىپ, تۇزەلىپ, ادام بولعانىن ايتا كەلىپ: «مەن – ىسمايىلمىن! قازىر تۇرمەدە جاتىرمىن. ەركىندىككە قايتا شىعىپ, اتامەكەنىمە قايتىپ كەلىپ, سىزدەردى, جاقىندارىمدى, تۋعان-تۋىسقاندارىمدى, ايىلداستارىمدى باۋىرىما تارتىپ, قاتتى قىسىپ قۇشاقتاعىم كەلەدى.
سول كۇندى مىنە, ساعات ساناپ, كۇن ساناپ كۇتىپ وتىرمىن مۇندا. بوستاندىققا شىعۋدى اڭسايمىن. بارلىق ىسىمە وكىنىپ, كۇندە زارلايمىن», دەيدى.
كولحوز كلۋبىنا جينالعاندار وسىدان كەيىن كوپكە شەيىن باسىلماي, قول شاپالاقتاپ تۇرىپ الادى. كەيىن ىسمايىل جازاسىن وتەپ, تۋعان ايىلىنا قايتىپ كەلگەندە, وسىنىڭ ءبارىن بۇگە-شىگەسىنە شەيىن قالدىرماي, جىر قىلىپ ايتىپ بەرەدى.
ىسمايىلدىڭ سىبىردەن قايتىپ كەلگەنى تۋرالى حاباردى مەن دە ەستىدىم.
سوعىس جىلدارىندا ايىلدا حاتشى, سالىق جيناۋشى بولىپ ىستەگەن, كەيىننەن ونى ءوزىنىڭ شىعارماسىنا باستى كەيىپوكەر ەتىپ العان, ءسويتىپ ايگىلى جازۋشى بولعان مەن تۋرالى دا ەل ونى قۇلاعدار ەتەدى. ال ول بولسا, ءوزىنىڭ قۇرداستارىنا: «جازۋشىعا ىرزامىن. بۇرىن مەنى شەكەردەن باسقا ەل بىلمەۋشى ەدى. مىنە, ەندى, جەرلەس ءىنىمنىڭ جازۋشىلىعىنىڭ ارقاسىندا بۇكىل دۇنيەگە تانىلدىم», دەگەن كورىنەدى.
كەيىن ءوزى ماعان ءبىر حات جولدادى. وندا: «مەنىڭ قاشقىن بولعانىم تۋرالى شىعارما جازعان ەكەنسىڭ. ەكى ۇلىم قازىر اسكەر قاتارىندا, ءوز قىزمەتتەرىن وتەپ ءجۇر. بىرەۋى – اسكەري-تەڭىز فلوتىندا, ال ەكىنشىسى, ول دا سول توڭىرەكتە بولسا كەرەك. ەكەۋى دە – سارباز. ءتۇسىندىڭ بە؟ ەندى ءبارى ءوز جونىنە كەلدى», دەپ ەكى ۇلىنىڭ سۋرەتىن كونۆەرتكە قوسا سالىپ جىبەرىپتى.
مىنە, اقيقاتىندا مەن كورىپ-بىلگەن شىن ىسمايىل وسىنداي كىسى ەدى».
نۇرعالي وراز,
«ەگەمەن قازاقستان»
