الباربوگەت

ابدىبەك نۇرماعامبەتوۆ دەگەن قارت جۋرناليست ءوزىنىڭ «الباربوگەت» اتتى شاعىن كىتابىندا تورعاي دا­لاسىن بىلاي اسپەتتەگەن. “سارىارقانىڭ ساۋى­رىن­دا جاتقان جالپاق دالا تورعاي القابى بوپ اتالادى. بۇل ءوڭىردىڭ قاشان دا قىسى – قىسىلشاڭ, قىزىل شۇ­ناق ايازدى, جازى – جايلى شۋاق, اپتاعان ىستىعى دا بارشىلىق. وسى القاپتىڭ ناق ورتاسىندا ەگىز قوزى­داي قاپتالداسا, قاتارلاسا اعىپ جاتقان ەكى وزەن بار. ول وزەندەر: قابىرعا, تورعاي دەپ اتالادى. وسى وزەن­دەر بويىنداعى سانداعان ءتورت ت ۇلىك مال ۇنەمى مايەك باسىپ, مامىرلاپ جاتقانى. ءيا, بۇل ەكى وزەن ەجەلدەن مال باققان ەلدىڭ قۇتتى قونىسى, بەرەكە باستاۋى...”. شىنىندا دا, ابەكەڭ اقساقال ايتسا ايتقانداي, ەگىز قوزىداي قاتارلاسا اعىپ جاتقان قابىرعا, تورعاي وزەندەرىنىڭ بويى كۇنى بۇگىنگە دەيىن مال باعىپ تىرشىلىك ەتىپ وتىرعان ەلدىڭ اتاقونىسى. ءسال شەگىنىس جاساپ, تاريحقا ۇڭىلسەك – قازان ءتوڭ­كە­رىسىنە دەيىن تورعاي دالاسى, ونىڭ ىشىندە قابىرعا مەن تورعاي وزەندەرىنىڭ بويى زەرتتەلمەي كەل­گەنى ءمالىم. وسى ءوڭىردى مەكەندەگەن حا­لىق كو­شىپ-قونىپ, ەجەلدەن مال باعۋدى كاسىپ ەتكەن. مالى جوق كەدەي – كەپشىكتەر ساي سا­لا­نى ساعالاپ, “وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تالماستىڭ” كەبىن كيىپ, سۋ جينالعان جىرا­نى پانالاپ, كەتپەنمەن جەر شاۋىپ, قاداق­تاپ تۇقىم سەۋىپ, اپتالاپ سۋ شىعارىپ, ەگىن ەگىپ كۇنەلتكەن. قابىرعا وزەنىن ماڭاي­لا­عان جۇرت وسىلايشا يتشىلەپ كۇن كورىپ, ءومىر ءسۇرىپ كەلگەن. سول كەزدە وسىلاي ءومىر سۇرگەن حالىق مى­ناداي قۇلازىپ جاتقان, قۇرعاقشىلىق قۇ­شا­عىن­داعى ەن دالانى سۋلاندىرىپ, اساۋ وزەننىڭ ارناسىن بوگەپ, ەن داۋلەتكە جەتەر كۇن بولا ما ەكەن دەپ ارمانداعان. وسى ەلدىڭ اسىل ارما­نى­نىڭ ورىندالۋىنا ەل قامىن جەگەن ەدىگە سىن­دى تورعاي ءوڭىرىنىڭ اياۋلى ازاماتى ايسا نۇر­مانوۆتىڭ ءسىڭىر­گەن ەڭبەگى زور. ءوزىنىڭ از عۇمى­رىن­دا ارتى­نا يگىلىكتى ءىز قالدىرعان, جاستايى­نان ات جا­لىن تارتىپ ءمىنىپ كوپتەگەن شارۋا تىن­­دىر­عان ايسەكەڭ جايلى ارۋاعى ريزا بول­سىن دەپ وسى تۇستا ءبىر – ەكى اۋىز ءسوز ايتا كەتسەك ءجون بولار. ايسانىڭ اكەسى نۇرمان جاستاي قايتىس بولعاننان كەيىن ول اكەسىنىڭ اعاسى بۇقارباي دەگەن كىسىنىڭ ءتار­بيە­سىن الادى. داۋلەتى مول, داستارقانى كەڭگە جايىل­عان قا­سيەتتى قاراشاڭىراق يەسىن اۋىلداستارى سىي-قۇر­مەتكە بولەپ باققان. سوزگە شەشەن, دىنىنە بەرىك, جاقسىعا سەرىك