بۇل ماسەلە ەلىمىزدە 1993 جىلدان بەرى تالقىلانىپ كەلە جاتىر. كورشىلەس تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر بۇل ماسەلەنى بىزبەن بىرگە كوتەرىپ, لاتىن الىپبيىنە الدەقاشان كوشىپ تە قويدى. بۇل ماسەلەمەن 1991 جىلى, سوناۋ كسرو كەزىندە ن.ءا. نازارباەۆ يدەياسى نەگىزىندە اشىلعان ق.ا. ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولىپ قىزمەت اتقارا ءجۇرىپ اينالىسا باستاعان ەدىم.
شەتەلدىك ستۋدەنتتەر مەن وقىتۋشىلار قازاق ءتىلىن تەزىرەك مەڭگەرۋى ءۇشىن ولارعا قازاق-لاتىن ءالىپبيىن جاسادىق. ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى كورنەكتى عالىم راحمانقۇل بەردىبايدىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىشكى قولدانىسىنا ارناپ قازاق-لاتىن ءالىپبيى مەن قازاق-تۇرىك سوزدىگىن جاساپ شىعاردى.
ءارتۇرلى نۇسقالاردى قاراستىرا وتىرىپ, عالىمدار جاڭا ءالىپبيدى قۇراستىرۋ بارىسىندا كومپيۋتەرلىك تەحنيكادا قولدانىلاتىن 26 ارىپتەن تۇراتىن نەگىزگى لاتىن الىپپەسىنىڭ شەڭبەرىنەن شىقپاۋ كەرەك دەگەن ۇيعارىمعا كەلگەن بولاتىن.
كەيبىر تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ الىپبيلەرىندە سەريالى تۇردە شىعارىلاتىن كومپيۋتەرلەردە جوق لاتىن ءالفاۆيتى – 1 (30 ءارىپ) مەن لاتىن ءالفاۆيتى – ا (64 ءارىپ) دەيتىن بازالاردان الىنعان جەكە ارىپتەر بار, سونىڭ سەبەبىنەن ونى قولدانۋ بارىسىندا قيىندىقتار تۋىندايدى. سوندىقتان ءبىز پارلامەنت ءماجىلىسى ۇسىنعان 33 ارىپتەن, ونىڭ ىشىندە 8 ديگرافتان تۇراتىن ءالىپبي نۇسقاسىن قولدايمىز. تالقىلاۋعا ۇسىنىلعان ءالىپبيدىڭ نەگىزگى ارتىقشىلىعى ول زاماناۋي كومپيۋتەرگە بەيىمدەلگەن.
سونىمەن قاتار ءبىز ەشۋاقىتتا باسقا ەلدەر, سونىڭ ىشىندە انگليانىڭ تاجىريبەسىنە تاۋەلدى بولماۋىمىز كەرەك. ولار ءوز ءالىپبيىن ورتا عاسىرلاردا قابىلداعان. تۇركيا دا ءوز ءالىپبيىن 1928 جىلى قابىلدادى, ول ۋاقىتتا ەشكىم ينتەرنەت پەن كومپيۋتەرلىك تەحنيكا زامانى كەلەتىنىن بىلگەن جوق. ءبىزدىڭ ءالىپبي ەڭ زاماناۋي بولۋى ءتيىس, سوندىقتان تالقىعا ۇسىنىلعان ءالىپبيدى جاقسارتۋعا بايلانىستى كەلەسى ۇسىنىستارىمىز بار:
1. ۇسىنىلعان ارىپتەردى نومىرلەۋ رەتىنەن 8-ءشى ورىنداعى «ن, h» (ەيچ) ارپىنە رەت سانىن بەرمەي, كومەكشى, دىبىسسىز بەلگى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت. ول وقىلماۋى ءتيىس, تەك اپوستروف نەمەسە جۇمساق نە قاتاڭ بەلگى – , ورنىنا قولدانىلۋى ءتيىس.
ونىڭ ورنىنا 8-ءشى نومىرگە لاتىننىڭ «ح, ح» (ەكس) ءارپىن قويىپ, ونى كيريلليتساداعى ح, ح نەمەسە h ارىپتەرى سياقتى وقىلاتىن ەتكەن دۇرىس. ءارىپ جەتىسپەي جاتقان جاعدايدا 26 ءارىپتىڭ ەشبىرىن قىسقارتپاۋ كەرەك.