بولا بىلگەن بۇقارباي اقساقالدىڭ ابى­رو­يى جالپاق جۇرتقا جەتىپ جاتقان. سوندىقتان ءبىر تاي­پا ەلدىڭ باسى, ارقاشاندا ەڭسەسى بيىك, اسا تۇلعا­لى, اقىلگوي بۇقار­باي­دى ءارى اعا, ءارى اكە تۇتقان ايسا ونىڭ ايتقان اقىل-كەڭە­سىنە ءاردايىم قۇلاق اسىپ وتىرعان. جاستايىنان ەلىم دەپ ەڭىرەپ, حالقىم دەپ قالت­قى­سىز قىزمەت ەتكەن ايسا نۇرمانوۆ كوزى اشىق, كوكى­رەگى وياۋ, ساۋاتى مول ەر جىگىت بولىپ وسەدى. جاراتى­لى­سىنان بويىنا كوپتەگەن ەرەكشە قاسيەتتەردى ءسىڭى­رىپ وسكەن ول ءوزى تۋىپ-وسكەن ورتادا, اعايىن-تۋىس ارا­سىن­دا ۇلكەن بەدەلگە يە بولىپ, 1924 جىلى كوپشى­لىك­تىڭ داۋىسىمەن تورعاي ۋەزىنە قاراستى قاراقوعا بولىسىنا بولىس بولىپ سايلانادى. ەڭ الدىمەن ەلدىڭ ەلدىگىن, حالىقتىڭ بىرلىگىن ويلاعان باسشى ەلدىڭ كەمشىلىگىن قاراستىرا باستايدى. ەڭ باستىسى «كوشەرىن جەل, قونارىن ساي بىلەتىن» كوشپەلى ەلدى قونىس­تان­دىرۋ, اتاكاسىپ – مال شارۋاشىلىعىن ءور­كەن­دەتۋمەن بىرگە جەردى سۋلاندىرىپ, ەگىنشىلىك كاسى­بىن دە ءوربىتۋ ەدى. ول ءۇشىن, ەڭ الدىمەن جەردى سۋلان­دى­رۋ ماسەلەسىن قولعا الىپ, تۇبەگەيلى شەشۋ كەرەك بولدى. ءسويتىپ بوگەت قۇرىلىسىنا ءجون-جوبا كورسەتەتىن ماماندار تابۋدىڭ قامى قولعا الىنادى. بوگەتتىڭ تا­بانىن شەگەندەپ سالۋعا اعاش, تاس, سىرعاۋىل, ءبو­رەنە قاجەت بولاتىن. قۇرىلىس ماتەريالدارىن تابۋدى قاراستىرىپ ۋەز, وبلىس ورتالىقتارىنا بارىپ, سۋ قۇرىلىسىنىڭ جايىن بىلەتىن ماماندى تاۋىپ اكەل­گەن دە ايسا ەدى. وسىلايشا اۋىلعا الا باقانىن ارقا­لاعان سۋ ماماندارى كەلە باستايدى. سولارعا باس­شى­لىق جاساعان ينجەنەر نيكولاي كوتەلنيكوۆ­تى كور­گەن جۇرت وسى كۇنگە دەيىن ونى ءالى اڭگىمەلەپ وتىرا­دى. اڭگىمەنىڭ ۇلكەنى – بوگەتتى قاي جەردەن سالۋ كەرەك, وزەننىڭ سۋ توقتارلىق ۇرىمتال جەرى قاي تۇس بو­لا­تىنى توڭىرەگىندە ءوربيدى. بىرەۋلەر اقتىكەن, ەكىنشى بىرەۋلەرى اقسۋات ماڭدارىن نۇسقاعان. ۇسىنىستار اياعى جينالا كەلە اقىرى اقسۋاتتان تومەن كولقامىس ماڭىنا تابان تىرەدى. شىنىندا دا ناعىز ۇرىمتال جەر وسى بولىپ شىقتى. بۇل جەر سۋعا توسقاۋىل بولارلىق جار قاباعى بيىك, وتە قولايلى ەكەنىن كەيىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتتى. قارابوگەت تابانى شوككەن تۇيەدەي بوپ, و باستا وسى جەردە ورنالاسقان ەدى. سونىمەن نە كەرەك, سۋ ماماندارى ىسكە كىرىسىپ تە كەتتى. بوگەت جاساۋدىڭ كارتاسى دا دايىن بولدى. ونىڭ تا­بانىنا سالۋعا قانشا اعاش, تاس كەرەك, سونى­مەن قا­تار, ەكى جاق قاناتىن قالاۋدىڭ جوبا جوسپارى سىزىل­دى. قاي جەرگە قانشا توپىراق سالىنادى, وعان قانشا ادامنىڭ كۇشى كەرەك, ءبارى-ءبارى مەجەلەندى. وسى ماڭاي­داعى جەر-سۋدى, وي-شۇقىردى, جازىق تا جالپاق دالانى بەس ساۋسا­عىن­داي بىلەتىن ايسا جوبا-جوسپارعا ءوزىنىڭ ۇسى­نىس­تارىن ۇنەمى ەنگىزىپ وتىردى. ەندىگى جەردە ەڭبەك ءدۇبىرى تولاستاماي, اتتىڭ جا­لىن­دا, اتاننىڭ قو­مىن­دا قىرۋار جۇمىس اتقارىلىپ, وزەننىڭ ەكى جاق قاپتالىن­داعى بوگەت بىرتە-بىرتە بيىكتەپ, سوزىلا ءتۇستى. بوگەت قاناتىن جايىپ, ءبىر جاعى كوكالات, ەكىنشى جاعى قاراقوعا پوسەلكەسىنە دەيىن كوسىلىپ جاتتى. ارقايسى­سىنىڭ ۇزىندىعى 6 كيلومەتر شاماسى. وسىمەن بوگەت بىرەر جىل ىشىندە سالى­نىپ ءبىتىپ, ەندىگى كەزەك تەرەڭدىگى 10-15 مەتر, ەنى 100 مەترگە جۋىق وزەن ارناسىن بۋىپ, بۇعالاق سالۋ سياق­تى كۇردەلى دە كولەمدى جۇمىستاردى باستاۋ ءساتى تۇر­دى. بوگەت سالۋعا ينجەنەر-تەحنيكتەر توپ-توبىمەن قاتىستى. ءارىسى لەنينگراد, موسكۆا, بەرىسى اقتوبە, قوستاناي جاقتان كەلگەن­دەر­دىڭ ىشىندە ورىس تا, ۋكراين دا, باشقۇرت تا بار ەدى. ولار اۋىل ارالاپ, ساحارا تۇرمىسىنا سۇقتانا قاراپ, تاماشالاپ ءجۇردى. قىس­قا­سى “توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى بار” دەگەندەي, اتاقتى الباربوگەت اتالۋى دا تەگىن ەمەس-ءتى. ءويت­كەنى, وزەننىڭ ەكى جاق قاناتىن البارلاپ بوگەپ تاس­تاعان­دىق­تان دا وسىلايشا اتالىپ كەتكەن. ءسوي­تىپ بوگەت قۇرى­لى­سى ەكى-ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ويداعى­داي اياقتالدى. 1927 جىلدىڭ كۇزىندە اياقتالعان قۇرىلىس كەلەر جىلدىڭ كوكتەمىندە العاش رەت تاسقىن سۋدى توسقان-دى. بوگەتتىڭ توسقاۋىلىنان اققان سۋ قابىرعا وزەنىنىڭ ەكى جاك قاپ­تالىنداعى قۇلازىپ جاتقان دالانى باسىپ ءوتىپ, عاسىر­لار بويى كەۋىپ جاتقان وي-شۇقىردى تولتى­رىپ, جالپاق دالانىڭ ءشولىن قاندىردى. سودان ءنار العان مال مەن جان راحاتقا باتىپ, ءاپ-ساتتە جەر بەتىنە ءوڭ كىردى, ەل ىرگەسىنە ىرىس اينالدى. ءسويتىپ, ەل بوپ ەتكەن ەڭبەكتىڭ جەمىسىن حالىق كوردى. ايسانىڭ ارمانداعان ويى ىسكە اسىپ, اقىرى ۇشان تەڭىز تابىسقا تاپ بولىپ, ەل مەن جەر قۋانىشقا بولەندى. ءدال وسى تۇستا ءومىر اعىسىنىڭ ءبىر بەلەسى بولىپ, دۇنيەگە كەلگەن اۋىل-ايماق كولەمىندەگى ەلەۋلى ءبىر قۇبىلىس – الباربوگەتتىڭ داڭقى شىعىپ دارحان مول­شىلىقتىڭ كوزىن اشقان ەدى. سول بوگەتتىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ كوركى, جەردىڭ ءسانى كىرىپ, تاريحتان ءوز ورنىن تاپقانداي ەدى. وسى بوگەتتى كەزىندە حالىق اقىنى نۇرحان احمەتبەكوۆ “تورعايدان سالەم” اتتى ولەڭىن­دە بىلاي دەپ جىرعا قوسقان: ...