2. «I, i» (اي) ءارپىن (9-شى ورىن) تەك قازاقشا I, i ارىپتەرى ءۇشىن قالدىرۋ كەرەك, ال ي, ي ءارپىن 10-شى ورىنعا اۋىستىرىپ, ي, ي ارپىمەن بىرگە لاتىنشا «J, j» (دجەي) ارپىمەن بەلگىلەۋ كەرەك.
3. 21-ءشى جانە 23-ءشى ورىنداردا كيريلليتسا ارىپتەرىنىڭ ورىندارىن اۋىستىرۋ قاجەت: «U, u» (يۋ) – ۋ, ۋ; «W,w» (داب’ل يۋ) – ۇ, ۇ بولعانى دۇرىس. بۇل حالىقارالىق تەرميندەرگە كوبىرەك سايكەس كەلەدى.
4. ديگرافتار ءۇشىن ارىپتەردىڭ داۋىستى جانە داۋىسسىز دىبىستارعا بولىنۋىنە اسەر ەتپەيتىن ءبىر دىبىسسىز بەلگى «H, h» تاڭداعاندىقتان, «Ng, ng» - ڭ, ڭ ارپىنەن باسقا ارىپتەردى سول دىبىسسىز بەلگىنىڭ كومەگىمەن قۇراۋىمىز كەرەك: «Ah, ah» – ءا, ءا; «Oh, oh» – ءو, ءو; «Uh, uh» – ءۇ, ءۇ; «Gh, gh» – ع, ع; «Ch, ch» – چ, چ; «Sh, sh» – ش, ش; «Zh, zh» – ج, ج.
5. سونىمەن, 42 ارىپتەن تۇراتىن قولدانىستاعى الىپبيدەن 33 ارىپتەن تۇراتىن لاتىن الىپبيىنە كوشتىك دەيىك. اۋىسۋ كەزىندە قىسقارتىلعان 9 ءارىپتىڭ بارلىعى ناقتى بەلگىلەنۋى قاجەت. بۇل ماسەلە اۋدارماشىلار ءۇشىن جانە دايەكسوز كەلتىرۋ بارىسىندا وتە قاجەت بولىپ تابىلادى.
قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە 3 ءتىل 2 الىپبيمەن – كيريلليتسا مەن لاتىن نەگىزىندە وقىلىپ, يگەرىلىپ جاتىر. قازاق-لاتىن الىپبيىنە كوشكەن كەزدە دە ءبىز سول 2 ءالىپبيدى قولدانامىز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مۇنىڭ ەش قيىندىعى جوق, ال پايداسى مول. ءبىزدىڭ قازاقستان 2050 جىلعا دەيىن 30 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋگە نيەتتى. سوندىقتان ءبىز دە لاتىن الىپبيىنە كوشىپ, اعىلشىن ءتىلىن يگەرىپ, الدىڭعى قاتارلى ءبىلىم, عىلىم مەن جاڭا تەحنولوگيالاردى ءبىلىم باستاۋلارىنان الۋىمىز كەرەك.
قورىتىندىلاي كەلە, ەلباسىنىڭ دانالىق باسشىلىعىمەن كوركەيىپ جاتقان جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا قازاق-لاتىن ءالىپبيىنىڭ اۆتورى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ بولۋى قاجەت دەگىم كەلەدى. بۇل ءىس ءبىزدى حالىقارالىق وركەنيەت كەڭىستىگىنە جەتەلەيتىن ۇلكەن ىستەردىڭ ءبىرى بولادى. وسى 2017-2018 وقۋ جىلىندا ەلباسى جارلىعىمەن قازاق لاتىن ءالىپبيىن بەكىتىپ, بىرتە-بىرتە تاجىربيە جيناي وتىرىپ ونى قولدانىسقا ەنگىزۋ قاجەت. بۇل ءالىپبي الەمدىك وركەنيەتتەگى قازاق ءتىلى مەن ەلىمىزدىڭ جاڭاشىل ۇلت رەتىندە بەدەلىن ودان ءارى بەكىتە تۇسەتىنىنە كۇمان جوق.
Sapar ong bolsyn, qurmetti otandastar!
مۇرات جۇرىنوۆ,
قر ۇعا پرەزيدەنتى, اكادەميك, قازاقستان رەسپۋبليكاسى
مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ
لاۋرەاتى