تاڭى قۋلاپ تايلاقتىڭ, موينى تۇلەپ بويداقتىڭ, ارقانداۋلى اردانىڭ قۇندىزداي تۇگى قۇبىلار, الباربوگەت بوگەتى اسقار تاۋدىڭ ورىنداي, قازىباي مەن شاكىرتام ارىستانبايدىڭ جەلىندەي. ادام ايتسا نانعىسىز, تابيعاتتىڭ تەگىندەي, ات شاپتىرىم بوگەتتى, ازامات سوققان ەرىنبەي. كوك دولى جويقىن اساۋ سۋ قايتسىن مۇنان شەگىنبەي؟ الاسۇرعان تاسقىن سەل اينالىپ كەلىپ باس ءيدى, ۇيالشاق جاس كەلىندەي... ءيا, بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى بولعان قابىرعا, تورعاي وزەندەرى ەجەلدەن مال باققان ەلدىڭ قۇتتى قونىسى, بەرەكە باستاۋى بولعان. وسى قابىرعا بويىن مەكەندەگەن قازىرگى كولقامىس اۋىلى مەنىڭ كىندىك قانىم تامىپ, تۋىپ – وسكەن جەرىم, اتامەكەنىم. وسى اتاقونىستا ءوزىم ىرگەتاسىن قالاپ ۇيىمداستىرعان “سىما-ك” شارۋا قوجالىعى ورنالاسقان. قازىر بۇل شارۋاشىلىق ورتا جانە شاعىن بيزنەستى دامىتۋ جولىن­داعى جانگەلدين اۋدانى بويىنشا مال ءوسىرۋ­مەن اينالىساتىن ءىرى شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى. ەل قامىن ەرتەدەن ويلاعان ايسا نۇرمانوۆ اتا­مىز­دىڭ سالىپ بەرىپ كەتكەن الباربوگەت بوگەتىنىڭ ار­­قا­سىن­دا بۇگىندە ءتورت ت ۇلىك مالدى ءوسىرىپ, قىر قازا­عىنىڭ تاڭ­داۋ­لى تاعامى ەت پەن قىمىز, شۇبات, قاتىق پەن قاي­ماق, قۇرت پەن ىرىمشىك, جەنت سياقتى اسىل تاعام­داردى قورەك ەتكەن تورعاي ەلىنىڭ قازانى ورتايماعان. بىراق “ەلۋ جىل­دا ەل جاڭا” دەمەكشى وسى­دان 84 جىل بۇرىن قۇرىلىسى سالىنىپ, تالاي تاسقىن سۋعا توس­قاۋىل بولعان الباربوگەت 2007 جىلى ۇكىمەت­تەن بولىنگەن 70 ميلليون تەڭگە قاراجاتقا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. كەڭەستىك ءداۋىر كۇيرەگەننەن كەيىن وسى سياقتى بىرنەشە ۇلكەن وزەندەردى بوگەپ تۇرعان بوگەتتەر ەشكىمنىڭ مەنشىگىندە بولماعان­دىق­تان ۇلكەن ماسەلە تۋىندا­دى. وسى ورايدا 1991 جىل­دىڭ 21 تامىزىندا پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ اپاتتىڭ الدىن الۋدىڭ جانە ولاردى جويۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن جاساۋ ماقساتىن­دا “قازاق كسر قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن قۇرۋ تۋرا­لى” جار­لىعى شىقتى. وسى ماڭىزى زور جارلىق رەس­پۋب­­لي­كا­مىزدىڭ ءار ايماعىندا ەل باسقارىپ وتىرعان بارلىق باسشىلارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەدى. سولاي دەسەك تە, مىسالى باسشى­لاردىڭ جاۋاپسىز قاراۋى­نان الما­تى وبلىسىنداعى ادام جانى تۇرشىگەرلىك ورىن العان جاعداي, باتىس قازاقستاندا بولعان سۋ اپاتتارى مەملەكەتكە قان­شاما قىرۋار شىعىن اكەلدى. ءبىر عانا قىزىلاعاش وقيعاسى قانشاما ادامنىڭ ءومىرىن قيدى. مەملەكەتكە 7 ميلليارد تەڭگە زيان كەلتىردى. وسى سياقتى اپاتتى جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن حالىقتىڭ تىلەگى بويىنشا مەن جانگەلدين اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە جوعارىدا اتالعان ال­باربوگەت سۋ قويماسىن ۇكىمەتتىڭ بالان­سى­نا الۋ ءجونىن­دە ءتيىستى ورىندارعا ۇسىنىس جاسا­دىم. بۇل ۇسىنى­سىم­دى اۋدان باسشىلارى قولداپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ توراعاسى اناربەك ورمانعا حات جولدادىم. كوميتەت توراعاسى بۇل ۇسىنىستى قابىلداپ, وسى جىل­دىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ قوستاناي وبلىستىق سۋ شارۋا­شى­لىعىنىڭ باستىعى ج.رايىمقۇلوۆقا بوگەتتى باقى­لاۋ­عا الۋ ءجو­نىن­دە تاپسىرما بەرىپ, مىندەتتەدى. جو­عارى­دان بەرىلگەن نۇسقاۋعا بايلانىستى وسى جىلدىڭ كوكتەمىندە سۋ تاسقىنى كەزىندە اۋدان اكىمشىلىگى بۇل جەردى قاتتى باقىلاۋعا الىپ, كەزەكشى تراكتور ءبولىپ, بوگەتتى امان ساقتاپ قالدى. ەگەر وسىنداي جەدەل شارا قولدان­باعاندا الباربوگەت تاعانى بۇزىلىپ كەتسە قانشاما ەلدى مەكەندى سۋ باسىپ شىعىن بولاتىن ەدى. مەن ايتىپ وتىرعان قابىرعا وزەنى باسىن قارا­عان­دى وبلىسىنىڭ ۇلىتاۋ اۋدانىنان الىپ, اقتوبە وبلىسىنىڭ ىرعىز اۋدانىنا بارىپ, سۋاياعى­قۇر­دىم­عا قۇيادى. ۇلىتاۋ مەن ىرعىزدىڭ ەكى اراسىن­دا قان­شاما حالىق مال, ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينا­لىسىپ, باۋ-باقشا ەگىپ, تىرشىلىك جاساپ وتىر. ال الباربوگەت بوگەتىنىڭ ورنالاسقان جەرىندەگى سۋدىڭ تەرەڭدىگى 15-20 مەتر, ەندىلىگى 110-120 مەتردەي. سون­دىق­تان بۇل ءبو­گەتتىڭ مەملەكەتتىك بالانس­قا الىنباۋى وتە قاۋىپتى. وسى ماقالانى جازعان سەبەبىم, قانشاما حالىق­تىڭ كۇن كورىسىن ساقتاپ, ءتۇرلى اپاتتاردىڭ الدىن العان رەسپۋبليكالىق سۋ شارۋاشىلىعى كوميتەتىنىڭ باسشىلارىنا, ونىڭ توراعاسى اناربەك ورمانعا قابىرعا وزەنىنىڭ ماڭايىن مەكەندەپ وتىرعان تورعاي ەلىنىڭ اتىنان شەكسىز العىسىمدى ايتامىن. كاكىمجان كاربوزوۆ, جانگەلدين اۋداندىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى. قوستاناي وبلىسى.